Portal Orzeczeń Sądu Okręgowego w Warszawie

WYROK CZĘŚCIOWY

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 3 czerwca 2025 r.

Sąd Okręgowy w Warszawie, I Wydział Cywilny w składzie:

Przewodniczący: sędzia Tadeusz Bulanda

Protokolant: sekretarz sądowy Karolina Stańczuk

po rozpoznaniu w dniu 7 maja 2025 r. w Warszawie

na rozprawie

sprawy z powództwa A. S. (1) i A. S. (2)

przeciwko Syndykowi masy upadłości (...) Bank S.A. w upadłości z siedzibą w W.

o ustalenie i zapłatę

ustala, że nie istnieje stosunek zobowiązaniowy wynikający z umowy kredytu hipotecznego
nr (...) indeksowanego do CHF, sporządzonej w dniu 26 lutego 2008 r. i zawartej
w dniu 5 marca 2008 r. pomiędzy A. S. (1) i A. B. (obecnie S.) z jednej strony oraz (...) Bank S.A. z siedzibą w K. – (...) Oddział
w Ł., którego następcą prawnym jest (...) Bank S.A. w upadłości z siedzibą
w W..

Sygn. akt I C 165/24

UZASADNIENIE

Pozwem wniesionym 4 stycznia 2021 r. A. S. (1) i A. S. (2) wnieśli o zasądzenie na ich rzecz łącznie (do niepodzielnej ręki) od (...) Bank S.A. z siedzibą w W. kwoty 186.563,36 zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia 25 listopada 2020 r. do dnia zapłaty, a ponadto o zasądzenie od pozwanego zwrotu kosztów procesu, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych ( pozew – k. 3-73).

(...) Bank S.A. wniósł o oddalenie powództwa w całości oraz zasądzenie od powodów na rzecz pozwanego kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych. Bank zakwestionował powództwo co do zasady i wysokości, zarzucił powodom brak statusu konsumentów, a także, że umowa kredytu nie zawiera postanowień niedozwolonych zarówno w odniesieniu do zasad przeliczenia kredytu jak i do zapisów dotyczących ubezpieczenia (...) Bank (...). Pozwany podniósł także zarzut zatrzymania oraz nadużycia prawa przez powodów ( odpowiedź na pozew – k. 84-160).

Pismem z dnia 26 października 2022 r. powodowie zmodyfikowali powództwo w ten sposób, że wnieśli o:

1)  ustalenie, że nie istnieje stosunek zobowiązaniowy wynikający z umowy kredytu hipotecznego nr (...) indeksowanego do CHF z 26.02.2008 r. zawartej pomiędzy A. S. (1) i A. B. (aktualnie S.) a (...) Bank S.A. w K. – (...) Oddziałem w Ł. z siedzibą w K. (aktualnie: (...) Bank S.A. w restrukturyzacji z siedzibą w W.),

2)  zasądzenie od pozwanego (...) Bank S.A. w restrukturyzacji z siedzibą w W. na rzecz powodów A. S. (1) i A. S. (2) łącznie (do ich niepodzielnej ręki) kwoty 186.563,36 zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie w płatności liczonymi od 25 listopada 2020 r. do dnia zapłaty,

3)  zasądzenia do niepodzielnej ręki powodów kosztów postępowania wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie w spełnieniu świadczenia pieniężnego liczonymi od dnia uprawomocnienia się orzeczenia którym je zasadzono za dnia zapłaty w tym kosztów zastępstwa procesowego wg norm przepisanych ( modyfikacja powództwa k. 275 -298).

(...) Bank S.A. wniósł o oddalenie powództwa, także w zakresie wynikającym z modyfikacji, podtrzymując dotychczasowe stanowisko ( pismo – k. 309-321).

Postanowieniem z dnia 14 stycznia 2025 r. Sąd zawiesił postępowanie na podstawie
art. 174 § 1 pkt 4 k.p.c. oraz podjął postępowanie w zakresie roszczenia głównego o ustalenie z udziałem syndyka masy upadłości (...) Bank S.A. z siedzibą w W. ( postanowienie z 17.01.2024 r. – k. 408, postanowienie SA z 15.01.2025 – k. 450).

Do czasu zamknięcia rozprawy w zakresie roszczenia o ustalenie oraz roszczeń ewentualnych o stwierdzenie nieważności lub ustalenie – stanowiska stron nie uległy zmianie ( protokół rozprawy – k. 467-467v).

Sąd Okręgowy ustalił następujący stan faktyczny:

W dniu 31.01.2008 r. A. B. (obecnie A. S. (2)) i A. S. (1) złożyli u pośrednika finansowego (...) Banku S.A. - (...) sp. z o.o. reprezentowanym przez pracownika J. W. wniosek o kredyt celem sfinansowania zakupu lokalu mieszkalnego na rynku pierwotnym przy ul. (...) róg (...) lok. (...) za kwotę 456.000 zł waloryzowanego kursem CHF na okres 30 lat. (...) współpracował z deweloperem, który rekomendował powodom zaciągnięcie kredytu w pozwanym Banku. W tej dacie A. B. pracowała na podstawie umowy o pracę na czas nieokreślony na stanowisku kierownika ds. HR w (...)A.S. sp. z o.o. w W., zaś A. S. (1) był zatrudniony na podstawie umowy o pracę na czas nieokreślony w (...) w W.. Dodatkowo A. S. (1) prowadził od 2005 r. jednoosobową działalność gospodarczą pod firmą (...). A. S. (1)”, której przedmiotem był plac zabaw dla dzieci, ze stałym miejscem wykonywania działalności gospodarczej w W. przy ul. (...).

