Portal Orzeczeń Sądu Okręgowego w Warszawie

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 08 grudnia 2025 r.

Sąd Okręgowy w Warszawie I Wydział Cywilny w następującym składzie:

Przewodniczący: Sędzia del. Agnieszka Onichimowska

Protokolant: Aleksandra Bobińska

po rozpoznaniu w dniu 07 listopada 2025 roku w Warszawie

na rozprawie

sprawy z powództwa E. S., J. O. (1)

przeciwko Skarbowi Państwa – Ministrowi Finansów

o zapłatę

I.  oddala powództwo;

II.  odstępuje od obciążania powodów kosztami postępowania;

III.  przejmuje na rachunek Skarbu Państwa nieuiszczone koszty sądowe.

Sędzia (del.) Agnieszka Onichimowska

UZASADNIENIE

Pozwem z dnia 07 marca 2024 r. powodowie E. S. oraz J. O. (1) wnieśli o zasądzenie od Skarbu Państwa, reprezentowanego przez Ministra Aktywów Państwowych, kwoty 100.390,00 zł wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia wniesienia pozwu do dnia zapłaty. Ponadto powodowie wnieśli o zasądzenie kosztów postępowania według norm przepisanych wraz z odsetkami w wysokości odsetek ustawowych za opóźnienie w spełnieniu świadczenia pieniężnego za okres od uprawomocnienia się orzeczenia do dnia zapłaty.

W uzasadnieniu powodowie wskazali, że są spadkobiercami, w udziale wynoszącym po 1/2 części, po zmarłym w dniu 15 sierpnia 1998 r. J. O. (2), który to wyrokiem Wojskowego Sądu Rejonowego w Rzeszowie z dnia 20 grudnia 1949 r. (sygn. akt Sr. 840/49) został skazany za przestępstwo z art. 3 lit „b” dekretu z dnia 30 października 1944 r. o ochronie Państwa na karę śmierci, utratę praw publicznych i obywatelskich praw honorowych na zawsze oraz orzeczono wobec niego przepadek całego mienia na rzecz Skarbu Państwa. Wyjaśniono, iż wyrok w zakresie przepadku całego mienia na rzecz Skarbu Państwa został wykonany, zaś w skład jego majątku wchodziła - nabyta w drodze dziedziczenia po zmarłej T. O. - nieruchomość oznaczona, jako parcela bud. 1 kat. (...) o powierzchni 101 m2, położona w L. przy ul. (...). Wskazano ponadto, iż wobec postanowienia Sądu Warszawskiego Okręgu Wojskowego w Warszawie z dnia 11 lutego 1993 r., sygn. akt Cs.Un. 358/92, uznającego za nieważny wyrok byłego Wojskowego Sądu Rejonowego w Rzeszowie z dnia 20 grudnia 1949 r. sygn. akt Sr. 840/49, w dniu 4 marca 1993 r. J. O. (2) złożył wniosek o zasądzenie na swoją rzecz odszkodowania za okres pobytu w więzieniu i zadośćuczynienia za pobyt w więzieniu i zmniejszone zarobki w okresie po zwolnieniu. Jednocześnie w piśmie inicjującym postępowanie prowadzone przez Wojskowy Sąd Okręgowy w Warszawie pod sygnaturą akt Żo.Un.78/93 J. O. (2) wniósł o wydanie „ odpowiedniego zaświadczenia, że na mocy wyroku miał konfiskatę mienia całego, tj. domu i parceli w L. przy ul. (...) . ”. Powodowie zaznaczyli, że Postanowieniem z dnia 20 maja 1993 r. Sąd Wojskowy Sądu Okręgowego w Warszawie orzekł w przedmiocie odszkodowania i zadośćuczynienia, natomiast nie rozstrzygnął żądania orzeczenia w przedmiocie mienia, którego przepadek orzeczono unieważnionym wyrokiem Wojskowego Sądu Rejonowego w Rzeszowie z dnia 20 grudnia 1949 r. sygn. akt Sr. 840/49. Powodowie zaznaczyli, że w niniejszym postępowaniu, jako następcy prawni J. O. (2), dochodzą odszkodowania na podstawie art. 10 ust. 1 ustawy z dnia 23 lutego 1991 r. o uznanie za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego, w wysokości 100.000,00 zł stanowiącej równowartość nieruchomości objętej przepadkiem oraz kwoty 390 zł tytułem poniesionych kosztów związanych z pozyskaniem z Archiwum Państwowego w P. niezbędnych dokumentów. Powodowie podkreślili, że wiedzę o podstawie swojego roszczenia pozyskali po zaznajomieniu się z treścią wydanych im przez Instytut Pamięci Narodowej Oddziałowe Archiwum Państwowe w R., dokumentów dotyczących w/w spraw w dniu 13 września 2023 r. ( pozew k. 4-10)

