Portal Orzeczeń Sądu Okręgowego w Warszawie

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Warszawa, dnia 10 października 2025 roku

Sąd Okręgowy w Warszawie I Wydział Cywilny

w składzie:

Przewodniczący sędzia Marcin Polit

Protokolant sekretarz sądowy Zuzanna Kurek

po rozpoznaniu w dniu 10 września 2025 roku w Warszawie

na rozprawie

sprawy z powództwa L. L.

przeciwko Towarzystwu Ubezpieczeń (...) S.A. w I.

o ustalenie i zapłatę

I.  umarza postępowanie w części obejmującej żądanie zasądzenia od pozwanego na rzecz powoda kwoty 3 859,10 zł (trzy tysiące osiemset pięćdziesiąt dziewięć złotych i dziesięć groszy);

II.  zasądza od pozwanego Towarzystwa Ubezpieczeń (...) S.A. w I. na rzecz powoda L. L. kwotę 131 034,90 zł (sto trzydzieści jeden tysięcy trzydzieści cztery złote i dziewięćdziesiąt groszy) wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia 16 lutego 2018 roku do dnia zapłaty;

III.  oddala powództwo w pozostałej części;

IV.  zasądza od pozwanego Towarzystwa Ubezpieczeń (...) S.A. w I. na rzecz powoda L. L. kwotę 12 402 (dwanaście tysięcy czterysta dwa) złote tytułem zwrotu kosztów procesu, w tym kwotę 5 640 (pięć tysięcy sześćset czterdzieści) złotych tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego – z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia uprawomocnienia się niniejszego orzeczenia do dnia zapłaty.

Sygn. akt I C 63/23

UZASADNIENIE

Pozwem wniesionym w dniu 30 grudnia 2022 roku (data prezentaty – k. 3) przeciwko Towarzystwu Ubezpieczeń (...) S.A. w I. (dalej: (...) S.A.) powód K. K. wniósł o:

I.  ustalenie nieważności i nieistnienia stosunku prawnego wynikającego z umowy ubezpieczenia zawartej pomiędzy Ubezpieczającym bankiem (...) S.A. oraz ubezpieczycielem (...) S.A. na rzecz K. K. jako ubezpieczonego na podstawie umów:

1.  Deklaracji przystąpienia STABILNY PLAN OSZCZĘDNOŚCIOWY z dnia 30 maja 2012 r. z okresem odpowiedzialności 180 miesięcy – Certyfikat ubezpieczenia nr (...) z dnia 31 maja 2012 r.

2.  Deklaracji przystąpienia do ubezpieczenia na podstawie umowy grupowego ubezpieczenia na życie i dożywocia z Ubezpieczeniowym Funduszem Kapitałowym (...) z dnia 29 stycznia 2013 r. z okresem odpowiedzialności 180 miesięcy – Certyfikat ubezpieczenia nr (...) z dnia 28.01.2013 r.

II.  zasądzenie na jego rzecz od pozwanego kwoty 134 894 zł wraz z odsetkami ustawowymi od dnia 2 września 2017 roku do dnia zapłaty,

III.  zasądzenie kosztów procesu, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych, bądź w razie złożenia spisu wg tego spisu kosztów złożonych przez pełnomocnika powoda i ich zasądzenie wraz z odsetkami w wysokości ustawowej od daty wydania orzeczenia w tej sprawie do dnia zapłaty,

IV.  uwzględnienie w tym postępowaniu i zasądzenie na rzecz powoda kosztów poniesionych w toku postępowania z wniosku o zawezwanie do próby ugodowej, zakończonego bezskutecznie w dniu 15.02.2018 r. przed Sądem Rejonowym dla Wrocławia-Śródmieścia we Wrocławiu w sprawie o sygn. akt I Co 105/17 stwierdzającego protokołem posiedzenia ugodowego brak zawarcia takiej ugody i zasądzenie tych kosztów od pozwanego zgodnie ze spisem tych kosztów złożonym do akt sprawy.

W uzasadnieniu pozwu powód podniósł, że na podstawie deklaracji przystąpienia do ubezpieczenia (...) z dnia 31 maja 2012 roku oraz certyfikatu objęcia go ochroną ubezpieczeniową, za pośrednictwem (...) S.A. jako ubezpieczającego, przystąpił on do umowy grupowego ubezpieczenia na życie i dożywocie z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym (UFK), dokonując jednocześnie wpłaty pierwszej składki w kwocie 42 750 zł oraz zobowiązał się do kolejnych bieżących składek miesięcznych w kwocie 1 292 zł, które opłacał w okresie kolejnych 33 miesięcy (łącznie w kwocie 42 636 zł). Na podstawie deklaracji z dnia 28 stycznia 2013 roku K. K. przystąpił także do ubezpieczenia (...) Certyfikat nr (...), z tytułu którego wpłacił pierwszą składkę w kwocie 27 816 zł, zadeklarowane składki comiesięczne w kwocie po 816 zł (w liczbie 25) oraz dodatkowo kwotę 10 608 zł. Z uwagi na zmianę sytuacji życiowej i pomniejszenie uzyskiwanych przychodów, zwracał się do ubezpieczyciela o zastosowanie karencji w ponoszeniu składek z ww. tytułu, jednak nie uzyskiwał zgody na powyższe. Stanowiło to podstawę do rozwiązania tych umów. Powód nie otrzymał – poza kwotą 3 859,10 zł – żadnego świadczenia z tytułu zawartych umów ubezpieczenia. Powód podnosił, że pobrane środki z tytułu składek stanowią świadczenie nienależne, podlegające zwrotowi na podstawie przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu. W ocenie powoda umowy te są nieważne, jako sprzeczne z właściwością stosunku prawnego oraz zasadami współżycia społecznego, gdyż świadczenia nie zostały określone w umowie w sposób stanowczy i konkretny. Nie określono precyzyjnie zasad wyceny aktywów ubezpieczeniowego funduszu kapitałowego, będących podstawą do ustalenia wysokości świadczenia należnego ubezpieczonemu. Nadto powód nie miał pełnej świadomości, jaki produkt w istocie kupuje, a pracownicy banku udzielali mu nieprawdziwych informacji, prezentując oferowane produkty jako korzystne, z gwarancją pewnego zysku oraz zapewniając całkowitą ochronę składek już zainwestowanych (pozew – kk. 3-14v.).

W odpowiedzi na pozew datowanej na dzień 12 maja 2023 roku i tego dnia wniesionej (data prezentaty – k. 252v.) pozwany (...) S.A. wniósł o oddalenie powództwa w całości oraz zasądzenie od powoda na swoją rzecz zwrotu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.

W uzasadnieniu podnosił m.in., że powód był informowany o ryzyku związanym z zawarciem umowy i oświadczył, że został on poinformowany o jej warunkach i charakterze. W jego ocenie nie można stwierdzić, że przedmiotowe umowy ubezpieczenia są nieważne, sprzeczne z ustawą, zasadami współżycia społecznego czy z właściwością stosunku zobowiązaniowego. Podnosił, że nie jest wzbogacony względem powoda, ponieważ środki pochodzące ze składki zostały przeznaczone na zakup jednostek uczestnictwa, zaś utrata wartości tych jednostek powoduje, że ich wartość wyznacza górną granicę wzbogacenia pozwanego. Pozwany wskazał m.in., że szczegółowa metodologia dotycząca indeksu (od którego zależy wartość świadczenia ubezpieczyciela) jest poufna, stanowi tajemnicę przedsiębiorstwa emitenta i nie jest możliwa jego weryfikacja przez konsumenta. Podniósł zarzut przedawnienia roszczenia w zakresie części odsetek, tj. za okres poprzedzający 3 lata przed datą wniesienia pozwu (odpowiedź na pozew – kk. 166-179).