Przy złożeniu wniosku kredytowego, A. S. (1) i A. S. (2) został przedstawiony formularz oświadczenia kredytobiorcy o wyborze waluty obcej, prezentujący sytuacje modelowe wpływu zmian oprocentowania i kursu waluty kredytu na wysokość miesięcznych rat. A. S. (1) i A. S. (2) złożyli podpis pod oświadczeniem, że po zapoznaniu się z ryzykiem kursowym oraz ryzykiem związanym ze zmienną stopą procentową, wnoszą o udzielenie kredytu indeksowanego do waluty obcej. Niemniej jednak nie przedstawiono im informacji o tym że są obciążeni nieograniczonym ryzykiem kursowym, które wpływa nie tylko na wysokość raty kapitałowo-odsetkowej, ale i saldo kredytu, nie przedstawiono symulacji wzrostu kosztów kredytu ani wahań kursu CHF/PLN w jakimkolwiek przedziale czasu. A. S. (1) i A. S. (2) wskazano, że kredyt w CHF jest optymalnym wyborem dla nich, jest produktem bezpiecznym, opartym na stabilnym kursie CHF ( wniosek kredytowy – k. 131-134v, oświadczenie kredytobiorcy o wyborze waluty obcej – k. 135, wydruk z CEiDG – k. 142, kopia aktu małżeństwa – k. 47, zeznania J. W. – k. 257-260, zeznania A. S. (2) – k. 254v-255v znacznik 00:05:48 – 00:32:57, zeznania A. S. (1) – k. 255v-256 znacznik 00:34:41 – 00:49:09). Wniosek kredytowy został zaakceptowany przez Bank, po zbadaniu zdolności kredytowej wnioskodawców (raport kredytowy – k. 144 – 151).

W dniu 5 marca 2008 r. A. S. (1) i A. S. (2) zawarli z (...) Bank S.A. z siedzibą w K. - (...)Oddział w Ł. umowę kredytu hipotecznego nr (...), indeksowanego do CHF datowaną na 26 lutego 2008 r., na mocy której bank udzielił im kredytu w kwocie 432.100,97 zł, indeksowanego kursem CHF. Przy złożeniu że uruchomiono całość kredytu w dacie sporządzenia umowy, równowartość kredytu wynosiłaby 203.437,37 CHF. W umowie zawarto oświadczenie kredytobiorców, że są świadomi ryzyka kursowego związanego ze zmianą kursu waluty indeksacyjnej w stosunku do złotego, w całym okresie kredytowania i akceptują to ryzyko (§ 1 ust. 1 umowy). Spłata kredytu miała się odbywać w 360 miesięcznych ratach równych kapitałowo-odsetkowych (§ 1 ust. 2 umowy). Kredyt miał być wypłacony na rachunek dewelopera (§ 1 ust. 10 umowy).

Kredyt został udzielony z przeznaczeniem na:



pokrycie części kosztów budowy lokalu mieszkalnego przy ul. (...) w W. realizowanego przez (...) sp. z o.o. (412.000 zł),



uiszczenie składki z tytułu ubezpieczenia od ryzyka utraty wartości nieruchomości (8.642,02 zł),



pokrycie składek ubezpieczeniowych wskazanych w § 4 ust. 1 umowy (8.642,02 zł),



uiszczenie kosztów związanych z ustanowieniem hipoteki zabezpieczającej spłatę kredytu (224,32 zł),



uiszczenie składki z tytuły Pakietowego Ubezpieczenia na wypadek odmowy ustanowienia hipoteki (2.592,61 zł).

W § 6 ust. 1 umowy oraz § 2 regulaminu zawarto definicję Bankowej Tabeli kursów walut dla kredytów dewizowych oraz indeksowanych kursem walut, zwanej Tabelą kursów, w myśl której jest ona sporządzana przez merytoryczną komórkę Banku na podstawie kursów obowiązujących na rynku międzybankowym w chwili sporządzania tabeli i po ogłoszeniu kursów średnich przez NBP, o godz. 16 każdego dnia roboczego i obowiązuje przez następny dzień roboczy.

Stosownie do § 9 ust. 2 oraz § 10 ust. 3 umowy, a także § 19 ust. 5 Regulaminu Kredytu Hipotecznego (...)(„Regulamin”) przy uruchomieniu kredytu w złotych polskich, bank miał przeliczyć wypłacaną kwotę na CHF według kursu kupna walut określonego w Tabeli Kursów obowiązującego w dniu uruchomienia środków, natomiast spłata rat kredytu miała następować w PLN po przeliczeniu raty wyrażonej w CHF wg obowiązującego w dniu spłaty kursu sprzedaży tej waluty określonego w „Bankowej tabeli kursów walut dla kredytów dewizowych oraz indeksowanych kursem walut obcych”.

Przeliczenie zobowiązania kredytowego poprzez Tabele kursów miało nastąpić także w przypadku wypowiedzenia umowy (§ 14 ust. 3 umowy i § 16 ust. ust 4 regulaminu) oraz przy przewalutowaniu kredytu, przy czym w tym przypadku Tabela kursów miała być zastosowana także do prowizji za przewalutowanie kredytu (§ 20 ust. 3 i 8 umowy). Zgodnie z § 21 ust 2 Regulaminu przez Tabelę kursów – kurs sprzedaży, miała być przeliczana także prowizja za wcześniejszą spłatę kredytu. Także w przypadku, gdy składka ubezpieczeniowa miała być obliczana od kwoty kredytu, Bank miał przeliczyć składkę na walutę, do której indeksowana jest kwota kredytu wg kursu sprzedaży z Tabeli kursów (§ 24 ust. 2 Regulaminu).

Zgodnie z § 16 ust. 7, 8, 9 i 10 regulaminu Tabela miała być sporządzana o godz. 16.00 każdego dnia roboczego i obowiązywać przez następny dzień roboczy. Kurs kupna i sprzedaży waluty indeksacyjnej obowiązujący z banku ustalany był na podstawie kursu rynkowego wymiany walut dostępnego w serwisie R.w momencie sporządzania Tabeli kursów. Ustalenie kursu kupna waluty indeksacyjnej w Banku polegało na odjęciu od kursu rynkowego dostępnego w serwisie R.spreadu walutowego w wysokości 7%. Natomiast ustalenie kursu sprzedaży waluty indeksacyjnej w Banku polegało na dodaniu do kursu rynkowego dostępnego w serwisie R.spreadu walutowego w wysokości 6%. W celu uatrakcyjnienia oferty Bank zastrzegał sobie możliwość okresowego zmniejszenia wysokości spreadu walutowego poniżej wskazanych wartości. Wiadomość o zastosowaniu promocji miała być podana klientowi w Tabeli kursów ( umowa kredytu – k. 39-44v, regulamin – k. 45-46v, wzór oświadczenia o odstąpieniu od umowy – k. 136).