W odpowiedzi na pozew Skarb Państwa reprezentowany przez Ministra Aktywów Państwowych, zastępowany przez Prokuratorię Generalną Rzeczypospolitej Polskiej wniósł o oddalenie powództwa w całości oraz zasądzenie od powodów na rzecz pozwanego Skarbu Państwa kosztów procesu, w tym na rzecz Skarbu Państwa - Prokuratorii Generalnej Rzeczypospolitej Polskiej kosztów zastępstwa procesowego według norm prawem przepisanych (art. 32 ust. 3 ustawy z 15 grudnia 2016 r. o Prokuratorii Generalnej Rzeczypospolitej Polskiej) z ustawowymi za opóźnienie w spełnieniu świadczenia - zgodnie z art. 98 § 1 k.p.c.. Jednocześnie pozwany wniósł o ustalenie właściwej reprezentacji Skarbu Państwa w osobie Ministra Finansów.

Uzasadniając swoje stanowisko, Pozwany zakwestionował powództwo co do zasady, jak i co do wysokości, stwierdzając, że powodowie nie wykazali żadnych przesłanek, które ewentualnie uzasadniałby uwzględnienie zgłoszonego roszczenia. Ponadto pozwany podniósł zarzut przedawnienia roszczenia, stwierdzając, że roszczenia oparte na art. 10 ust. 1 ustawy nie są roszczeniami odszkodowawczymi i zasadne jest stosowanie do przedawnienia tych roszczeń 10-letniego terminu przewidzianego w art. 118 k.c. Zdaniem strony pozwanej roszczenie powodów stało się wymagalne z dniem uprawomocnienia się postanowienia Sądu Warszawskiego Okręgu Wojskowego w Warszawie z dnia 11 lutego 1993 roku sygn. akt. Cs. Un. 358/92, zaś dotychczasowe działania strony powodowej nie przerwały skutecznie biegu przedawnienia roszczenia. Oznacza to, że roszczenie oparte na podstawie art. 10 uległo przedawnieniu 12 lutego 2003 roku. Ponadto pozwany podniósł zarzut braku legitymacji procesowej zarówno po stronie powodów jak i pozwanego, wskazując, że powodowie nie wykazali konkretnie mienia (nieruchomości), ani, że im powodom oraz ich spadkodawcy przysługiwało prawo własności lub inne prawo do w/w nieruchomości uzasadniające ewentualnie dochodzenie roszczenia, czy też, że mienie - nieruchomość z którym powodowie wiążą swoje roszczenie objęte było przepadkiem. Kwestionując sam fakt powstania szkody, pozwany zakwestionował także wskazaną wysokość zgłoszonego roszczenia, zaznaczając, że strona powodowa nie wykazała, na jakiej podstawie domaga się zasądzenia wskazanej kwoty w takiej akurat, a nie innej wysokości. ( odpowiedź na pozew (1) k. 214-221)

W piśmie procesowym z dnia 10 września 2024 r. powodowie podtrzymując żądanie pozwu, wnieśli o zwolnienie od udziału w sprawie Ministra Aktywów Państwowych oraz ustalenie, że Skarb Państwa w niniejszej sprawie reprezentowany jest przez Ministra Finansów. Strona powodowa zaprzeczyła min., że roszczenie powodów jest przedawnione. Z ostrożności procesowej powodowie podnieśli również zarzut sprzeczności podniesionego przez pozwanego zarzutu przedawnienia z zasadami współżycia społecznego (art. 5 k.c.). ( pismo procesowe k. 231-234)

Postanowieniem z dnia 18 listopada 2024 r. Sąd Okręgowy na podstawie art. 67 § 2 kpc ustalił, iż właściwą jednostką organizacyjną do reprezentowania Skarbu Państwa w przedmiotowej sprawie jest Minister Finansów. ( postanowienie k. 249)

Do czasu zamknięcia rozprawy strony podtrzymały swoje stanowiska procesowe.

Sąd Okręgowy ustalił następujący stan faktyczny:

J. O. (2), syn J. i T. wyrokiem Wojskowego Sądu Rejonowego w Rzeszowie z dnia 20 grudnia 1949 r. (sygn. akt Sr. 840/49) został skazany za przestępstwo z art. 3 lit „b” dekretu z dnia 30 października 1944 r. o ochronie Państwa na karę śmierci, a ponadto na podstawie art. 12 i 13 dekretu orzeczono wobec niego utratę praw publicznych i obywatelskich praw honorowych na zawsze wraz z przepadkiem całego mienia na rzecz Skarbu Państwa.