Na rozprawie w dniu 21 czerwca 2024 roku pełnomocnik powoda oświadczył, że modyfikuje powództwo w ten sposób, że zamiast kwoty wskazanej w pkt II petitum pozwu (134 894 zł) wnosi o zasądzenie od pozwanego na rzecz powoda kwoty 131 034,90 zł, a „kwota ta wynika z różnicy wypłaconej z ubezpieczenia (...) 3 859,10 zł – jest to kwota zwrócona z kwoty wpłaconej wynoszącej ogółem 48 216 zł (w wypadku tego produktu).” Oświadczył, że cofa pozew co do kwoty 3 859,10 zł (protokół – k. 274). Pismem z dnia 11 sierpnia 2025 roku podtrzymał to stanowisko – oświadczył, że dochodzi zwrotu świadczeń wpłaconych bądź zatrzymanych przez pozwanego z tytułu nieważnych umów ubezpieczenia, przy czym żądanie ograniczono do kwoty 131 034,90 zł. Kwota ta stanowi różnicę pomiędzy wartością świadczeń wpłaconych przez ubezpieczonego na poczet składek z umowy ubezpieczenia w UFK Równowaga Kredytowa ((...)) oraz ubezpieczenia Stabilny Plan Oszczędnościowy (SPO) a kwotą faktycznie zwróconą po rozwiązaniu tej umowy, tj. kwotą 3 859,10 zł, albowiem jednocześnie powód zaprzeczył, aby pozwany dokonał zwrotu na jego rzecz jakiejkolwiek innej kwoty, w tym wskazywanej kwoty 11 147,22 zł, która zgodnie z potwierdzeniem przelewu nie została przelana na rachunek stanowiący rachunek imienny powoda jako jego beneficjenta (pismo z 11.08.2025 – k. 325). Ponadto na rozprawie w dniu 10 września 2025 roku pełnomocnik powoda wskazał na „złożony spis kosztów” i wniósł o uwzględnienie w sprawie kosztów poniesionych w związku z zawezwaniem do próby ugodowej (protokół – k. 323).

Pozwany podtrzymał dotychczasowe stanowisko do dnia zamknięcia rozprawy (protokół – k. 323).

Sąd Okręgowy ustalił następujący stan faktyczny:

Na podstawie deklaracji przystąpienia do ubezpieczenia (...) z dnia 31 maja 2012 roku oraz certyfikatu nr (...) objęcia go ochroną ubezpieczeniową, za pośrednictwem (...) S.A. jako ubezpieczającego, K. K. przystąpił do umowy nr (...) grupowego ubezpieczenia na życie i dożywocie z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym (UFK), dokonując jednocześnie wpłaty pierwszej składki w kwocie 42 750 zł oraz zobowiązał się do kolejnych bieżących składek miesięcznych w kwocie 1 292 zł, które opłacał w okresie kolejnych 33 miesięcy. Umowa została zawarta za pośrednictwem pracownika Banku – B. Ł.. Ubezpieczającym był (...) Bank S.A., zaś ubezpieczycielem: (...) S.A.

Zgodnie z deklaracją przystąpienia (...), K. K. prowadził działalność gospodarczą. Wysokość świadczenia ubezpieczeniowego z tytułu zgonu stanowiła: „1% 8 Składka Zainwestowana + (liczba Jednostek Uczestnictwa Funduszu w Dacie Umorzenia 8 Wartość Jednostki Uczestnictwa Funduszu w dacie zgonu Ubezpieczonego)”. Wysokość Świadczenia ubezpieczeniowego z tytułu dożycia: „100% 8 Wartość Rachunku w Dacie Umorzenia”. Składka ubezpieczeniowa zainwestowana była w Ubezpieczeniowy Fundusz Kapitałowy (...). Datą przystąpienia do ubezpieczenia był 30.05.2012. Długość okresu odpowiedzialności: 180 miesięcy. Data początku okresu odpowiedzialności: „6. Dnia roboczego po zakończeniu okresu subskrypcji”.

Warunki wypłaty świadczenia ubezpieczeniowego z tytułu dożycia ubezpieczonego do końca okresu odpowiedzialności określone zostały ramowo w Warunkach Ubezpieczenia Stabilny Plan Oszczędnościowy (kod(...)). Procedura umorzenia jednostek uczestnictwa w funduszu UFK oraz likwidacji rachunku (tj. rzeczywistej wypłaty świadczenia ubezpieczeniowego) określona została Regulaminem Ubezpieczeniowego Funduszu Kapitałowego (...) (dalej: Regulamin). Zastosowanie znajdował także dokument Tabela opłat i limitów składek (Załącznik nr 3 do Deklaracji Przystąpienia, kod: (...)). W treści deklaracji K. K. oświadczył swoim podpisem, iż zapoznał się z treścią tych dokumentów i potwierdził ich zrozumienie oraz akceptację, w szczególności ograniczeń odpowiedzialności (...) S.A.

W myśl §3 ust. 2 Regulaminu celem Ubezpieczeniowego Funduszu Kapitałowego jest powiększanie wartości Aktywów Ubezpieczeniowego Funduszu Kapitałowego w wyniku wzrostu wartości lokat Ubezpieczeniowego Funduszu Kapitałowego. W szczególności celem Ubezpieczeniowego Funduszu Kapitałowego jest ochrona 100% kwoty odpowiadającej Składce Zainwestowanej. Zgodnie z ust. 3, ubezpieczyciel nie gwarantuje osiągnięcia celu inwestycyjnego.

W ramach oświadczenia z 31.05.2012 K. K. oświadczył m.in., że rozumie i akceptuje, że celem UFK jest ochrona 100% Składki Zainwestowanej na koniec okresu ubezpieczenia, z zastrzeżeniem ryzyk wskazanych w Regulaminie (Składka Zainwestowana równa jest sumie opłaconej Składki Pierwszej oraz sumie opłaconych Składek Bieżących pomniejszonych o Opłatę za zarządzanie).

W rozdziale 5 pkt 8 Warunków Ubezpieczenia wskazano: „W przypadku niezapłacenia kolejnej Składki Bieżącej w terminie, o którym mowa w pkt 4, Ubezpieczyciel w pierwszej kolejności pisemnie poinformuje Ubezpieczonego o brakujących środkach oraz o możliwości wpłaty brakującej Składki Bieżącej w terminie 7 dni od dnia otrzymania informacji. W przypadku braku wpłaty Składki Bieżącej przez Ubezpieczonego w terminie wskazanym powyżej, Ubezpieczyciel w terminie 3 dni roboczych od dnia upływu tego terminu pisemnie wezwie Ubezpieczającego do zapłaty Składki Bieżącej w terminie 7 dni od dnia otrzymania wezwania. Jeżeli w terminie, o którym mowa w zdaniu poprzednim, nie zostanie zapłacona przez Ubezpieczającego Składka Bieżąca, stosunek ubezpieczenia uważa się za rozwiązany przez Ubezpieczającego z dniem upływu terminu wyznaczonego w wezwaniu do zapłaty wysyłanym do Ubezpieczającego. W takim przypadku Ubezpieczyciel dokonuje wypłaty z tytułu Całkowitego wykupu na zasadach określonych w Rozdziale 15. Ubezpieczycielowi przysługuje prawo do Składki Bieżącej za okres, w którym Ubezpieczyciel udzielał ochrony ubezpieczeniowej. Ubezpieczający niezwłocznie poinformuje Ubezpieczonego o rozwiązaniu stosunku ubezpieczenia.”

W rozdziale 7 pkt 1 Warunków Ubezpieczenia wskazano: „Począwszy od czwartego Roku odpowiedzialności i z wyłączeniem ostatniego Roku odpowiedzialności, Ubezpieczony ma prawo, za zgodą Ubezpieczyciela, do jednokrotnego odroczenia wpłat Składek Bieżących na okres do 6 Miesięcy odpowiedzialności (Karencja).” (deklaracja przystąpienia – kk. 17-17v.; Regulamin – kk. 20-21v.; Warunki Ubezpieczenia – kk. 22-26v.; oświadczenie – k. 27; certyfikat – k. 191; Tabela opłat i limitów składek – k. 192; harmonogram wpłat – kk. 47-47v.; historia rachunku – k. 288).

W okresie od dnia 11 czerwca 2012 roku do 23 marca 2015 roku K. K. opłacał składki w łącznej kwocie 86 678 zł, po tej dacie jednak zaprzestał płacenia składek. Na podstawie tej umowy we wrześniu 2015 roku (...) S.A. zrealizował przysługujące mu wówczas zamiast ubezpieczonego uprawnienie i dokonał wypłaty całkowitej świadczeń ubezpieczonego z tytułu wykupu realizując ją w dniu 3 września 2015 roku i podejmując środki w kwocie 11 147,22 zł z ogólnej kwoty wpłaconej przez powoda w wysokości 86 678 zł. (...) Bank dokonał przelewu, wpisując jako odbiorcę (...), jednak na rachunek nie stanowiący rachunku imiennego K. K. jako jego beneficjenta (potwierdzenie przelewu – k. 194; historia rachunku – k. 288).