Umowa została zawarta według standardowego wzorca umownego stosowanego przez Bank. Postanowienia dotyczące indeksacji nie podlegały negocjacji (zeznania J. W. – k. 257-260). Kredytobiorcom nie przedstawiono oferty kredytu w złotych polskich, ich zdolność kredytowa opiewała jedynie na kredyt indeksowany do CHF. Byli oni zapewniani o stabilności kursu CHF, nie poinformowano ich o nieograniczonym ryzyku kursowym, nie przedstawiono także symulacji zmiany rat kredytu uwzględniających wahania kursowe, ani tabel historycznych dot. kursu CHF, ograniczając się do zapewnień, że jest to stabilna waluta. Nie tłumaczono też, czym jest spread w Tabeli kursowej ( zeznania A. S. (2) – k. 254v-255v znacznik 00:05:48 – 00:32:57, zeznania A. S. (1) – k. 255v-256 znacznik 00:34:41 – 00:49:09).

Bank wypłacił kredyt w dniu 26 marca 2008 r. w wysokości 432.100,97 zł zgodnie dyspozycją kredytobiorców, przeliczając wypłacone w PLN transze na CHF wg kursu obowiązującego w Tabeli banku (zaświadczenie k. 52).

W dacie zawarcia umowy z A. S. (2) i A. S. (1) w Banku obowiązywała instrukcja udzielania kredytów hipotecznych na podstawie zarządzenia nr (...) Prezesa Zarządu (...) Banku S.A. ( zarządzenie – k. 152-152v).

Kredytobiorcy spłacali raty kapitałowo-odsetkowe kredytu zgodnie z zapisami umowy. Wszelkie płatności były dokonywane przez powoda A. S. (1) z jego majątku (zaświadczenie – k. 53-63v, oświadczenie – k.64, zestawienie – k. 137).

Pismem z dnia 3 listopada 2020 r., działając za pośrednictwem pełnomocnika, A. S. (2) i A. S. (1) skierowali do (...) Banku S.A. reklamację, w której wskazali na istnienie klauzul niedozwolonych w treści umowy kredytu hipotecznego nr (...) z 26 lutego 2008 r. oraz wezwali do zapłaty kwoty 463.385,17 zł ( listo adwokacki – k. 49-50). Bank w piśmie z 7 grudnia 2020 r. odmówił spełnienia żądania powodów, twierdząc, iż zarzut abuzywności zapisów umowy jest niezasadny (pismo (...) – k. 51-51v).

W dniu 30 grudnia 2020 r. A. S. (1) jako darczyńca i A. S. (2) jako obdarowana zawarli umowę darowizny wierzytelności A. S. (1) względem (...) Bank S.A. w kwocie 165.383,69 zł z tytułu umowy kredytu nr (...) indeksowanego do CHF z 26 lutego 2008 r. (umowa darowizny – k. 48-48v).

A. S. (1) zmienił adres stałego miejsca wykonywania działalności gospodarczej na adres zamieszkania tj. przy ul. (...) lok. (...) w 2023 r., natomiast przedmiotem działalności gospodarczej wykonywanej zarówno w ramach indywidulanej działalności gospodarczej, jak i w ramach spółki cywilnej (...) jest funkcjonowanie pokojów zagadek, domów strachu etc, działalność wesołych miasteczek etc i nie jest ona wykonywana w kredytowanym lokalu mieszkalnym (wydruk z (...) k. 142). A. S. (2) założyła w 2018 r. działalność gospodarczą pod adresem zamieszkania pod firmą (...), której przedmiotem jest świadczenie usług rachunkowo-księgowych i doradztwo podatkowe ( wydruk z CEiDG – k. 143).

Na rozprawie w dniu 17 stycznia 2022 r. A. S. (2) i A. S. (1) oświadczyli, iż znają ryzyko związane z unieważnieniem umowy kredytu i chcą skorzystać z ochrony konsumenckiej ( zeznania A. S. (2) – k. 254v znacznik 00:10:42, zeznania A. S. (1) – k. 255v znacznik 00:35:20).

Powyższy stan faktyczny ustalono na podstawie powołanych wyżej dokumentów, których autentyczności nie kwestionowała żadna ze stron, a i Sąd nie znalazł podstaw do zakwestionowania tych dowodów. Sąd uznał pozostałe dokumenty za nie mające znaczenia dla rozstrzygnięcia.

Zeznania świadka P. S. (k. 234-240) nie stanowiły podstawy ustaleń faktycznych, bowiem świadek nie brał udziału w zawieraniu umowy. Z kolei zeznania świadka J. W. (k. 257-260) były przydatne jedynie w niewielkim zakresie, bowiem świadek nie pamiętała okoliczności zawieraniu umowy z powodami. Świadek natomiast wiarygodnie potwierdziła, że nie było możliwości negocjacji zapisów umowy z Bankiem, w szczególności tych dotyczących przeliczenia zobowiązania powodów w oparciu o Tabele kursowe Banku.

Sąd dał wiarę co do zasady zeznaniom A. S. (2) (k. 254v – 255v znacznik 00:05:48 – 00:32:57) i zeznaniom A. S. (1) (k. 255v – 256 znacznik 00:34:41 – 00:49:09), przede wszystkim w zakresie, w jakim korelowały one z materiałem dowodowym w postaci dokumentów. Powodowie przekonująco zeznali o zakresie informacji, których im udzielono przy zawieraniu umowy kredytowej, spójnie także zeznawali o tym, że nie przedstawiono im oferty kredytu w złotych polskich ani nie zaprezentowano historycznych zmian kursu CHF względem PLN, czy też symulacji wzrostu koszty kredytu zarówno w zakresie zwiększonej raty kapitałowo-odsetkowej jak i salda kredytu. Powodowie także wiarygodnie odnieśli się do braku możliwości negocjacji treści umowy, w szczególności w zakresie zapisów dotyczących mechanizmu indeksacji w oparciu o Tabelę kursową.