Dowód: wyrok Wojskowego Sądu Rejonowego w Rzeszowie z dnia 20 grudnia 1949 r. wraz z uzasadnieniem – k. 64-69

Na mocy ustawy o amnestii z dnia 22 lutego 1947 r. orzeczoną wobec J. O. (2) karę śmierci zamieniono na karę 15 lat pozbawienia wolności, pozostawiając w mocy orzeczone wobec tej osoby utratę praw publicznych i obywatelskich na zawsze i przepadek całego mienia na rzecz Skarbu Państwa.

Dowód: okoliczność bezsporna, a ponadto: postanowienie Zgromadzenia Sędziów Sądu Najwyższego Sądu Wojskowego z dnia 6 kwietnia 1955 r. – k. 82-83

Postanowieniem z dnia 04 kwietnia 1950 r. (sygn. akt Sn.Odw.s.93/50) Najwyższy Sąd Wojskowy w Warszawie nie uwzględnił wniesionej skargi rewizyjnej od wyroku Wojskowego Sądu Rejonowego w Rzeszowie z dnia 20 grudnia 1949 r.

Dowód: postanowienie Najwyższego Sądu Wojskowego w Warszawie z dnia 4 kwietnia 1950 r.- 75-76v

Postanowieniem Zgromadzenia Sędziów Sądu Najwyższego Sądu Wojskowego z dnia 06 kwietnia 1955 r. (sygn. ZG.Og.303/55) karę pozbawienia wolności wobec J. O. (2) złagodzono do 10 lat pozbawienia wolności z utratą praw publicznych i obywatelskich praw honorowych na zawsze i przepadku całego mienia. Jednocześnie orzeczoną wobec J. O. (2) karę 10 lat więzienia złagodzono do 5 lat więzienia oraz zarządzono jego bezzwłoczne wypuszczenie na wolność.

Dowód: okoliczność bezsporna, a ponadto: postanowienie Zgromadzenia Sędziów Sądu Najwyższego Sądu Wojskowego z dnia 6 kwietnia 1955 r. – k. 82-83, nakaz zwolnienia – k. 84

Wnioskiem z dnia 14 marca 1953 r. Skarb Państwa reprezentowany przez Wydział Prawny Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w R. złożył wniosek do Sądu Powiatowego w L. o stwierdzenie praw do spadku po T. O. zmarłej w L. dnia 11 grudnia 1947 r. W uzasadnieniu powołano się na fakt następstwa prawnego po J. O. (2) wobec wydania wyroku Sądu Rejonowego w Rzeszowie z dnia 20 grudnia 1949 r. w którym orzeczono wobec niego przepadek mienia.

Dowód: wniosek o stwierdzenie praw spadkowych – k. 87-88

W skład masy spadkowej po T. O. wchodziły:

1.  parcela budowlana o powierzchni 75 m ² i wartości (na dzień 11 września 1954 r.) 300 złotych;

2.  znajdujący się na ww. parceli budynek murowany parterowy zniszczony w 80% o wartości 3000 złotych

Dowód: protokół z dnia 11 września 1954 r. z dokonanego spisu inwentarza spadku – k. 105, mapa pozyskana z archiwum Państwowego w P. – k. 173-177, wykaz właścicieli nieruchomości na terenie miasta L. – k. 178-179

Oświadczeniem z dnia 29 marca 1955 r. J. P. (z d. O.) odrzuciła spadek po matce T. O..

Dowód: protokół z dnia 29 marca 1955 r. sygn. akt I Cps 197/55 – k. 119-120

Spadkobiercami ustawowymi po zmarłej T. O. byli jej syn J. O. (2) oraz córka J. P. (z d. O.). Postanowieniem z dnia 24 czerwca 1955 r. Sąd Rejonowy w Lubaczowie (sygn. Ns 363/53) , rozpoznaniu wniosku Skarbu Państwa o spis inwentarza oraz stwierdzenie praw do spadku po T. O., stwierdził prawa do spadku (ustalonego w spisie inwentarza z dnia 11 września 1954 r.) po zmarłej – na rzecz jej syna J. O. (2) w całości. W uzasadnieniu postanowienia Sąd stwierdził, że nie ma podstaw prawnych do stwierdzenia praw do spadku na rzecz Skarbu Państwa w miejsce skazanego, gdyż spadek mu przypadający przejdzie na Skarb Państwa z mocy wyroku i dlatego w tej części Sąd wniosek oddalił.