K. K. zawarł z (...) S.A. umowę cesji praw z umowy ubezpieczenia nr (...) z dnia 29 czerwca 2012 roku – cesji wierzytelności przysługujących mu z tytułu umowy ubezpieczenia (...), na mocy której K. K., jako cedent, w celu zabezpieczenia wierzytelności, przenosi na cesjonariusza (...) S.A. prawo do świadczeń z tej umowy:



prawo do świadczenia z tytułu dożycia,



prawo do rezygnacji z ubezpieczenia oraz prawo do całkowitego wykupu Ubezpieczenia, a tym samym prawa do świadczeń pieniężnych z tytułu rezygnacji i odstąpienia,



prawo do dokonania wpłat bieżących,

a ponadto cedent zmienił wszystkie swoje poprzednie dyspozycje dotyczące wskazania uprawnionych do świadczenia z tytułu zgonu, zgodnie z umową ubezpieczenia i jednocześnie wyznacza cesjonariusza jako uprawnionego do świadczenia z tytułu zgonu. Z powyższych uprawnień Bank może skorzystać w przypadku nie wywiązywania się kredytobiorcy z umowy o kredyt, na co cedent wyraża zgodę (§3 ust. 1). Cedent ponadto zobowiązany był do:



nie podejmowania działań lub nie dopuszczenia się zaniechań, w wyniku których doszłoby do wygaśnięcia ochrony ubezpieczeniowej lub ograniczenia odpowiedzialności ubezpieczyciela,



współdziałania z cesjonariuszem w sposób zapewniający możliwość osiągnięcia celu ubezpieczenia, w szczególności złożenia oświadczeń woli, przedłożenia dokumentów lub udzielenia informacji jeżeli będzie to potrzebne do uzyskania przez cesjonariusza świadczenia z tytułu dożycia lub świadczeń z tytułu rezygnacji i całkowitego wykupu wynikających z ubezpieczenia



nie składania oświadczeń dotyczących całkowitego wykupu ubezpieczenia ani prawa do rezygnacji z ubezpieczenia – przez czas obowiązywania umowy (§3 ust. 2).

Umowa cesji miała obowiązywać do chwili ziszczenia się warunku rozwiązującego polegającego na wygaśnięciu wszelkich zobowiązań kredytobiorcy wobec cesjonariusza wynikających z umowy o kredyt (§4 ust. 1) (umowa cesji z 29.06.2012 – kk. 71-72; potwierdzenie przyjęcia cesji praw – k. 73; zawiadomienie o cesji – k. 70).

K. K. zwracał się do (...) S.A. o restrukturyzację posiadanego zadłużenia (karencję rat) z tytułu zobowiązania kredytowego – wnosił o zawieszenie spłaty kredytu na okres 12 miesięcy lub karencję w ratach kapitałowych, z uwagi na nieprzewidziane losowe zdarzenia – pobyty w szpitalu, utratę zatrudnienia, konieczność zawieszenia działalności gospodarczej w wyniku choroby. Prośby te nie były jednak uwzględniane z uwagi na treść pkt 1 Rozdziału 7 Warunków Ubezpieczenia (pismo (...) z 27.01.2015 – k. 34v.; wniosek o restrukturyzację z 28.04.2015 – k. 77v.).

Wypowiedzeniem umowy kredytowej datowanym na dzień 18 czerwca 2015 roku (...) S.A. oświadczył, że wypowiada umowę kredytową nr (...) w części dotyczącej terminów i warunków spłaty zadłużenia z zachowaniem 30-dniowego terminu wypowiedzenia, licząc od dnia następnego po otrzymaniu niniejszego pisma. Wypowiedzenie uzasadnione było nieterminowym regulowaniem przez kredytobiorcę K. K. zobowiązań wobec banku. Całość należności z tytułu kredytu wynosiła 371 520,30 zł (wypowiedzenie umowy kredytowej – k. 77).

Zawiadomieniem z dnia 29.09.2015 r. (...) S.A. poinformował K. K. o wystawieniu bankowego tytułu egzekucyjnego nr (...), który wraz z wnioskiem o nadanie klauzuli wykonalności został skierowany do Sądu Rejonowego wg właściwości miejscowej. W rezultacie Bank uzyskał tytuł wykonawczy przeciwko K. K. jako dłużnikowi, który uprawnia do złożenia wniosku o wszczęcie i przeprowadzenie postępowania egzekucyjnego (zawiadomienie o uzyskaniu tytułu wykonawczego – k. 78).

Wierzytelność została stwierdzona tytułem wykonawczym – bankowym tytułem egzekucyjnym nr (...) opatrzonym klauzulą wykonalności – postanowieniem z dnia 18.09.2015 r., sygn. VIII Co 5701/15 (umowa ugody – k. 91).

(...) S.A. oraz K. K. zawarli w dniu 20 listopada 2015 roku umowę ugody, na mocy której dokonali restrukturyzacji zadłużenia z tytułu umowy kredytu nr (...) w kwocie łącznej 368 479,57 zł (na dzień 9.11.2015). Na mocy umowy ugody dłużnik K. K. zobowiązał się do spłaty zadłużenia, które na dzień 9.11.2015 wynosiło 368 479,57 zł, w 18 miesięcznych ratach, począwszy od dnia 10.12.2015 – w 17 równych miesięcznych ratach w wysokości 1 000 zł oraz w ostatniej 18. racie w kwocie pozostającej do spłaty. Całkowita spłata umowy miała nastąpić do dnia 10.05.2017. Zgodnie z §3 ust. 4 umowy ugody, Bank dopuszcza możliwość zawarcia kolejnej ugody na dobrowolną spłatę pozostałej należności, w tym celu dłużnik w terminie nie później niż na 3 miesiące przed upływem okresu wymienionego w ust. 3 przedłoży aktualne zeznanie podatkowe wraz z nowym pisemnym wnioskiem o ugodę. Nadto zgodnie z §5 ust. 4 Bank zobowiązał się skierować wniosek do komornika w celu zawieszenia prowadzonego postępowania egzekucyjnego sygn. akt Km (...) oraz umorzenia egzekucji z rachunków bankowych, wynagrodzenia za pracę, wierzytelności US w terminie 14 dni od dnia skutecznego zawarcia ugody (umowa ugody – kk. 91-94).

Na podstawie deklaracji z dnia 28 stycznia 2013 roku K. K. przystąpił również do ubezpieczenia (...) – Certyfikat nr (...). Ubezpieczycielem było (...) S.A. Umowę zawarto także za pośrednictwem pracownika (...) S.A. B. Ł.. K. K. wpłacił pierwszą składkę w kwocie 27 816 zł, zadeklarowane składki comiesięczne w kwocie po 816 zł (w liczbie 25) oraz dodatkowo kwotę 10 608 zł. Składka ubezpieczeniowa zainwestowana była w Fundusz Kapitałowy (...). Było to związane również z przystąpieniem do promocji „Negocjator” za pośrednictwem Banku, a tym samym z możliwością założenia lokaty w Banku na promocyjnych warunkach. Ubezpieczającym również był (...) Bank S.A., zaś ubezpieczycielem: (...) S.A.

Do umowy znajdowały zastosowanie dokumenty: Warunki Ubezpieczenia Równowaga Kredytowa (kod (...)), Regulamin Ubezpieczeniowego Funduszu Kapitałowego (...) (kod: (...)). Zastosowanie znajdował także dokument Tabela opłat i limitów składek (Załącznik nr 3 do Deklaracji Przystąpienia, kod: (...)).

Środki alokowane na poczet składek ubezpieczeniowych przeznaczone na ten cel częściowo pochodziły z udzielonego K. K. jako klientowi banku (...) Bank przez ten bank w dniu 31 maja 2012 roku kredytu (na podstawie umowy kredytu (...) nr (...) z dnia 31 maja 2012 roku w kwocie 543 955,52 zł przeznaczonego na „cel operacyjny” – która została zawarta również w związku z przystąpieniem do ubezpieczenia (...)) oraz likwidacji posiadanych w tym banku lokat terminowych (deklaracja przystąpienia – k. 18; Warunki Ubezpieczenia – kk. 28-33v.; umowa kredytu z 31.05.2012 – k. 66; certyfikat – k. 195; Tabela opłat i limitów składek – k. 196; Regulamin – kk. 197-199v.; wnioski o przystąpienie do promocji „Negocjator” – k. 35, k. 36; harmonogram wpłat – kk. 48-48v.).

Pismem z dnia 6 września 2013 roku (...) Bank poinformował K. K., że dziękuje mu za wybór rozwiązania, jakim jest plan systematycznego oszczędzania Równowaga Kredytowa. Cechy tego planu to m.in.:

⚫

możliwość uzyskania na koniec okresu ubezpieczenia zysku odpowiadającego dodatniej stopie zwrotu z indeksu, naliczonego od całej zadeklarowanej kwoty Składki Zainwestowanej, pomimo opłacania jej w ratach,

⚫

100-procentowa ochrona Składki Zainwestowanej na koniec okresu ubezpieczenia (z zastrzeżeniem ryzyk wskazanych w Regulaminie Ubezpieczeniowego Funduszu Kapitałowego, w szczególności ryzyka kredytowego, rynkowego, ograniczonej płynności).