Sąd Okręgowy zważył co następuje:

Powództwo o ustalenie, że nie istnieje stosunek zobowiązaniowy wynikający z przedmiotowej umowy kredytu zasługiwało na uwzględnienie, bowiem umowa ta zawiera postanowienia abuzywne, które nie mogą być zastąpione jakimikolwiek innymi umownymi lub wynikającymi z przepisów prawa, to zaś powoduje nieważność umowy.

Powodom przysługuje interes prawny w żądaniu ustalenia (art. 189 k.p.c.). Będący przesłanką powództwa o ustalenie interes prawny jest obiektywną w świetle obowiązujących przepisów prawa, wywołaną rzeczywistym naruszeniem albo zagrożeniem określonej sfery prawnej, potrzebą uzyskania wyroku, który wprowadzi jasność co do konkretnego prawa lub stosunku prawnego w celu ochrony przed grożącym naruszeniem sfery uprawnień powoda (patrz: wyroki Sądu Najwyższego z dnia 14 lipca 1972 r., III CRN 607/71, OSNC 1973, nr 4, poz. 64 i z dnia 22 września 1999 r., I PKN 263/99, OSNAP 2000, nr 2, poz. 36 oraz uchwała Sądu Najwyższego z dnia 14 marca 2014 r., III CZP 121/13, orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 24 marca 1987 roku, III CRN 57/87, OSNPG 1987, nr 7, poz. 27). Powód nie posiada interesu prawnego, gdy obok powództwa o ustalenie istnieje inna forma ochrony jego praw podmiotowych, a więc np. w procesie o świadczenie lub ukształtowanie stosunku prawnego lub prawa (patrz: orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia z 6 czerwca 1997 roku, II CKN 201/97). Istnienie interesu prawnego należy oceniać na dzień orzekania (patrz: wyrok Sądu Najwyższego z dnia 20 lutego 2019 r., sygn. III CSK 237/18).

W ocenie Sądu powodowie posiadają interes prawny w żądaniu ustalenia nieistnienia stosunku prawnego wynikającego z nieważnej umowy kredytu, bowiem według niej ostateczny termin spłaty przypada na rok 2038, a wyrok ustalający wprowadza jasność co do sytuacji prawnej powodów, a w szczególności co do istnienia uprawnienia banku do dalszego żądania od powodów spłaty zadłużenia i sposobu ustalania wysokości rat kapitałowo-odsetkowych.

W myśl art. 58 § 1-3 k.c. czynność prawna sprzeczna z ustawą albo mająca na celu obejście ustawy jest nieważna, chyba że właściwy przepis przewiduje inny skutek, w szczególności ten, iż na miejsce nieważnych postanowień czynności prawnej wchodzą odpowiednie przepisy ustawy. Nieważna jest też czynność prawna sprzeczna z zasadami współżycia społecznego. Jeżeli nieważnością jest dotknięta tylko część czynności prawnej, czynność pozostaje w mocy co do pozostałych części, chyba że z okoliczności wynika, iż bez postanowień dotkniętych nieważnością czynność nie zostałaby dokonana.

Umowa kredytu bankowego jest umową nazwaną uregulowaną w art. 69 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Prawo bankowe. Zgodnie z art. 69 ust. 1 tej ustawy w brzmieniu obowiązującym w dacie zawarcia przez powodów umowy kredytowej, przez umowę kredytu bank zobowiązuje się oddać do dyspozycji kredytobiorcy na czas oznaczony w umowie kwotę środków pieniężnych z przeznaczeniem na ustalony cel, a kredytobiorca zobowiązuje się do korzystania z niej na warunkach określonych w umowie, zwrotu kwoty wykorzystanego kredytu wraz z odsetkami w oznaczonych terminach spłaty oraz zapłaty prowizji od udzielonego kredytu. Stosownie do ust. 2 cytowanego przepisu, umowa kredytu powinna być zawarta na piśmie i określać w szczególności: strony umowy, kwotę i walutę kredytu, cel, na który kredyt został udzielony, zasady i termin spłaty kredytu, wysokość oprocentowania kredytu i warunki jego zmiany, sposób zabezpieczenia spłaty kredytu, zakres uprawnień banku związanych z kontrolą wykorzystania i spłaty kredytu, terminy i sposób postawienia do dyspozycji kredytobiorcy środków pieniężnych, wysokość prowizji, jeżeli umowa ją przewiduje, warunki dokonywania zmian i rozwiązania umowy.

Zawarta przez powodów umowa kredytu zawiera elementy wskazane w art. 69 ust. 1 i 2 Prawa bankowego, w szczególności określa kwotę udzielonego kredytu (432.100,97 zł), zasady i termin spłaty kredytu (okres kredytowania wynoszący 360 miesięcy), wysokość oprocentowania kredytu i warunki jego zmiany (oprocentowanie stanowiące sumę stawki bazowej DBCHF i marży banku).

Zgodnie z art. 353 ¹ k.c. strony zawierające umowę mogą ułożyć stosunek prawny według swego uznania, byleby jego treść lub cel nie sprzeciwiały się właściwości (naturze) stosunku, ustawie ani zasadom współżycia społecznego.