Dowód: postanowienie Sądu Powiatowego w L. wraz z uzasadnieniem z dnia 24 czerwca 1955 r. – k. 146-147

Postanowieniem z dnia 11 lutego 1993 r. Sąd Warszawskiego Okręgu Wojskowego w Warszawie (sygn. akt Cs.Un. 358/92), uznał za nieważny wyrok byłego Wojskowego Sądu Rejonowego w Rzeszowie z dnia 20 grudnia 1949 r. sygn. akt Sr. 840/49 oraz postanowienie z dnia 04 kwietnia 1950 r Najwyższego Sądu Wojskowego w Warszawie sygn. akt An.Odw.s.93/50 utrzymujący ww. wyrok w mocy, a także postanowienie z dnia 0,6 kwietnia 1955 r. Zgromadzenia Sędziów Najwyższego Sądu Wojskowego w Warszawie Sądu Wojskowego w Warszawie sygn. akt Zg.Og.303/55 zmieniającego ww. wyrok. W pouczeniu poinformowano o sposobie wniesienia zażalenia na postanowienie do Sądu Najwyższego Izby Wojskowej, a także o prawie dochodzenia od Skarbu Państwa odszkodowania za poniesioną szkodę i zadośćuczynienia za doznaną krzywdę wynikłych z wydania orzeczenia, co do którego stwierdzono jego nieważność, ze wskazaniem sposobu i terminu zgłoszenia żądania.

Dowód: Postanowienie Sądu Warszawskiego Okręgu Wojskowego w Warszawie z dnia 11 lutego 1993 r. wraz z uzasadnieniem – k. 163-164

Pismem z dnia 04 marca 1993 r. J. O. (2) wniósł do Sądu Warszawskiego Okręgu Wojskowego w Warszawie o zasądzenie od Skarbu Państwa na swoją rzecz łącznej kwoty 474.494.000,00 zł tytułem odszkodowania i zadośćuczynienia w związku z pobytem w więzieniu oraz zmniejszonych zarobków po zwolnieniu z więzienia. W uzasadnieniu J. O. (2) wniósł ponadto o wydanie ,,odpowiedniego Zaświadczenia, że na mocy wyroku miał konfiskatę mienia całego, tj. domu i parceli w L. przy ul. (...)”.

Dowód: wniosek o odszkodowanie – k. 161v-162

Postanowieniem z dnia 20 maja 1993 r. Sąd Warszawskiego Okręgu Wojskowego w Warszawie zasądził - na podstawie art. 8 ust. 1 oraz art. 13 ustawy z dnia 23 lutego 1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego - od Skarbu Państwa na rzecz J. O. (2) kwotę 191.738.000,00 zł tytułem odszkodowania za poniesioną szkodę i kwotę 68.000.000,00 zł tytułem zadośćuczynienia za doznaną krzywdę, wynikłe z represjonowania do wyrokiem z dnia 20 grudnia 1949 r. byłego Wojskowego Sądu Rejonowego w Rzeszowie (pkt. 1), w pozostałym zakresie wniosku nie uwzględnił (pkt.2).

Dowód: postanowienie Sądu Warszawskiego Okręgu Wojskowego w Warszawie z dnia 20 maja 1993 r. wraz z uzasadnieniem – k. 168-169

Powyższych ustaleń faktycznych Sąd dokonał w oparciu dokumenty złożone do akt sprawy, które uznał za wiarygodne, albowiem nie budziły one wątpliwości, co do swej autentyczności, a żadna ze stron nie kwestionowała ich prawdziwości. Wobec niekwestionowania złożonych do akt kserokopii i wydruków dokumentów brak było podstaw do żądania złożenia wyżej wymienionych dokumentów w oryginale. Wskazane dowody wzajemnie się uzupełniają i potwierdzają, w zestawieniu ze sobą tworzą spójny stan faktyczny i brak jest zdaniem Sądu przesłanek do odmówienia im mocy dowodowej w zakresie, w jakim stanowiły one podstawę ustaleń faktycznych w sprawie.

Sąd Okręgowy zważył co następuje:

Powództwo podlegało oddaleniu w całości, a to wobec skutecznego podniesienia przez stronę pozwaną zarzutu przedawnienia roszczenia.

Powodowie w przedmiotowej sprawie zażądali zapłaty kwoty 100.390,00 zł wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia wniesienia pozwu do dnia zapłaty, wskazując jako podstawę prawną swojego roszczenia art. 10 ust. 1 ustawy z dnia 23 lutego 1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego, z tytułu zwrotu równowartości mienia należącego do ich spadkodawcy J. O. (2), które podlegało przepadkowi na skutek wydania wyroku Wojskowego Sądu Rejonowego w Rzeszowie z dnia 20 grudnia 1949 r.

Strona pozwana zakwestionowała powództwo co do zasady, jak i co do wysokości (wskazując, że powodowie nie wykazali żadnych przesłanek swojego roszczenia), oraz podnosząc zarzut przedawnienia roszczenia.