Skorzystanie z tych cech jest możliwe jednak tylko w przypadku utrzymania inwestycji do końca okresu ubezpieczenia. Wskazano, że przyjmując za datę umorzenia dzień 28.06.2013 r., zgodnie z Warunkami Ubezpieczenia (...):

⚫

Świadczenie ubezpieczeniowe z tytułu zgonu Ubezpieczonego, które przysługuje Uprawnionemu w wysokości określonej wzorem w Warunkach Ubezpieczenia wyniosłoby 8 976,91 zł,

⚫

W przypadku rezygnacji przez Ubezpieczonego z ubezpieczenia kwota do wypłaty równa byłaby Wartości Rachunku pomniejszonej o Opłatę Likwidacyjną, zgodnie z „Tabelą Opłat i Limitów Składek”.

Jednocześnie Bank zawiadomił, że wartość rachunku w dniu 28.06.2013 r. wynosiła 7 626,91 zł. Wartość Rachunku to rynkowa wycena instrumentów finansowych wchodzących w skład Funduszu. Podkreślono, że bieżąca wartość rachunku nie ma wpływu na ostateczną wypłatę z Funduszu na koniec okresu ubezpieczenia, która będzie odpowiadała wysokości Składki Zainwestowanej, która w przypadku K. K. wynosi 135 000 zł, powiększonej o ewentualny zysk z indeksu, przy założeniu dalszego regularnego opłacania Składek Bieżących w pozostałym okresie ubezpieczenia (pismo z 6.09.2013 – k. 37).

Zgodnie z §4 ust. 3 Regulaminu Ubezpieczeniowego Funduszu Kapitałowego (...): „Środki Ubezpieczeniowego Funduszu Kapitałowego (...) lokowane są do 100% w certyfikaty wyemitowane przez (...) (...) gwarantowane przez Bank (...), z których wypłata oparta jest na indeksie FUNDUSZY RYNKÓW WSCHODZĄCYCH (…). Certyfikaty emitowane przez (...) (...) wyceniane są w złotych polskich. Inwestycja w certyfikaty wiąże się z ryzykiem:

a)  kredytowym emitenta; przez ryzyko kredytowe emitenta rozumie się możliwość wystąpienia trwałej lub czasowej niezdolności emitenta do obsługi zadłużenia, w tym do wykupu wyemitowanych certyfikatów,

b)  ryzykiem nie osiągnięcia zysku, ponieważ wynik Ubezpieczeniowego Funduszu Kapitałowego jest zależny od zmiany wartości certyfikatów i nie jest z góry określony;

c)  ryzykiem utraty nawet znacznej części zapłaconej Składki Pierwszej i Składek Bieżących pomniejszonych o Opłatę za zarządzanie w przypadku rezygnacji z ubezpieczenia przed końcem okresu odpowiedzialności.” (Regulamin – k. 42v.).

Łącznie w okresie od dnia 31 stycznia 2013 roku do dnia 9 marca 2015 roku uiścił składki w łącznej kwocie 48 216 zł. Na skutek zaprzestania płacenia składek, w dniu 29 lipca 2015 roku nastąpiło rozwiązanie stosunku ubezpieczenia. Po potrąceniu opłaty likwidacyjnej, świadczenie ubezpieczeniowe zostało ustalone na kwotę 3 859,10 zł, która to kwota została K. K. wypłacona w dniu 3.09.2015 (potwierdzenie przelewu – k. 200; historia rachunku – k. 289).

K. K. złożył do Sądu Rejonowego dla Wrocławia Śródmieścia we Wrocławiu wniosek z dnia 2 września 2017 roku (nadanym w placówce pocztowej tego samego dnia) o zawezwanie do próby ugodowej, w którym wniósł o:

I.  zawezwanie przez Sąd uczestników – (...) S.A. oraz (...) Bank S.A. – solidarnie zobowiązanych do zapłaty z tytułu umów ubezpieczenia do dobrowolnego wykonania obowiązku rekompensaty oraz zwrotu na rzecz ubezpieczonego K. K. kwot:

1)  157 268,55 zł łącznie, w tym 69 882 zł tytułu zwrotu należności wpłaconej przez ubezpieczonego oraz 87 386,55 zł z tytułu rekompensaty szkody poniesionej przez ubezpieczonego w związku z wadliwym wykonaniem umowy ubezpieczenia w Stabilnym Planie Oszczędnościowym – Certyfikat nr (...) (data przystąpienia do ubezpieczenia 30.05.2012)

2)  73 706,30 zł łącznie, w tym 37 608 zł z tytułu zwrotu należności wpłaconej przez ubezpieczonego oraz 36 098,30 zł z tytułu rekompensaty szkody poniesionej przez ubezpieczonego w związku z wadliwym wykonaniem ubezpieczenia Równowaga kredytowa – Certyfikat nr (...) (data przystąpienia do ubezpieczenia 28.01.2013)

II.  Wyznaczenie terminu w celu zawarcia ugody obejmującej obowiązek zwrotu i zapłaty ww. należności (kopia wniosku o zawezwanie do próby ugodowej – kk. 100-102, potwierdzenie nadania – k. 103).

Na rozprawie w dniu 15 lutego 2018 roku w ramach toczącej się przed Sądem Rejonowym dla Wrocławia-Śródmieścia IX Wydział Cywilny sprawy o sygn. IX Co 105/17 Przewodniczący stwierdził, że przedstawiciele uczestników – (...) Bank S.A. oraz (...) S.A. nie stawili się, a do zawarcia ugody nie doszło (protokół z 15.02.2018 – k. 99).

Zaświadczeniem z dnia 2 maja 2019 roku (...) S.A. poinformował, że łączne saldo zadłużenia firmy Przedsiębiorstwo (...) z siedzibą w O. wobec Banku, na podstawie umowy o kredyt nr (...) oraz umowy ugody nr (...) z dnia 19.05.2017 (kredyt udzielony w kwocie 543 955,52 zł na 120 miesięcy) wg stanu na dzień 2 maja 2019 roku wynosi 93 185,69 zł (zaświadczenie o kredycie – k. 132v.).

Reklamacją z dnia 9.05.2019 K. K. zwrócił się do (...) S.A. o podanie aktualnej informacji obejmującej potwierdzenie spłaty jego zadłużenia wobec Banku wynikającego z umowy kredytowej nr (...) – z uwagi na informację uzyskaną od syndyka masy upadłości (...) sp. z o.o. w upadłości likwidacyjnej, że jego zadłużenie zostało spłacone (reklamacja z 9.05.2019 – k. 152).

Pismem z dnia 13 czerwca 2019 roku (...) Bank poinformował, że saldo zadłużenia na dzień 3 czerwca 2019 roku wyniosło 90 185,69 zł (pismo z 13.06.2019 – k. 132).

Pismem z dnia 5 sierpnia 2019 roku (...) S.A. poinformował, że w dniu 3 września 2015 roku nastąpiła spłata częściowa kredytu w kwocie 11 147,22 zł w wyniku wykupu całkowitego polisy o numerze (...), natomiast w dniu 15 kwietnia 2019 roku nastąpiła spłata zadłużenia w wysokości 311 305,08 zł tytułem realizacji planu podziału sumy uzyskanej ze sprzedaży nieruchomości w postępowaniu upadłościowym (...) Sp. z o.o., sygn. akt IX GUp 22/2014. Środki zostały zaksięgowane tytułem spłaty kapitału w kwocie 300 805,08 zł oraz odsetek w kwocie 10 500 zł. Zadłużenie spłacane było również w ramach zawartej z Bankiem umowy ugody. Na dzień sporządzenia pisma zadłużenie wynosiło 90 185,69 zł (pismo z 5.08.2019 – k. 131).

Wezwaniem do zapłaty datowanym na sierpień 2019 roku (a nadanym w placówce pocztowej w dniu 10 sierpnia 2019 roku – k. 110) pełnomocnik K. K. wezwał (...) Bank S.A. do zapłaty z tytułu szkody wyrządzonej w wyniku działań banku, przekazywania nierzetelnych bądź nieprawdziwych informacji, a także niedopełnienia czynności i obowiązków wobec klienta z tytułu zawartych na jego rzecz umów – w kwocie 501 565,77 zł (wezwanie do zapłaty – k. 104).