Poddanie wynikających z umowy kredytu świadczeń w PLN waloryzacji wartością CHF nie jest sprzeczne z przepisami regulującymi typ umowy kredytu. Po pierwsze w dacie zawarcia umowy kredytu stanowiącej przedmiot niniejszej sprawy obowiązywał art. 358 ¹ § 2 k.c., zgodnie z którym strony mogły zastrzec w umowie, że wysokość świadczenia pieniężnego zostanie ustalona według innego niż pieniądz miernika wartości. Chodzi tu o miernik inny niż pieniądz, w którym zobowiązanie zostało wyrażone. Miernikiem tym może być także inna waluta (M. Gutowski (red.), Kodeks cywilny. Tom I. Komentarz. Art. 1-44911. Warszawa, 2016). Po drugie, brak jest przepisów prawa powszechnie obowiązującego, które wyłączałyby zastosowanie waloryzacji w przypadku umów kredytu. Po trzecie, poddanie waloryzacji świadczeń stron umowy kredytu nie jest sprzeczne z funkcją tego typu umowy, którą sprowadza się do odpłatnego (odsetki) sfinansowania przez bank określonego celu, który chce osiągnąć kredytobiorca.

W dacie zawarcia spornej umowy (sporządzonej 26 lutego 2008 r., a podpisanej 5 marca 2008 r.) ustawa z 29 sierpnia 1997 r. Prawo bankowe (Dz. U. z 1997 r. Nr 140, poz. 939, z późn. zm.) nie zawierała uregulowań, które odnosiłyby się do umów kredytu denominowanego/indeksowanego w walucie obcej. Tym niemniej obecnie nie budzi wątpliwość dopuszczalność zawierania takich umów zgodnie z zasadą swobody umów (art. 353 ¹ k.c.) w okresie przed ich uregulowaniem wprost w ustawie. Potwierdza to ustawa z dnia 11 sierpnia 2011 r. o zmianie ustawy Prawo bankowe oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 165, poz. 984 – „ustawa antyspreadowa”), a zwłaszcza te jej przepisy, które znajdują zastosowanie także w odniesieniu do umów zawartych przed dniem jej wejścia w życie, w zakresie niespłaconej jeszcze części pożyczki/kredytu. (art. 69 ust. 2 pkt 4a i art. 75b Prawa bankowego w zw. z art. 4 i art. 5 ust. 1 ustawy antyspreadowej). Dopuszczalność umowy kredytu indeksowanego i denominowanego przed wejściem w życie tej ustawy jest także ugruntowana w orzecznictwie Sądu Najwyższego ( por. wyrok SN z 27 lutego 2019 r. w sprawie II CSK 19/18 i powołane tam wcześniejsze orzecznictwo).

W ocenie Sądu przedmiotowa umowa nie jest sprzeczna z przepisami Prawa bankowego i zawiera wszelkie wymagane elementy (w tym kwotę kredytu i sposób jej spłaty).

Problematykę abuzywności postanowień umownych reguluje art. 385 ¹ § 1 k.c., zgodnie z którym postanowienia umowy zawieranej z konsumentem nieuzgodnione indywidualnie – poza postanowieniami określającymi główne świadczenia stron – nie wiążą go, jeżeli kształtują jego prawa i obowiązki w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy. Zważywszy na treść wskazanego artykułu nie ulega zatem wątpliwości, iż uznanie konkretnej klauzuli umownej za postanowienie niedozwolone wymaga stwierdzenia łącznego wystąpienia wszystkich wymienionych w przepisie przesłanek, tj. kontrolowane postanowienie umowy zawartej z konsumentem (lub wzorca umownego):



nie było postanowieniem uzgodnionym indywidualnie,



nie było postanowieniem w sposób jednoznaczny określającym główne świadczenia stron,



kształtowało prawa i obowiązki konsumenta w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy.

Paragraf 2 powołanego przepisu wskazuje, że jeżeli postanowienie umowy zgodnie z § 1 nie wiąże konsumenta, strony są związane umową w pozostałym zakresie. Natomiast § 3 definiuje nieuzgodnione indywidualnie postanowienia umowy jako te, na których treść konsument nie miał rzeczywistego wpływu. W szczególności odnosi się do postanowień umowy przejętych z wzorca umowy zaproponowanego konsumentowi przez kontrahenta. Zgodnie z § 4 powołanego przepisu ciężar dowodu, że postanowienie zostało uzgodnione indywidualnie spoczywa na tym, kto się na to powołuje.

Przyjąć należy, że zawierając sporną umowę kredytu A. S. (2) i A. S. (1) działali jako konsumenci, bowiem z umowy kredytu i pozostałego materiału dowodowego nie wynika, iżby kredyt miał służyć działalności gospodarczej kredytobiorców.

Pozwany nie wykazał, aby powodów w toku zawierania umowy obsługiwała jednostka banku wyznaczona do obsługi podmiotów gospodarczych, a i sama umowa nie zawiera określenia powodów jako osób prowadzących działalność gospodarczą. Co istotne, charakter działalności gospodarczej powoda (plac zabaw) wykluczał prowadzenie je w kredytowanym lokalu mieszkalnym. Dla przyznania podmiotowi statusu konsumenta istotne jest by przesłanki uznania go za konsumenta były spełnione w chwili dokonywania czynności – późniejsze zmiany przeznaczenia nabytego dobra lub usługi z reguły nie prowadzą do zmiany raz przyjętego ustalenia (patrz: Sąd Apelacyjny w Gdańsku w wyroku z dnia 9 lutego 2012 r., w sprawie V ACa 96/12, LEX nr 1212466). Powódka swoja działalność, którą może wykonywać w kredytowanym lokalu, rozpoczęła dopiero w 2018 r., tj. po 10 latach od zawarcia spornej umowy, nie sposób zatem uznać, że zawarła umowę kredytu w celu związanym z prowadzeniem działalności gospodarczej.

Materiał dowodowy zgromadzony w toku postępowania pozwala na przyjęcie, że umowa kredytu zawarta została przez strony przy wykorzystaniu wzoru przygotowanego przez bank i nie była przedmiotem negocjacji, albowiem jej zapisy zasadniczo nie odbiegają od zapisów innych umów stosowanych przez bank przy udzielaniu kredytów powiązanych z walutą obcą. Powodowie mogli podpisać umowę w kształcie zaproponowanym przez bank lub z kredytu zrezygnować.