Zgodnie przywołaną wyżej regulacją, która stanowiła materialnoprawną podstawę roszczenia ujętego w pozwie, w przypadku stwierdzenia nieważności orzeczenia, osobie uprawnionej zwraca się mienie, którego przepadek lub konfiskatę orzeczono na rzecz Skarbu Państwa, oraz przedmioty zatrzymane w toku postępowania - z wyjątkiem przedmiotów, których posiadanie jest zakazane lub wymaga zezwolenia - jeżeli znajdują się one w posiadaniu państwowej jednostki organizacyjnej, a w razie niemożności zwrotu - ich równowartość wypłaca się ze środków Funduszu Reprywatyzacji, o którym mowa w art. 56 ust. 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 1996 r. o komercjalizacji i niektórych uprawnieniach pracowników (Dz. U. z 2023 r. poz. 343 oraz z 2024 r. poz. 123).

Jednocześnie zaznaczyć trzeba, że w myśl ugruntowanego w orzecznictwie, a zaprezentowanego w uchwale 7 Sędziów Sądu Najwyższego z dnia 2 lipca 1992 roku stanowiska, do dochodzenia zwrotu mienia i przedmiotów bądź ich równowartości, przewidzianego w art. 10 ustawy z dnia 23 lutego 1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego (Dz. U. Nr 34, poz. 149), właściwa jest - jeżeli świadczenie nie zostanie spełnione dobrowolnie - droga procesu cywilnego.” (Uchwała SN(7) z 2.07.1992 r., I KZP 15/92, OSNKW 1992, nr 9-10, poz. 60).

Podkreślenia wymaga, że zakres przedmiotowy wspomnianej wyżej ustawy został wyraźnie ograniczony wyłącznie do konkretnych zdarzeń, z którymi ustawodawca wiąże odpowiedzialność cywilną Skarbu Państwa. Dokonując analizy wspomnianej wyżej regulacji art. 10 Ustawy stwierdzić należy, że opisane w nim roszczenie o zwrot mienia lub jego równowartości, oparte jest na uprawnieniu wynikającym z prawa własności rzeczy, jak również innych praw majątkowych, przy czym powstaje ono dopiero w następstwie stwierdzenia nieważności orzeczenia karnego, w tym także nieważności konfiskaty, przepadku czy zatrzymania określonej rzeczy. Celem przepisu jest stworzenie przede wszystkim podstawy do odzyskania przez osobę uprawnioną mienia oraz przedmiotów utraconych w toku postępowania zakończonego orzeczeniem, którego nieważność później uznano, a gdyby okazało się to niemożliwe - otrzymania ich równowartości ( vide: postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 29 maja 1998 r. II CKN 741/97).

W niniejszej sprawie bezspornym był zarówno fakt skazania J. O. (2) wyrokiem Wojskowego Sądu Rejonowego w Rzeszowie z dnia 20 grudnia 1949 r., w ramach którego orzeczono wobec niego przepadek całego mienia, jak również fakt uznania tego wyroku za nieważny - na skutek wydania postanowienia Sądu Warszawskiego Okręgu Wojskowego w Warszawie (sygn. akt Cs.Un. 358/92) z dnia 11 lutego 1993 r. Sporne między stronami w niniejszym postępowaniu był zarówno skład majątku podlegającego przepadkowi, jak też sam fakt, przejęcia majątku na własność skarbu Państwa. Kwestie te, o ile niewątpliwie dotykają istotnych z punktu widzenia przesłanek roszczenia ujętego w art. 10 ust. 1 Ustawy, przesłanek uwzględnienia powództwa, nie zaważyły na rozstrzygnięciu. Te bowiem jak wspomniano na wstępie poczynionych rozważań, opierało się na podniesionym przez stronę pozwaną, zarzucie przedawnienia roszczenia.

Roszczenie z jakim wystąpili w przedmiotowej sprawie powodowie – którego treścią był zwrot równowartości majątku ich spadkodawcy J. O. (2), który miał podlegać przepadkowi w postępowaniu karnym, opierało się na szczególnym trybie przewidzianym w art. 10 ustawy z dnia 23 lutego 1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego wskazuje się, że roszczenia oparte na art. 10 ust. 1 wspomnianej Ustawy powstają w następstwie stwierdzenia nieważności orzeczenia karnego, nie są jednak roszczeniami odszkodowawczymi i w odniesieniu do nich zastosowanie znajduje 10 letni termin przedawnienia przewidziany w art. 118 k.c. ( vide: Wyrok SN z 10.02.2006 r., III CSK 6/05, LEX nr 192018).