Z. G. był pracownikiem (...) Banku – doradcą klienta, zajmował się w oddziale doradztwa klienta zarządzaniem i obsługą klientów inwestycyjnych. K. K. był jego klientem. Z. G. był szkolony pod kątem sprzedaży produktów inwestycyjnych (ubezpieczeniowych). Jak stwierdził: (...) Bank to była taka maszynka do sprzedaży, nas tak przygotowano, żeby każdemu coś sprzedać. (…) chodziło tylko o to, żeby mieć grube pieniądze za 15 lat. (…) to była maszynka do naciągania ludzi. (…). Klient był informowany, jaka wartość składki podlega inwestowaniu. My nie informowaliśmy klienta o zagrożeniu, żeby klienci się nie zrazili. (…) Każdemu klientowi proponowaliśmy założenie (...), to było wtedy modne. Nie było opcji negocjacji w tych umowach. (…) My to sprzedawaliśmy jako inwestycje długoterminowe, nie informowaliśmy, że jest to ubezpieczenie.” Z. G. był w banku zatrudniony na etacie, przy pensji minimalnej, zaś za sprzedaż produktu(...) ((...)) otrzymywał ok. 20% pierwszej składki (zeznania świadka B. Ł. – protokół kk. 274v.-275v.).

K. K. współpracę z (...) Bankiem rozpoczął w 2011 roku. Miał kilka lokat w tym banku. Nie miał doświadczenia w inwestowaniu. W 2012 roku założył (...) (indywidualne konto emerytalne). Był zachęcany do kupienia przedmiotowych produktów finansowych – pracownik banku, „dyrektor”, zachęcał, że produkty „mają bardzo dobre oprocentowanie”, bądź że dany produkt jest „dla wybranych klientów i potem ten produkt znika”; „jedyne co było przedmiotem rozmów to tabele i wykresy, z których wynikało, że będę miał olbrzymie zyski.” Z uwagi na prowadzoną działalność gospodarczą potrzebował zaciągnąć kredyt na kwotę 300 000 zł – został mu zaproponowany kredyt na 500 000 zł celem kupienia nowych instrumentów finansowych. Przedstawiono mu tez przystąpienie do programu „Negocjator”. Jak stwierdził: „Nie przedstawiono mi regulaminu, nie przedstawiono mi mechanizmów. Zorientowałem się, że nie mam pełnych dokumentów. Miałem łącznie 5 produktów (…). Wpłaciłem 40 tys. złotych, a potem kazano mi wpłacać po 1 400 złotych miesięcznie. (…) Nie było przedstawionych symulacji.” W 2014 roku miał problemy zdrowotne (sepsa, zapalenie płuc), w związku z czym stracił możliwość regularnego płacenia składek z tytułu zakupionych produktów, a tymczasem był on „atakowany” przez pracowników banku ponagleniami o zapłatę składek. Z uwagi na zaprzestanie ich płacenia, „w 2015 roku zabrano mi pieniądze, tak jakby to były pieniądze banku.” Był on przekonany, że produkty są objęte „100% gwarancją” i „100% pewnością zysku”, tymczasem 80% jego środków pieniężnych „zostało zabranych z tytułu kary” za niepłacenie składek. Nie miał świadomości, na czym polega mechanizm zakupionych produktów i „dlaczego była umowa między bankiem a towarzystwem ubezpieczeń.” W jego odczuciu został on oszukany, nadużyto jego zaufania. Kwota 11 147,22 zł nie została przelana na jego rachunek bankowy (zeznania powoda – protokół kk. 291-292v.).

Przed Rzecznikiem Finansowym było prowadzone pozasądowe postępowanie w sprawie sporu między K. K. a (...) S.A. dotyczącego umowy grupowego ubezpieczenia na życie i dożycie z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym (...). W protokole z dnia 27 października 2022 roku Rzecznik Finansowy stwierdził, że do zawarcia ugody nie doszło, a także wydał opinię w związku z zakończeniem postępowania (protokół z pozasądowego postępowania – k. 136-137; opinia Rzecznika Finansowego – k. 138).

Powyższy stan faktyczny ustalono na podstawie przedłożonych do akt sprawy ww. dokumentów prywatnych, których wiarygodność nie była kwestionowania przez żadną ze stron. Mogły one tym samym stanowić podstawę do czynienia ustaleń istotnych dla rozstrzygnięcia przedmiotowej sprawy. Jako cenne uzupełnienie dowodów z dokumentów Sąd uznał zeznania świadka B. Ł., a także dowód z przesłuchania stron z ograniczeniem do strony powodowej. Spór co do zasady nie dotyczył okoliczności faktycznych – za wyjątkiem tego, czy kwota 11 147,22 zł została przelana na rachunek bankowy powoda. Rzeczywiście rachunek bankowy, na który została ta kwota przelana, jest inny niż rachunek, na który została przelana kwota 3 859,10 zł, w związku z czym Sąd dał wiarę zeznaniom strony powodowej, iż kwota 11 147,22 zł nie została przelana na jej rachunek bankowy. Spór sprowadzał się do oceny prawnej przedmiotowych umów ubezpieczenia, tj. stwierdzenia, czy są one nieważne jako niezgodne z ustawą bądź z zasadami współżycia społecznego, co podnosił powód, domagając się zwrotu wpłaconych kwot tytułem składek jako zwrotu świadczenia nienależnego.

Sąd Okręgowy zważył, co następuje:

W przedmiocie umorzenia postępowania Sąd orzekł na podstawie art. 355 k.p.c. w zw. z art. 203§1 z uwagi na cofnięcie pozwu w zakresie kwoty 3 859,10 zł (tytułem częściowo spełnionego przez pozwanego roszczenia), o czym orzeczono jak w punkcie I sentencji wyroku.

Powództwo w zakresie roszczenia pieniężnego popieranego do dnia zamknięcia rozprawy podlegało zaś uwzględnieniu niemalże w całości, natomiast powództwo o ustalenie podlegało oddaleniu.

Strony zawarły umowy ubezpieczenia na życie z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym (UFK). Regulacje dotyczące umowy ubezpieczenia, jako typu umowy, zawarto w kodeksie cywilnym, jednak zasadnicze elementy decydujące o cechach i charakterze umowy ubezpieczenia na życie z UFK zostały pierwotnie określone w ustawie z 22 maja 2003 r. o działalności ubezpieczeniowej (tj. z dnia 9 lipca 2015 r. Dz. U. z 2015 r. poz. 1206), stanowiącej implementację regulacji unijnych, zawartych w dyrektywie dotyczącej ubezpieczeń na życie tj. dyrektywy nr 2002/83/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 05 listopada 2002 r. dotyczącej ubezpieczeń na życie (Dz. Urz. UE L 345 z 19 grudnia 2002 r.). Następnie ustawa z dnia 22 maja 2003 r. o działalności ubezpieczeniowej została z dniem 1 stycznia 2016 r. zastąpiona (poza enumeratywnie wymienionymi wyjątkami) przez ustawę z dnia 15 września 2015 r. o działalności ubezpieczeniowej i reasekuracyjnej (Dz. U. z 2015 r. poz. 1844), stanowiącą implementację m.in. Dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2009/138/WE w sprawie podejmowania i prowadzenia działalności ubezpieczeniowej i reasekuracyjnej (Dz. Urz. UE L 12 z 17.01.2015).

Ustawa ta, podobnie jak akt prawny który zastąpiła, w ramach podziału ryzyka według działów, grup i rodzajów ubezpieczeń, w zakresie Działu I „Ubezpieczenia na życie”, analogicznie jak ww. dyrektywy wymienia:

1.  Ubezpieczenia na życie.

2.  Ubezpieczenia posagowe, zaopatrzenia dzieci.

3.  Ubezpieczenia na życie, jeżeli są związane z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym, a także ubezpieczenia na życie, w których świadczenie zakładu ubezpieczeń jest ustalane w oparciu o określone indeksy lub inne wartości bazowe.

4.  Ubezpieczenia rentowe.

5.  Ubezpieczenia wypadkowe i chorobowe, jeśli są uzupełnieniem ubezpieczeń wymienionych w grupach 1-4.

Ustawa ta dopuszcza możliwość zawarcia w umowach ubezpieczenia na życie, umieszczenie elementów o charakterze inwestycyjnym, który to element z czasem zaczął z czasem przeważać nad „klasycznym” elementem ubezpieczeniowym. Należy w tym miejscu przytoczyć definicję „produktu inwestycyjnego opartego na ubezpieczeniu” użytą w tzw. dyrektywie MiFID II (dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2014/65/UE z 15 maja 2014 r. w sprawie rynków instrumentów finansowych oraz zmieniająca dyrektywę 2002/92/WE i dyrektywę 2011/61/UE – Dz. Urz. UE L 173) wedle której: „produkt inwestycyjny oparty na ubezpieczeniu oznacza produkt ubezpieczeniowy zapewniający wartość w dniu zapadalności lub wartość wykupu, w przypadku gdy ta wartość w dniu zapadalności lub wartość wykupu jest całkowicie lub częściowo narażona, bezpośrednio lub pośrednio, na wahania rynków, a ponadto nie obejmuje: produktów ubezpieczeniowych innych niż ubezpieczenia na życie, wymienionych w załączniku nr I do Dyrektywy 2009/138/WE (grupy ubezpieczeń innych niż na życie), umów ubezpieczenia na życie, w przypadku gdy świadczenia z umowy są wypłacane wyłącznie w przypadku śmierci lub w związku z niezdolnością z powodu uszczerbku na zdrowiu, choroby lub niepełnosprawności”.