Pozwany nie udowodnił, aby konkretne postanowienia wzorca zostały zmienione w umowie z powodami, a także, aby poza teoretyczną możliwością podjęcia negocjacji przez powodów, rzeczywiście została stworzona możliwość negocjacji zapisów umowy. Skoro sporna umowa została zawarta przy zastosowaniu standardowego wzorca umownego stosownego przez pozwanego, to postanowienia tej umowy obejmuje domniemanie, iż nie zostały uzgodnione indywidualnie, którego to domniemania pozwany nie wzruszył. Sam wybór określonego produktu oferowanego przez powodów w postaci kredytu indeksowanego nie świadczy, aby postanowienia umowne były przez nich negocjowane. O indywidulanym uzgodnieniu treści umowy można bowiem mówić wtedy, gdy strony wprowadzają do umowy nowe, nieprzewidziane wcześniej przez bank rozwiązania, a więc gdy konsument ma rzeczywisty wpływ na postanowienia umowy.

Postanowienia odnoszące się do ryzyka walutowego oraz przeliczeń walutowych poprzez Tabelę kursową zawarte w § 9 ust. 2 oraz § 10 ust. 3 umowy, a także § 19 ust. 5 Regulaminu, § 14 ust. 3 umowy i § 16 ust. ust 4 regulaminu, § 20 ust. 3 i 8 umowy, § 21 regulaminu należy uznać za postanowienia abuzywne w rozumieniu art. 385 ¹ k.c. Wskazać należy, że postanowienia te określają świadczenia główne w rozumieniu art. 385 ¹ k.c., ponieważ nie tylko samo powiązanie kredytu z walutą obcą, ale również sposób dokonywania przeliczeń walutowych koniecznych do realizacji takiej umowy określa sama istota umowy kredytu powiązanego z walutą obcą.

W wyroku z dnia 20 września 2017 r. w sprawie C-186/16 TSUE wyodrębnił klauzulę ryzyka walutowego jako niezależną grupę postanowień umowy kredytu, która musi być badana przez sąd meritii w ramach kontroli postanowień wzorca umownego, a zastrzeżony w nim mechanizm podlegać musi ocenie, czy właściwie poinformowany oraz dostatecznie uważny i rozsądny przeciętny konsument mógł nie tylko dowiedzieć się o możliwości wzrostu lub spadku kursu waluty obcej, w której kredyt został zaciągnięty, ale również oszacować potencjalnie istotne konsekwencje ekonomiczne takiego warunku dla swoich zobowiązań finansowych.

W świetle orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości UE, kredytobiorca-konsument musi zostać jasno poinformowany, że podpisując umowę kredytu indeksowanego do waluty obcej , ponosi przez cały okres obowiązywania umowy ryzyko kursowe, które z ekonomicznego punktu widzenia może okazać się dla niego trudne do udźwignięcia w przypadku zmian kursowych waluty kredytu. W tym obszarze, względem przedsiębiorcy zawierającego umowę z konsumentem, stawiane są wysokie wymagania - nie wystarczy przekazanie konsumentowi informacji - nawet licznych, w tym pozwalających konsumentowi na zrozumienie, że zmiana kursu może pociągać za sobą niekorzystne konsekwencje dla jego zobowiązań finansowych, ani przedstawienie mu ewentualnych wahań kursów wymiany. Istotne jest zwrócenie uwagi na powagę zagrożenia w aspekcie możliwego rozmiaru deprecjacji waluty krajowej, a w szczególności podkreślenie, że może być ona gwałtowna i drastyczna (przekraczać nawet kilkadziesiąt procent), z uwzględnieniem sytuacji majątkowej konkretnego konsumenta, decydującej o tym, jaki stopień deprecjacji waluty indeksacji przekraczać będzie granice jego zdolności do spłacania kredytu. Wymagana w orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej informacja co do tego, że konsekwencje silnej deprecjacji mogą być trudne do udźwignięcia dla konsumenta, nie powinna ograniczać się do ogólnego stwierdzenia o jej wpływie na wysokość zadłużenia czy nawet rat, ale obrazować ów wpływ konkretnymi wyliczeniami w tym uświadamiać, że deprecjacja taka może powodować utratę zdolności do spłaty kredytu, z czym wiąże się poważne ryzyko utraty nieruchomości - stanowiącej częstokroć miejsce zamieszkania konsumenta - obciążonej hipoteką zabezpieczającą spłatę kredytu (por. wyroki z dnia 20 września 2017 r., w sprawie C-186/16, R. P. A. i in. przeciwko (...) SA, pkt 59, 50, z dnia 20 września 2018 r., C-51/17, (...) Bank (...), pkt 74-75, z dnia 14 marca 2019 r., w sprawie C-118/17, Z. D. przeciwko (...) Bank (...) Z.., pkt 34-35, 40, 43, 46, z dnia 10 czerwca 2021 r., C-776/19-C-782/19, (...), pkt 56, 69, 71, 72, 74, postanowienia z dnia 22 lutego 2018 r. w sprawie C-119/17, L. P. L., O. L. przeciwko (...)., pkt 25 i n. i z dnia 6 grudnia 2021 r., C-670/20, (...) Bank (...), pkt 34, teza).

Odnosząc powyższe do całokształtu okoliczności sprawy, wskazać należy, iż lakoniczne pouczenie o ryzyku kursowym w postaci formularza nie pozwalało kredytobiorcom na zrozumienie wszelkich konsekwencji finansowych związanych z zawarciem kredytu powiązanego z walutą obcą, w szczególności wpływu wzrostu kursu waluty na saldo zadłużenia przeliczone na złotówki.

Przywołane wyżej postanowienia przeliczeniowe przyznawały wyłącznie bankowi uprawnienie do jednostronnego kształtowania wysokości świadczeń stron, przez stosowanie bliżej niesprecyzowanego mechanizmu ustalania kursów walut, które najpierw stosowano w celu oznaczenia kwoty kredytu w walucie polskiej, a następnie do określenia wysokości rat, którymi kredytobiorca spłaca taki kredyt.