Mając to na uwadze należy zatem ustalić datę wymagalności roszczenia o zwrot równowartości utraconego mienia.

Zgodnie z dominującą linia orzeczniczą Sądu Najwyższego roszczenia, których podstawę materialnoprawną stanowi art. 10 ustawy z dnia 23 lutego 1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego, stają się wymagalne w dniu uprawomocnienia się orzeczenia stwierdzającego nieważność. Stanowisko takie uzasadnione jest przede wszystkim szczególnym charakterem roszczenia, o którym mowa w art. 10 w/w ustawy. Roszczenie to opiera się na tytule własności do rzeczy – przywróconym wyrokiem stwierdzającym nieważność orzeczenia konfiskaty lub przepadku mienia ( vide: wyrok SN z 15.10.2002 r., II CKN 1483/00, postanowienie SN z dnia 29 maja 1998 r. II CKN 741/97, postanowienie SN z dnia 7 marca 2014 r. IV CSK 437/13).

Mając na uwadze powyższe należy stwierdzić, że roszczenie powodów stało się wymagalne z dniem uprawomocnienia się postanowienia Sądu Warszawskiego Okręgu Wojskowego w Warszawie z dnia 11 lutego 1993 roku sygn. akt. Cs. Un. 358/92. Strona powodowa nie wskazała na żadne czynności, które mogłyby skutkować przerwaniem biegu przedawnienia roszczenia. Oznacza to, że roszczenie zgłoszone w pozwie a oparte na podstawie art. 10, jak słusznie wskazała strona pozwana, uległo przedawnieniu 12 lutego 2003 roku.

Jednocześnie zaznaczyć trzeba, że zarzuty jakie sformułowała strona powodowa w odniesieniu do kwestii wymagalności roszczenia okazały się być całkowicie chybione. Nie zasługuje na aprobatę twierdzenie powodów, jakoby wniosek ich spadkodawcy J. O. (2) złożony w dniu 04 marca 1994 r. do Sądu Warszawskiego Okręgu Wojskowego w Warszawie (o wydanie rozstrzygnięcia w przedmiocie zwrotu objętego przepadkiem mienia) nie został rozpoznany oraz, że był on wystarczającym, realnym i stanowczym zaakcentowaniem woli ochrony własności w postępowaniu sądowym, a w konsekwencji, że termin przedawnienia dla domagania się zwrotu równowartości przejętego mienia, nie rozpoczął biegu. Przede wszystkim - wbrew twierdzeniom strony powodowej - w dniu 04 marca 1993 r. J. O. (2) nie złożył wniosku o zwrot mienia. Według dosłownego brzmienia przedmiotowego wniosku (k. 162), którego treść strona powodowa sama przywołała w treści pozwu, J. O. (2) wniósł ,, … o wydanie odpowiedniego zaświadczenia, że na mocy wyroku miał przepadek mienia całego, tj. domu i parceli w L. przy ul. (...) ”. Wniosek ten nie może być poczytany, jako żądanie zwrotu mienia czy też jego równowartości. Tego rodzaju interpretacja byłaby zdecydowanym nadużyciem, jako, że z przywołanej treści wynika jedynie oczekiwanie przez wnioskodawcę potwierdzenia ze strony Sądu określonego faktu tj. przepadku mienia poprzez wydanie zaświadczenia. Oczywistym jest, że Sąd Warszawskiego Okręgu Wojskowego nie był właściwym adresatem tego rodzaju wniosku. Samo zaś postępowanie zainicjowane wnioskiem J. O. (2) z dnia 04 marca 1993 r. (k. 261v-262) dotyczyło żądania zasądzenia należnego mu odszkodowania oraz zadośćuczynienia i oparte było na regulacji art. 8 ust 1 przywołanej Ustawy. Zgodnie z tym przepisem osobie, wobec której stwierdzono nieważność orzeczenia albo wydano decyzję o internowaniu w związku z wprowadzeniem w dniu 13 grudnia 1981 r. w Polsce stanu wojennego, przysługuje od Skarbu Państwa odszkodowanie za poniesioną szkodę i zadośćuczynienie za doznaną krzywdę wynikłe z wydania lub wykonania orzeczenia albo decyzji. Roszczenie o zwrot mienia lub jego równowartości skonfiskowanego mienia stanowił natomiast odrębne roszczenie uregulowane w art. 10 ustawy z dnia 23 lutego 1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego, gdzie przesłanką warunkującą wystąpienie z takim żądaniem, jest wcześniejsze stwierdzenia nieważności orzeczenia o którym mowa w art. 1 Ustawy. Ustawodawca nie ustanowił jednak szczególnego wymogu pouczenia o możliwości i trybie właściwym dla żądania zwrotu skonfiskowanego mienia lub jego równowartości ani w postępowaniu w przedmiocie o uznaniu za nieważne orzeczenia (opartym na art. 1 Ustawy), ani też w postępowaniu w przedmiocie zasądzenia odszkodowania i zadośćuczynienia (opartym na art. 8 Ustawy). Zupełnie nieuzasadnionym jest więc zarzut strony powodowej, co do braku takiego pouczenia czy też nieprzekazaniu do właściwego rzeczowo Sądu powołanego powyżej wniosku (który jak już wspomniano nie wyrażał żądania zwrotu mienia lub jego wartości). Tak więc, twierdzenia strony powodowej co do, rzekomego nierozpoczęcia biegu terminu przedawnienia roszczenia o zwrot mienia lub jego równowartości, nie mają racji, jako, że bieg przedawnienia, po pierwsze nie był uzależniony od jakiegokolwiek pouczenia, a po drugie J. O. (2) został należycie – zgodnie z obowiązującymi przepisami, pouczony o przysługujących mu prawach (na co wskazuje treść dokumentacji zalegającej na k. 163-169). Na marginesie można również wskazać, że zupełnie nie przekonuje argument o występowaniu J. O. (2) w postępowaniu przed Wojskowym Sądem Okręgu Warszawskiego bez pełnomocnika. Skoro bowiem osoba ta miała wiedzę o przysługującej jej uprawnieniach na podstawie ustawy (z dnia 23 lutego 1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego) do żądania na podstawie art. 1 uznania za nieważne orzeczenia oraz z roszczeniem opartym na art. 8 Ustawy dot. żądania zasądzenia odszkodowania i zadośćuczynienia, jak również trybie ich dochodzenia, to nie sposób uznać, że osoba ta nie posiadała wiedzy o posiadaniu roszczenia opartego na art. 10 tej samej ustawy oraz trybie w jakim należy dochodzić tego roszczenia.