Powyższe oznacza, że taki model umowy ubezpieczenia na życie (zawierający elementy inwestycyjne, właściwe dla UFK) nie jest zakazany ani sprzeczny z prawem. W okresie zawierania obu umów ubezpieczenia między stronami obowiązywała ww. ustawa z 22 maja 2003 r. o działalności ubezpieczeniowej. Art. 2 ust. 1 pkt 13 tej ustawy regulował definicję Ubezpieczeniowego funduszu kapitałowego, jako wydzielony fundusz aktywów, stanowiący rezerwę tworzoną ze składek ubezpieczeniowych, inwestowany w sposób określony w umowie ubezpieczenia. Również w brzmieniu obowiązującym w dniu zawarcia umowy między stronami, art. 13 tej ustawy określał elementy umów ubezpieczeń na życie. Zgodnie z ust. 1, „zakład ubezpieczeń jest obowiązany do zawarcia w umowie ubezpieczenia:

1)  definicji poszczególnych świadczeń;

2)  wysokości składek odpowiadających poszczególnym świadczeniom podstawowym i dodatkowym;

3)  zasad ustalania świadczeń należnych z tytułu umowy, w szczególności sposobu kalkulacji i przyznawania premii, rabatów i udziału w zyskach ubezpieczonego, określenia stopy technicznej, wskazania wartości wykupu oraz wysokości sumy ubezpieczenia w przypadku zmiany umowy ubezpieczenia na bezskładkową, o ile są one gwarantowane, określenia kosztów oraz innych obciążeń pobieranych przez zakład ubezpieczeń przy wypłacie świadczeń;

4)  opisu tych czynników w metodach kalkulacji rezerw techniczno-ubezpieczeniowych, które mogą mieć wpływ na zmianę wysokości świadczenia zakładu ubezpieczeń;

5)  wskazania przepisów regulujących opodatkowanie świadczeń zakładu ubezpieczeń.

Z kolei art. 12a regulował treść ogólnych warunków ubezpieczenia, które powinny określać w szczególności:

1)  rodzaj ubezpieczenia i jego przedmiot

2)  warunki zmiany sumy ubezpieczenia lub sumy gwarancyjnej, jeżeli ogólne warunki ubezpieczenia taką zmianę przewidują;

3)  prawa i obowiązki każdej ze stron umowy ubezpieczenia;

4)  zakres odpowiedzialności zakładu ubezpieczeń;

5)  przy ubezpieczeniach majątkowych - sposób ustalania rozmiaru szkody;

6)  sposób określania sumy odszkodowania lub innego świadczenia, jeżeli ogólne warunki ubezpieczenia przewidują odstępstwa od zasad ogólnych;

7)  sposób ustalania i opłacania składki ubezpieczeniowej;

8)  metodę i sposób indeksacji składek, jeżeli ogólne warunki ubezpieczenia indeksację przewidują;

9)  tryb i warunki dokonania zmiany umowy ubezpieczenia zawartej na czas nieokreślony;

10)  przesłanki i terminy wypowiedzenia umowy przez każdą ze stron, a także tryb i warunki wypowiedzenia, jeżeli ogólne warunki ubezpieczenia przewidują taką możliwość.

Na podstawie powołanych przepisów nie może ulegać wątpliwości, iż sporny stosunek prawny nie jest klasyczną umową ubezpieczenia osobowego na życie, zapewniającą w zamian zapłaty umówionej składki, ściśle określone świadczenie ubezpieczeniowe na wypadek zajścia zdarzenia ubezpieczeniowego, rozumianego jak zdarzenie przyszłe i niepewne. Jest to zupełnie odmienny typ umowy ubezpieczenia, o czym świadczą nie tylko przytoczone uregulowania prawne, ale także zacytowana definicja dyrektywy MIFID II. Umowy tego rodzaju nie charakteryzują się wystąpienia ryzyka ubezpieczeniowego po stronie ubezpieczyciela na nieograniczonym poziomie jak w przypadku klasycznych umów ubezpieczenia osobowego, w których górna granica odpowiedzialności ograniczona jest sumą ubezpieczenia. Ubezpieczenia na życie z UFK, w ramach jednej umowy łączą funkcje ochronne, zabezpieczające pokrycie ryzyka ubezpieczeniowego oraz funkcje oszczędnościowo – inwestycyjne. Zastrzec jednak należy, że proporcje pomiędzy sposobem realizacji obu celów, dla jakich dana umowa jest zawierana, zostały pozostawione przez ustawodawcę stronom umowy, a wartość wypłacanego świadczenia w przypadku śmierci ubezpieczonego, uzależniona jest przede wszystkim od wartości środków zgromadzonych na rachunku inwestycyjnym ubezpieczonego.

Nie sposób tym samym przychylić się do argumentacji powoda odnoszącej się do sprzeczności z istotą umowy ubezpieczenia, ze względu na nierównomierny rozkład ryzyka ubezpieczeniowego. Pozwany mógł ułożyć stosunek prawny ubezpieczenia na życie z UFK, w którym wartość wypłacanego świadczenia w przypadku wystąpienia zdarzeń opisanych w umowie (tj. śmierć ubezpieczonego, dożycie do końca umowy, wcześniejszej wypłaty) uzależniona jest przede wszystkim od wartości zgromadzonych przez ubezpieczonego aktywów, a więc elementu inwestycyjnego, a nie od elementu ubezpieczeniowego. Wysokość opłat z tytułu ryzyka ubezpieczeniowego polegającego na śmierci ubezpieczonego oraz wynikającego z tego zdarzenia świadczenia pieniężnego (ponad wartość zebranych aktywów ubezpieczonego) mogła być marginalna. Takie ukształtowanie stosunku prawnego nie narusza istoty umowy ubezpieczenia na życie z UFK. To, który z elementów będzie dominować w danej umowie, zależało od decyzji ubezpieczonego, przystępującego do określonej oferty zakładu ubezpieczeń. W ramach umowy ubezpieczenia z UFK strony uzgadniają, iż przynajmniej część „składek ubezpieczeniowych” jest „alokowana” w jednostki ubezpieczeniowego funduszu kapitałowego, czyli tworzonego z tych składek wydzielonego funduszu aktywów, inwestowanego zgodnie z umową i zarządzanego przez ubezpieczyciela (ewentualnie) na koszt i ryzyko „ubezpieczającego” i której koniecznym elementem - obok świadczeń „ubezpieczeniowych” zakładu ubezpieczeń - jest możliwość wykupu „ubezpieczenia”. Ustawodawca zdaje się przy tym zakładać, że lokowanie składek w UFK, a tym samym umowa ubezpieczenia z UFK, ma (a w każdym razie może mieć) cel inwestycyjny (oszczędnościowy), także zdecydowanie dominujący, analogicznie do celów innych instrumentów inwestycyjnych (np. uczestnictwa w funduszu inwestycyjnym, prowadzenia rachunku papierów wartościowych) i wyraźnie odróżniany od celu w postaci udzielenia ochrony ubezpieczeniowej. Wiążą się z tym jednak szczególne obowiązki informacyjne i sprawozdawcze zakładu ubezpieczeń. Ubezpieczony należycie pouczony przez zakład ubezpieczeń może wybrać produkt o różnym rozkładzie elementu ubezpieczeniowego i kapitałowego, a także różnym stopniu ryzyka utraty zainwestowanych środków. Sąd podziela tym samym ocenę korelacji między elementem inwestycyjnym i ubezpieczeniowym w umowie ubezpieczenia z UFK, zaprezentowaną m.in. w uzasadnieniach uchwał SN z 10 sierpnia 2018 r. w sprawach III CZP 13/18 (OSNC 2019, nr 5, poz. 56), III CZP 20/18 (OSNC 2019, nr 5, poz. 55), III CZP 22/18 (OSNC 2019, nr 5, poz. 57. ) oraz uchwały z dnia 24 stycznia 2020 r. w sprawie III CZP 51/19 (OSNC 2020, nr 12, poz. 100). Taki model umowy ubezpieczenia na życie z UFK nie jest zakazany ani sprzeczny z istotą tego rodzaju prawnego uregulowanego ustawowo.