Postanowienia umowne odnoszące się do bankowej tabeli kursów dają bankowi możliwość uzyskania korzyści finansowych stanowiących dla kredytobiorców dodatkowe koszty kredytu, których oszacowanie nie było możliwe w dniu podpisania umowy. Czynniki obiektywne, a zatem sprawdzalne z punktu widzenia konsumenta, jak wysokość rynkowych kursów wymiany CHF, tylko częściowo wpływają na ostateczny koszt kredytu ponoszony przez konsumenta. Kurs sprzedaży waluty obcej określony w tabeli kursowej banku zawiera bowiem także marżę kupna lub sprzedaży, która to wartość jest zależna wyłącznie od woli banku. W ocenie Sądu, taka regulacja stanowi naruszenie przez bank dobrych obyczajów, które nakazują, aby ponoszone przez konsumenta koszty związane z zawarciem umowy były możliwe do przewidzenia.

W ocenie Sądu przeciętny konsument, a za takiego należy uznać powodów, nie był w stanie zrozumieć i zweryfikować na podstawie takiej treści zapisów, jak druga strona umowy kształtuje kursy wymiany walut i jakimi zasadami przy tym się kieruje. Tak właśnie było w przypadku powodów, którym pomimo niejasnych zapisów umowy, nie udzielono dodatkowych wyjaśnień, które przybliżałyby stosowany mechanizmu ustalenia kursów na potrzeby wykonania umowy, co wynika z treści ich zeznań.

W świetle powyższego należało uznać, że kwestionowane postanowienia umowne nie zostały sformułowane w sposób jednoznaczny, prostym i zrozumiałym językiem, ponieważ ich treść nie pozwala na stwierdzenie, w jaki sposób pozwany bank ustala kurs CHF dla celu wykonania umowy kredytu. Określając zasady tworzenia tabeli kursów i zawartych w niej kursów walut, pozwany posłużył się dwoma pojęciami, których znaczenia nie sposób zidentyfikować. Tabela miała być sporządzana na podstawie kursów obowiązujących na rynku międzybankowym w chwili sporządzania tabeli i po ogłoszeniu kursów średnich przez NBP. Żadne z postanowień umowy nie definiuje pojęcia „rynek międzybankowy” oraz nie określa co oznacza „na podstawie”. W szczególności nie wiadomo w jaki sposób są ustalane kursy na „rynku międzybankowym” i jaki rynek brany jest pod uwagę – rynek międzybankowy funkcjonujący w Polsce, tj. obejmujący transakcje walutowe pomiędzy bankami prowadzącymi działalność w kraju? rynek międzynarodowy, a jeśli tak, to o jakim zakresie.

Nie sposób również określić, w jaki sposób konieczność ustalania przez bank własnych kursów na podstawie kursów z rynku międzybankowego miałaby ograniczać jego swobodę. Użycie pojęcia „na podstawie” nie oznacza zgodności ustalanych kursów z kursami obowiązującymi na „rynku międzybankowym”, a wymaga jedynie istnienia jakiegoś, nieokreślonego, odniesienia do tych ostatnich. Kursy banku mogą być zatem, według jego uznania, wyższe albo niższe od kursów na rynku międzybankowym, przy czym treść łączącego strony stosunku prawnego nie określa, w jakim stopniu kursy przyjęte przez bank mogą różnić się od kursów na rynku międzybankowym. Nie wiadomo też, jakie kursy obowiązujące na „rynku międzybankowym” mają być uwzględniane przy ustalania kursu CHF/PLN, w szczególności czy nie są do takich ustaleń wykorzystywane kursy innych walut.

Sąd Okręgowy doszedł do przekonania, że zawarta w umowie i Regulaminie regulacja zasad ustalania kursów stwarza jedynie pozór ich rynkowości. Na podstawie treści omawianych postanowień nie można powiedzieć o ustalonych kursach nic innego niż to, że kursy ustalone o godz. 16.00 będą obowiązywać przez kolejny dzień. W konsekwencji wysokość kursów ustalanych przez bank może zostać ukształtowana na znacznie wyższym poziomie niż średnie wartości na rynku walutowym i w konsekwencji zabezpieczać jedynie interesy Pozwanego. zastosowany przez Pozwanego mechanizm indeksacji przewiduje dwukrotne przeliczenie kwoty zobowiązania przy wykorzystaniu dwóch różnych mierników waloryzacji. Bank stosuje odpowiednio kurs kupna (w przypadku pierwotnego przeliczenia kwoty kredytu lub jego transzy) lub kurs sprzedaży waluty waloryzacji (w przypadku przeliczenia poszczególnych rat kredytu). Takie ukształtowanie mechanizmu indeksacji (przy uwzględnieniu okoliczności, że nie generuje on w praktyce po stronie banku konieczności dokonywania transakcji walutowych), prowadzi do uzyskania przez Pozwanego dodatkowego wynagrodzenia, wysokości, którego w momencie zawierania umowy kredytu konsument nie jest w stanie w żaden sposób oszacować. Stwierdzona niejednoznaczność postanowień przeliczeniowych pozwala na dokonanie przez Sąd oceny, czy przedmiotowe postanowienia umowne kształtowały prawa i obowiązki konsumentów w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy (art. 385 ¹ § 1 k.c.).

W ugruntowanym orzecznictwie przyjmuje się, że klauzula pozwalająca na pełną swobodę decyzyjną banku przy kształtowaniu kursu waluty obcej jest klauzulą niedozwoloną, kształtując prawa i obowiązki konsumenta w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy (art. 385 ¹ §1 k.c.). Zarówno przeliczenie kwoty kredytu na CHF w chwili jego wypłaty, jak i przeliczenie z CHF na PLN w chwili wymagalności poszczególnych rat, służy bowiem określeniu wysokości świadczenia konsumenta. Przenosząc to na okoliczności przedmiotowej sprawy, zdaniem Sądu, zastosowane w spornej umowie konstrukcje, pozwalały bankowi arbitralnie wpływać na wyjściowy rozmiar wypłaconego kredytu, a także na wielkość świadczeń należnych mu z tytułu spłaty, co oznacza nadużycie pozycji banku, jako silniejszego kontrahenta umowy. Takie rozwiązania umowne są sprzeczne z dobrymi obyczajami i rażąco naruszają interesy klienta banku, który jako strona słabsza, pozbawiony był realnego wpływu na kształt tych zapisów.