W dalszej kolejności należy wskazać, że również podniesiony przez stronę powodową zarzut naruszenia art. 5 k.c. tj. nadużycia prawa podmiotowego przez stronę pozwaną na skutek podniesienia zarzutu przedawnienia roszczenia, okazał się być chybionym.

Z uwagi na wyjątkowy charakter normy zawartej w art. 5 k.c. ocena, czy powołanie się na przedawnienie przez pozwanego narusza zasady współżycia społecznego, powinna być dokonywana z dużą ostrożnością. Norma art. 5 k.c. nie może prowadzić do nabycia praw podmiotowych, ma ona bowiem jedynie charakter tamujący, nie zaś prawnokształtujący, a ochrona nią objęta winna mieć charakter tymczasowy, a nie trwały ( vide: wyrok SA w Katowicach z dnia 21 czerwca 2016 r. V ACa 892/15, wyrok SA w Krakowie z dnia 16 września 2015 r. I ACa 703/15). Co do zasady więc norma z art. 5 k.c. ma charakter obronny i nie może stanowić podstawy dochodzenia żądań, a tym samym nie można z powołaniem się na ten przepis pozbawić trwale prawa uprawnionego.

W orzecznictwie wskazuje się, że podniesienie zarzutu przedawnienia może w wyjątkowych okolicznościach stanowić nadużycie prawa. Zastosowanie art. 5 k.c. w takiej sytuacji zakłada rozważenie na tle całokształtu okoliczności sprawy, interesów obu stron roszczenia, charakteru dochodzonego roszczenia, przyczyn opóźnienia i jego nadmierności (vide: wyrok SN z dnia 2 kwietnia 2003 r., I CKN 204/01, , wyrok SA w Warszawie z dnia 26 stycznia 2004 r., VI ACa 457/03).