Nie można więc uznać, że treść i cel zawartej umowy stoją w sprzeczności z właściwością umowy ubezpieczenia (w świetle art. 805 k.c.). Tego typu umowy są ukształtowane na bazie konstrukcji umowy ubezpieczenia na cudzy rachunek, o której mowa w art. 808 k.c. Umowy UFK polegają na tym, iż strony uzgadniają, że przynajmniej część składek będzie alokowana w jednostki ubezpieczeniowego funduszu kapitałowego. Koniecznym elementem każdej takiej umowy - obok świadczeń ubezpieczeniowych - jest świadczenie inwestycyjne (oszczędnościowe) związane z możliwością wykupu "ubezpieczenia". Nie jest wykluczone, aby składnik inwestycyjny (oszczędnościowy) umowy, oparty na udzielanym ubezpieczycielowi zleceniu zarządzania wniesionymi środkami i przekazywaniu uzyskanego z tego tytułu zysku, jawił się jako świadczenie główne. W takiej umowie, jako umowie "ubezpieczenia" na życie i dożycie zawartej na cudzy rachunek, suma "ubezpieczenia" nie musi być określona ani kwotowo, ani wprost w oświadczeniu ubezpieczonego. Wystarczy, że suma ubezpieczenia zostanie oznaczona z odwołaniem się do obiektywnych czynników, na podstawie których zostanie wyliczona, o ile to odwołanie będzie jednoznaczne i transparentne; może ona w szczególności odpowiadać wartości zgromadzonych jednostek funduszu. Umowy UFK są szeroko stosowane w państwach członkowskich Unii Europejskiej (wyrok SN z 22.06.2023 r., II CSKP 1409/22, LEX nr 3590479).

Pozwany mógł więc ułożyć stosunek prawny ubezpieczenia na życie z UFK, w którym wartość wypłacanego świadczenia w przypadku wystąpienia zdarzeń opisanych w umowie (tj. śmierć ubezpieczonego) uzależniona jest przede wszystkim od wartości zgromadzonych przez ubezpieczonego aktywów, a więc elementu inwestycyjnego, a nie od elementu ubezpieczeniowego. Wysokość opłat z tytułu ryzyka ubezpieczeniowego polegającego na śmierci ubezpieczonego oraz wynikającego z tego zdarzenia świadczenia pieniężnego (ponad wartość zebranych aktywów ubezpieczonego) może być nawet marginalna. Takie ukształtowanie stosunku prawnego nie narusza istoty umowy ubezpieczenia na życie z UFK. To, który z elementów będzie dominować w danej umowie, zależało od decyzji ubezpieczonego, przystępującego do określonej oferty zakładu ubezpieczeń.

Powyższe oznacza, że taki model umowy ubezpieczenia na życie (zawierający elementy inwestycyjne, właściwe dla UFK) nie jest zakazany ani sprzeczny z istotą tego rodzaju prawnego uregulowanego ustawowo.

Powód podnosił jednak również, że umowa nie jest zgodna z zasadami współżycia społecznego, gdyż świadczenia nie zostały określone w umowie w sposób stanowczy i konkretny. Nie określono precyzyjnie zasad wyceny aktywów ubezpieczeniowego funduszu kapitałowego, będących podstawą do ustalenia wysokości świadczenia należnego ubezpieczonemu. Nadto powód nie miał pełnej świadomości, jakie produkty w istocie kupuje, a doradca klienta udzielał mu nieprawdziwych informacji, prezentując oferowane produkty jako korzystne, z gwarancją pewnego zysku oraz zapewniając całkowitą ochronę składek już zainwestowanych. Sąd przychyla się do takiego stwierdzenia i uznaje, że działanie pozwanego (jak również pośredniczącego Banku) pozostawało w sprzeczności z zasadą zaufania klientów do banków i instytucji ubezpieczeniowych jako instytucji zaufania publicznego, jak też zasadą lojalności i rzetelnego informowania klientów o rodzaju, treści, a zwłaszcza skutkach zawierania konkretnych umów dotyczących instrumentów finansowych.

Oczywistym jest, że taki podmiot jest w swoich relacjach z klientem w pozycji z natury uprzywilejowanej. Klient – rozumiany jako przeciętny obywatel – nigdy nie będzie miał wiedzy i świadomości na poziomie osób zawodowo zajmujących się oferowaniem lub korzystaniem z transakcji finansowych związanych z obrotem papierów wartościowych, jakimi są np. pracownicy Banku, albowiem to oni przecież oferują klientowi skorzystanie z takich usług. Oczywistym jest, że po stronie klienta, przy tak znacznej dysproporcji w poziomie wiedzy i świadomości na temat danego produktu finansowego, występuje nadmierne zaufanie do Banku, jako do instytucji zaufania publicznego. Z tej dysproporcji wynika tym większy obowiązek po stronie Banku udzielenia klientowi rzetelnych, uczciwych informacji co do rzeczywistych, prawdopodobnych skutków zawarcia danej umowy, w tym – jeżeli dotyczy ona inwestycji w papiery wartościowe – o prawdopodobnym ryzyku utraty części lub nawet całości zainwestowanego kapitału. Jak podkreślił SN w przywołanym wyroku z 22 czerwca 2023 roku w sprawie II CSKP 1409/22, dokonując oceny transparentności i dopuszczalności umów konsumenckich uwzględniać trzeba normatywny model przeciętnego konsumenta. Nie można przy tym uznawać, że przeciętny konsument w stosunkach bankowo-ubezpieczeniowych, to konsument szczególnie uważny, rozsądny i doświadczony.

Pozwany podnosił, że powód w ramach deklaracji przystąpienia do przedmiotowych umów ubezpieczenia złożył stosowne oświadczenie, że rozumie ryzyko inwestycyjne wynikające z umów i ma świadomość, że są to umowy o charakterze inwestycyjnym oraz w jaki sposób obliczana jest wysokość świadczenia. W ocenie Sądu jednak nie było to wystarczające ostrzeżenie o potencjalnym zagrożeniu utraty większości zainwestowanych środków, a całokształt okoliczności świadczy o wprowadzaniu klienta w błąd.

Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 28 czerwca 1972 r. (sygn. II CR 218/72, OSNC 1972, nr 12, poz. 228) wyjaśnił, na czym polega obowiązek takiego właściwego ostrzeżenia. Sprawa, nad którą SN się pochylał, dotyczyła środka ochrony roślin, który okazał się na tyle toksyczny, że spowodował śmierć osób go używających. SN uznał, że zamieszczone na opakowaniu tego środka ostrzeżenie o groźbie zatrucia oraz wskazówka, że „w silosach wgłębnych, zamkniętych należy pracować w masce z pochłaniaczem na benzol i często wychodzić na powietrze”, nie czyniły zadość obowiązkowi ostrzeżenia nabywcy o grożącym mu niebezpieczeństwie. Na producencie, jako na wytwarzającym wysoce szkodliwe trucizny, spoczywa obowiązek zamieszczenia takiego ostrzeżenia, aby stosujący mógł z łatwością przekonać się, że preparat stanowi nie tylko środek niebezpieczny, ale grożący śmiercią. Ostrzeżenie takie powinno być sformułowane w sposób dostatecznie jasny i odróżniający ogólną szkodliwość w potocznym rozumieniu tego słowa od szkodliwości, z którą może się łączyć utrata życia. SN uznał, że producent sformułował na etykiecie jedynie ogólne reguły ostrożności, a co więcej – w sytuacji, kiedy uniknięcie ewentualnej szkody jest możliwe jedynie przez zastosowanie środków ochronnych, których nie ma w ogólnym obrocie handlowym, nie zapewnił możliwości równoczesnego dostarczenia nabywcom potrzebnych masek ochronnych.