Rażące naruszenie interesów konsumenta oznacza nieusprawiedliwioną dysproporcję praw i obowiązków wynikających z umowy na jego niekorzyść, skutkującą niekorzystnym ukształtowaniem jego sytuacji ekonomicznej oraz jego nierzetelnym traktowaniem (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 3 lutego 2006 r., I CK 297/05, nie publ., z dnia 15 stycznia 2016 r., I CSK 125/15, OSNC - ZD 2017, Nr 1, poz. 9; z dnia 27 listopada 2015 r., I CSK 945/14, nie publ.; z dnia 30 września 2015 r., I CSK 800/14, nie publ. i z dnia 29 sierpnia 2013 r. I CSK 660/12, nie publ.).

Nie ma znaczenia, w jaki sposób bank rzeczywiście stosował abuzywne postanowienia umowne, w tym, czy stosowane przez niego tabele kursowe miały charakter zbliżony do rynkowych. Skoro w umowie bankowi zapewniono możliwość jednostronnego kształtowania zobowiązania kredytobiorcy, a o tym czy postanowienie jest niedozwolone decydują okoliczności z chwili zawarcia umowy, nie ma znaczenia, jak umowa była wykonywana później i jakie kursy bank faktycznie ustalał (por. uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 20 czerwca 2018 r., III CZP 29/17, OSNC 2019, Nr 1, poz. 2 oraz orzecznictwo TSUE przytoczone w uzasadnieniu tej uchwały).

Mając na uwadze powyższe rozważania, w ocenie Sądu, postanowienia dotyczące nieograniczonego ryzyka kursowego oraz przeliczeń kursowych zawarte w przedmiotowej umowie kredytu uznać należało za abuzywne w rozumieniu art. 385 ¹ § 1 k.c.

Zgodnie z art. 385 ¹ § 1 k.c., niedozwolone postanowienia umowne nie wiążą konsumenta. Co do możliwości uzupełnienia przez sąd powstałej luki po niedozwolonej klauzuli umownej, należy mieć na względzie stanowisko wyrażone przez Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej w wyroku z dnia 3 października 2019 roku, C-260/18, który wykluczył uzupełnianie luk w umowie na podstawie przepisów krajowych o charakterze ogólnym, w szczególności odwołujących się do zasad słuszności lub ustalonych zwyczajów i to niezależnie od zgody stron, a także w wyroku z dnia 18 listopada 2021 r. C 212/20, w którym wskazano, że art. 5 i 6 Dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, że stoją one na przeszkodzie temu, by sąd krajowy, który stwierdził nieuczciwy charakter warunku umowy dokonał wykładni tego warunku w celu złagodzenia jego nieuczciwego charakteru, nawet jeśli taka wykładnia odpowiadałaby wspólnej woli stron. W konsekwencji art. 6 ust. 1 Dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, że niezgodny z tym artykułem jest przepis prawa krajowego dający sądowi możliwość uzupełnienia umowy przez zmianę treści owego warunku. Możliwość taka istniałaby tylko w przypadku, gdyby stwierdzenie nieważności nieuczciwego warunku zobowiązywało sąd do unieważnienia umowy w całości, narażając tym samym konsumenta na szczególnie niekorzystne konsekwencje.

Sąd Najwyższy również opowiedział się za możliwością zastąpienia niedozwolonej klauzuli umownej jedynie wtedy, gdy jej brak naraża konsumenta, przez upadek umowy w całości, na szczególnie niekorzystne skutki, przy czym decydujące w tym zakresie jest zdanie konsumenta (por. np. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 23 sierpnia 2022 r., I CSK 1669/22 i przywołane tam orzecznictwo).

Na niedopuszczalność zastąpienia niedozwolonych postanowień umownych odsyłających do kursu waluty wynikającego z tabeli bankowej, odesłaniem do kursu średniego waluty obcej ustalanego przez Narodowy Bank Polski, względnie ogólnie pojmowanego „kursu rynkowego”, Sąd Najwyższy zwrócił uwagę w licznych orzeczeniach (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 24 lutego 2022 r., II CSKP 45/22; zob. też wyroki Sądu Najwyższego z dnia 10 maja 2022 r., II CSKP 163/22, II CSKP 285/22 i II CSKP 382/22, z dnia 20 maja 2022 r., II CSKP 403/22 i z dnia 20 lutego 2023 r., II CSKP 809/22; w nowszym orzecznictwie - np. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 25 października 2023 r., II CSKP 820/23).

Przywołać należy w tym miejscu treść jednej z ostatnich uchwał Sądu Najwyższego (III CZP 25/22 z 25 kwietnia 2024 r.), zgodnie z treścią której w razie uznania, że postanowienie umowy kredytu indeksowanego lub denominowanego odnoszące się do sposobu określania kursu waluty obcej stanowi niedozwolone postanowienie umowne i nie jest wiążące, w obowiązującym stanie prawnym nie można przyjąć, że miejsce tego postanowienia zajmuje inny sposób określenia kursu waluty obcej wynikający z przepisów prawa lub zwyczajów.

Mając na uwadze powyższe, ugruntowane już orzecznictwo, po wyeliminowaniu z umowy postanowień uznanych za abuzywne, które określają główny przedmiot umowy i niezastąpieniu ich innymi postanowieniami, należało ustalić, że nieważna umowa kredytu hipotecznego zawarta pomiędzy powodami a (...) Bank S.A. w K. nie mogła być źródłem umownego stosunku kredytu.

Z tych względów orzeczono jak w sentencji.