Mając na uwadze powyższe uwagi, Sąd doszedł do przekonania, że w okolicznościach przedmiotowej sprawy nie sposób uznać, że podniesienie zarzutu przedawnienia jest sprzeczne z zasadami współżycia społecznego. Roszczenie strony powodowej ma charakter klasycznego roszczenia dotyczącego mienia. Co więcej spadkodawca powodów skorzystał już w przeszłości z uprawnień nadanych ustawą z dnia 23 lutego 1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego, uzyskując w 1993 r. (tuż po uzyskaniu orzeczenia stwierdzającego nieważność skazującego wyroku karnego) świadczenie pieniężne z tytułu należnego mu odszkodowania i zadośćuczynienia. Miał on więc (jak już wspomniano) wiedzę, co do uprawnień przysługujących mu na gruncie Ustawy. Nie sposób więc uznać, że przyczyną wieloletniego opóźnienia w dochodzeniu roszczenia (ponad 20 lat) mogła być niewiedza strony powodowej, co do możliwości dochodzenia roszczenia na gruncie regulacji art. 10 Ustawy. Nie wystąpiła też w niniejszej sprawie sytuacja, aby pozwany odwodził powoda od wytoczenia powództwa, w celu stworzenia sobie możliwości powołania się w procesie na zarzut przedawnienia. Nie miały również miejsca żadne nietypowe, wyjątkowe okoliczności, które uniemożliwiały wcześniejsze wystąpienie z roszczeniami, albo, ze względu na które stanowisko procesowe pozwanego można uznać za nadużycie prawa. Za okoliczność usprawiedliwiającą tak znaczne opóźnienie z wystąpieniem z powództwem z pewnością nie można uznać faktu (deklarowanego przez powodów) zapoznania się z treścią wydanych przez Instytut Pamięci Narodowej Oddziałowe Archiwum Państwowe w R. dokumentów dotyczących J. O. (2) dopiero 13 września 2023 roku (podczas gdy, że J. O. (2) zmarł 15 sierpnia 1998 roku). Jak słusznie wskazała strona pozwana, J. O. (2) wiedział o treści dokumentacji oraz wydanych orzeczeniach, a co za tym idzie powodowie nie mogą zasłaniać się ich nieznajomością. Akceptacja stanowiska powodów oznaczałaby bowiem, że uprawniony nie ponosiłby negatywnych skutków prawnych nieusprawiedliwionego zaniechania dochodzenia roszczenia.

W konsekwencji powództwo, jako przedawnione podlegało oddaleniu.

W uzupełnieniu powyższych rozważań Sąd pragnie dodać, że strona powodowa nie zdołała w niniejszym postępowaniu dostatecznie wykazać wszystkich przesłanek warunkujących zasądzenie świadczenia pieniężnego odpowiadającego wartością przejętego mienia J. O. (2).

Uwypuklić należy, że do powstania roszczenia z art. 10 wymienionej ustawy nie wystarcza samo orzeczenie przepadku lub konfiskaty, następnie uznane za nieważne, ale konieczne jest wykazanie wykonania tej kary. ( vide: Wyrok SN z 11.01.2006 r., II CSK 43/05, LEX nr 191126). Konfiskata lub przepadek może mieć bowiem charakter wyłącznie faktyczny (np. zabranie określonych przedmiotów przy zatrzymaniu uprawnionego), nie jest konieczne istnienie podstawy prawnej w postaci orzeczenia wydanego w tym zakresie (vide: wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 27 września 2012 r., I ACa 387/12). Pomijając już bowiem kwestię niejasności co do dokładnego oznaczenia i rozmiarów majątku podlegającego przejęciu (w tym względzie strona powodowa wnioskowała jednak o dopuszczenie dowodu z opinii biegłego), w ocenie Sądu z materiału dowodowego zgromadzonego w tej sprawie nie wynika, że mienie spadkodawcy powodów – J. O. (2), co do którego orzeczono przepadek, zostało rzeczywiście przejęte przez Skarb Państwa. Nie ma w przedmiotowej sprawie żadnych danych wskazujących na to, że karę przepadku mienia rzeczywiście wykonano. Za takim stwierdzeniem nie przemawia sam przywołany przez stronę powodową fragment uzasadnienia postanowienia Sądu Powiatowego w L. z dnia 24 czerwca 1955 r. (k. 146), w którym mowa jest o tym, że spadek po T. O. przypadający J. O. (2) przejdzie na Skarb Państwa na mocy wyroku Wojskowego Sądu Rejonowego w Rzeszowie z dnia 20 grudnia 1949 r. Przedmiotowe postanowienie w swej sentencji stwierdza, że spadek po T. O. na nabył J. O. (2), sam zaś przywołany fragment wyraża przekonanie Sądu o tym, że własność składników masy spadkowej przejdzie na Skarb Państwa, nie zaś że taki fakt miał już miejsce. Sam więc fakt przepięcia nie został wykazany. Strona powodowa przedstawiła w tym względzie jedynie poszlaki wskazujące na to, że majątek ten powinien podlegać przejęciu przez Skarb Państwa.

Mając powyższe na uwadze Sąd oddalił powództwo w całości.

O kosztach Sąd orzekł na podstawie art. 13 ustawy z dnia 23 lutego 1991 r. (zgodnie z którym koszty postępowania w sprawach objętych ustawą, ponosi Skarb Państwa), odstępując od obciążania powodów kosztami postepowania (pkt. II. Sentencji wyroku) oraz przejmując na rachunek Skarbu Państwa nieuiszczone koszty sądowe (pkt III. Sentencji wyroku).

Sędzia del. Agnieszka Onichimowska