W ocenie Sądu ww. przypadek można zastosować per analogiam do przedmiotowej sprawy. Z przedstawionego stanu faktycznego wynika, że powód w wyniku działań doradcy klienta – pracownika banku (...), zawarł umowę kredytu na kwotę ponad 500 000 zł, by środki te ulokować w produkty finansowe – ubezpieczenie na życie w ramach Ubezpieczeniowego Funduszu Kapitałowego. Produkty te były przedstawiane jako niezwykle atrakcyjne, z całkowitą („100%”) gwarancją ochrony składki ubezpieczeniowej, jednak z uwzględnieniem „ryzyk” określonych w Regulaminie, które jednak w ocenie Sądu nie zostały sformułowane w sposób na tyle jasny i czytelny dla powoda jako konsumenta, by mógł on przewidzieć potencjalne skutki zawarcia umowy. Nie miał on świadomości kształtowania się skomplikowanych mechanizmów funkcjonowania instrumentów finansowych, z którymi wiązały się zawarte umowy. Sam pozwany zresztą przyznał w odpowiedzi na pozew, że szczegółowa metodologia dotycząca indeksu (od którego zależy wartość świadczenia ubezpieczyciela) jest poufna, stanowi tajemnicę przedsiębiorstwa emitenta i nie jest możliwa jego weryfikacja przez konsumenta. Zapisy umowne stanowiące o tym, że „celem Ubezpieczeniowego Funduszu Kapitałowego jest ochrona 100% kwoty odpowiadającej Składce Zainwestowanej” należy uznać jako wprowadzające w błąd, zaś oświadczenie podpisane przez powoda, iż rozumie i akceptuje on ryzyko oraz ograniczenia odpowiedzialności (...) S.A., jako pewną fikcję. Powód nie miał również świadomości tego, jakie będą konsekwencje zaprzestania opłacania składek np. w sytuacji nagłych zdarzeń losowych, utraty możliwości ich regularnego płacenia (jak np. choroba, co też miało miejsce) i choć w rozdziale 5 pkt 8 Warunków Ubezpieczenia wskazano, iż po uprzednim bezskutecznym wezwaniu do zapłaty w takim przypadku umowę uważa się za rozwiązaną, brak jest dowodu na to, by powód był należycie pouczony o konsekwencjach takich zdarzeń. Świadek Z. G. zeznał wyraźnie, iż: „(...) Bank to była taka maszynka do sprzedaży, nas tak przygotowano, żeby każdemu coś sprzedać. (…) chodziło tylko o to, żeby mieć grube pieniądze za 15 lat. (…) to była maszynka do naciągania ludzi. (…)”. Doradcy klienta byli celowo szkoleni, aby sprzedać takich produktów jak najwięcej i nie informowali swoich klientów o zagrożeniu, „żeby klienci się nie zrazili.”. Powód zwracał się do (...) Bank S.A. o restrukturyzację posiadanego zadłużenia (karencję rat) z tytułu zobowiązania kredytowego – wnosił o zawieszenie spłaty kredytu na okres 12 miesięcy lub karencję w ratach kapitałowych, z uwagi na nieprzewidziane losowe zdarzenia – pobyty w szpitalu, utratę zatrudnienia, konieczność zawieszenia działalności gospodarczej w wyniku choroby. Prośby te nie były jednak uwzględniane z uwagi na treść pkt 1 Rozdziału 7 Warunków Ubezpieczenia. Powód zaprzestał płacenia składek, co spowodowało rozwiązanie umów a w efekcie utratę niemal całości wpłaconych środków, z wyjątkiem kwoty 3 859,10 zł wypłaconej z tytułu wykupu po potrąceniu opłaty likwidacyjnej z uwagi na rozwiązanie stosunku ubezpieczenia (...).

Należy nadmienić, że obowiązek udzielania konsumentom rzetelnej, prawdziwej i pełnej informacji wynika również z art. 24 ust. 2 pkt 2 Ustawy z dnia 16 lutego 2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 1616), a niedochowanie takiego obowiązku stanowi praktykę naruszającą zbiorowe interesy konsumentów, zachowanie nie tylko sprzeczne z prawem, ale też dobrymi obyczajami.

W konsekwencji w ocenie Sądu umowa jest nieważna, jako niezgodna z zasadami współżycia społecznego (po myśli art. 58§2 k.c.), z uwagi na brak dostatecznego poinformowania o możliwym ryzyku dokonanych inwestycji, a roszczenie pieniężne powoda jest zasadne w oparciu o art. 405 w zw. z 410 k.c., tj. o przepisy o bezpodstawnym wzbogaceniu. Pozwany obowiązany jest zatem zwrócić całość kwoty uiszczonej przez powoda tytułem składek ubezpieczeniowych, z uwzględnieniem kwoty, którą pozwany wypłacił dobrowolnie (3 859,10 zł), tj. kwotę 131 034,90 zł i taka kwota podlegała zasądzeniu.

W tym miejscu dodać jedynie należy, że niezasadny był wystosowany przez pozwanego zarzut przedawnienia roszczenia, albowiem po myśli art. 123§1 pkt 1 k.c. przerwanie 3-letniego terminu przedawnienia roszczenia odsetkowego (art. 118 k.c.) nastąpiło na skutek złożenia w 2017 roku wniosku o zawezwanie do próby ugodowej (albowiem w momencie jego złożenia, jak również po zakończeniu postępowania pojednawczego, nie obowiązywał jeszcze przepis art. 121 pkt 6 k.c., który stanowi, że na skutek złożenia wniosku o zawezwanie do próby ugodowej dochodzi do zawieszenia, a nie przerwania biegu terminu przedawnienia). Strony prowadziły również postępowanie pozasądowe przed Rzecznikiem Finansowym, które zakończyło się protokołem z dnia 27.10.2022, w którym stwierdzono, że do zawarcia ugody nie doszło, a zatem również i na skutek tego postępowania na podstawie art. 123 pkt 2 k.c. bieg przedawnienia uległ przerwaniu. Tym bardziej nie może być mowy o przedawnieniu roszczenia głównego o zwrot bezpodstawnego wzbogacenia, skoro przedawnia się ono na zasadach ogólnych w myśl art. 118 k.c. (10 lat).

W przedmiocie odsetek orzeczono na podstawie art. 481 k.c. w zw. z art. 455 k.c. Powód wnosił o ich zasądzenie od dnia 2 września 2017 roku, jednak Sąd zasądził je dopiero od dnia 16 lutego 2018 roku. Powód nie udowodnił bowiem, w jakiej dacie został pozwanemu doręczony odpis wniosku o zawezwanie do próby ugodowej, w związku z czym jako najwcześniejszy dzień, w którym roszczenie należy uznać za już wymagalne, Sąd uznał dzień następujący po dniu, w którym na rozprawie Sąd Rejonowy dla Wrocławia-Śródmieścia we Wrocławiu stwierdził, że do zawarcia ugody nie doszło. Sąd ponadto traktuje jako oczywistą omyłkę sformułowanie, że powód wnosi o zasądzenie „odsetek ustawowych”, jako że odsetki ustawowe po myśli art. 359 k.c. stanowią odsetki należne od czynności prawnych, a należne w niniejszej sprawie są odsetki ustawowe za opóźnienie w spełnieniu świadczenia pieniężnego po myśli art. 481 k.c. Z uwagi na powyższe, roszczenie odsetkowe w pozostałej, nieuwzględnionej części, podlegało oddaleniu.

Należało jednocześnie co do zasady przychylić się do stanowiska pozwanego, iż roszczenie o ustalenie w oparciu o art. 189 k.p.c. nie mogło podlegać uwzględnieniu, albowiem nie został wykazany interes prawny tak dochodzonego roszczenia. Powództwo o ustalenie powinno być ostatecznym i jedynym środkiem, z jakiego powinien móc skorzystać powód, a więc nie powinien mu - co do zasady - służyć żaden inny instrument prawny służący ochronie omawianego interesu (wyrok SA w Poznaniu z 20.10.2022 r., I ACa 787/21, LEX nr 3435713). Skuteczne powołanie się na interes prawny wymaga zaś wykazania, że oczekiwane rozstrzygnięcie wywoła takie konsekwencje w stosunkach między stronami, w następstwie których ich sytuacja prawna zostanie określona jednoznacznie i tym samym zostanie usunięta niepewność co do istnienia określonych uprawnień oraz ryzyko ich naruszenia w przyszłości (wyrok SN z 19.09.2013 r., I CSK 727/12, LEX nr 1523363). Skoro przesłankowo Sąd uznał umowę za nieważną i na tej podstawie zasądził należność pieniężną, brak jest uzasadnienia dla ew. orzekania osobno w treści wyroku w przedmiocie nieważności przedmiotowych umów.

W oparciu o powyższe rozważania, Sąd orzekł jak w punkcie II-III sentencji wyroku.

O kosztach procesu (punkt IV sentencji wyroku) orzeczono na podstawie art. 98§1, §1 ¹, §3 k.p.c. i art. 99 k.p.c. w zw. z art. 100 k.p.c. Sąd zastosował zasadę odpowiedzialności za wynik procesu, który powód wygrał w przeważającej części (powództwo oddalono jedynie w zakresie żądania odsetkowego oraz o ustalenie), a zatem pozwany obowiązany jest zwrócić całość poniesionych przez powoda kosztów procesu w postaci opłaty sądowej od pozwu w kwocie 6 745 zł, opłaty skarbowej od pełnomocnictwa w wysokości 17 zł, a także kosztów zastępstwa procesowego w wysokości 5 400 zł – w niniejszej sprawie oraz 240 zł – w sprawie z wniosku o zawezwanie do próby ugodowej (§2 pkt 6 oraz §8 pkt 3 Rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych).