Portal Orzeczeń Sądu Okręgowego w Warszawie

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 16 lipca 2025 r.

Sąd Okręgowy w Warszawie I Wydział Cywilny w składzie:

Przewodniczący: Sędzia del. Agnieszka Onichimowska

Protokolant: Aleksandra Bobińska

po rozpoznaniu w dniu 16 lipca 2025 r. w Warszawie

na rozprawie

sprawy z powództwa A. G.

przeciwko Towarzystwu (...) S.A. z siedzibą we W.

o zapłatę

1.  umarza postępowanie w zakresie kwoty 40.750,23 (czterdzieści tysięcy siedemset pięćdziesiąt 23/100), wobec cofnięcia powództwa w tym zakresie;

2.  zasądza od pozwanego Towarzystwa (...) S.A. z siedzibą we W. na rzecz powoda A. G. kwotę 83.639,99 (osiemdziesiąt trzy tysiące sześćset trzydzieści dziewięć i 99/100) złotych wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie liczonymi od dnia 17 lutego 2023 r. do dnia zapłaty;

3.  ustala, że powód wygrał postępowanie w całości, przy czym szczegółowe rozliczenie kosztów pozostawia Referendarzowi sądowemu.

Sędzia del. Agnieszka Onichimowska

UZASADNIENIE

Pozwem z dnia 08 maja 2023 r. powód A. G. wniósł o zasądzenie od pozwanego Towarzystwa (...) S.A. z siedzibą we W. na swoją rzecz kwoty 124.390,22 zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia 17 lutego 2023 r. do dnia zapłaty oraz o zasądzenie kosztów procesu, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia uprawomocnienia się orzeczenia do dnia zapłaty wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia uprawomocnienia się orzeczenia do dnia zapłaty.

W uzasadnieniu powód wyjaśnił, że przystąpił do umowy grupowego ubezpieczenia na życie i dożycie z Ubezpieczeniowym Funduszem Kapitałowym (...) zawartej z Towarzystwem (...) S. A. W związku z przystąpieniem do umowy ubezpieczenia, powód uiścił jednorazową składkę w wysokości 150.000,00 zł. Powód postanowił ostatecznie wypłacić zgromadzone środki, jednak Towarzystwo odmówiło wskazując na brak w ubezpieczeniowym funduszu kapitałowym środków płynnych i dopiero z czasem powodowi udało się odzyskać łącznie 25.609,78 zł tytułem wykupu całkowitego. Dochodzona kwota stanowi różnicę pomiędzy sumą wpłat tj. 150.000,00 zł, a kwotą do tej pory wypłaconą przez pozwanego tj. 25 609,78 zł i stanowi w ocenie powoda świadczenie nienależne, a to wobec nieważności spornej umowy. Zdaniem powoda umowa ubezpieczenia jest nieważna na podstawie art. 353 k.c. w zw. z art. 58 k.c., z uwagi na fakt, że świadczenia należne ubezpieczonym nie zostały określone w umowie w sposób stanowczy i konkretny, ale w taki sposób, który umożliwia kształtowanie ich wielkości przez samego ubezpieczyciela poprzez jego arbitralne decyzje, na które osoba ubezpieczona nie ma żadnego wpływu, co jest sprzeczne z naturą stosunku zobowiązaniowego jako takiego. Powód zarzucił, że ubezpieczyciel tak ułożył treść umowy, żeby osoby ubezpieczone nie mogły zweryfikować przyjętej metodologii ustalania wartości aktywów UFK. W umowie ubezpieczenia nie wskazano stabilnych i konkretnych podstaw do wyliczenia świadczeń przysługujących klientom zakładu ubezpieczeń, gdyż nie wiadomo w jaki sposób Towarzystwo ustala wartość instrumentów finansowych nabywanych w zamian za składki klientów. Umowa ubezpieczenia wprowadza stan uzależnienia ubezpieczonego od decyzji ubezpieczyciela w zakresie przyjętej metodologii wyceny aktywów UFK, co skutkuje daleko idącą niepewnością ubezpieczonego co do jego sytuacji prawnej. Tego rodzaju umowa jest sprzeczna z naturą zobowiązania i z zasadami współżycia społecznego. (pozew k. 3-7)

W odpowiedzi na pozew Pozwane Towarzystwo (...) S.A. z siedzibą we W. wniosło o oddalenie powództwa oraz o zasądzenie od powoda kosztów procesu, w tym kosztów zastępstwa procesowego według nrom przepisanych.

Pozwany wskazał, że Powód odmówił wypełnienia ankiety adekwatności. Co więcej potwierdził on otrzymanie Karty Produktu ubezpieczenia na życie z Ubezpieczeniowym Funduszem Kapitałowym (...), gdzie w pkt 6 wskazano na jedenaście różnych ryzyk, które wynikają z konstrukcji oferowanego ubezpieczenia, w tym na ryzyko nieosiągnięcia zysku, ryzyko ograniczonej płynności, ryzyko braku płynności, ryzyko likwidacji UFK, ryzyo nieosiągnięcia celu przez UFK, ryzyko związanym z wyceną aktywów. Pozwany zaznaczył przy tym, że na skutek rezygnacji z ubezpieczenia wypłacił dotychczas powodowi w ramach świadczenia wykupu całkowitego kwotę 30.031,89 zł. Pozostała część wykupu została natomiast zwieszona w związku z tym, że (...) S.A. ograniczyła wykup certyfikatów inwestycyjnych (...), które stanowią aktywa (...). Wykup zostanie zaś wznowiony jeżeli tylko (...) S.A. (obecnie zarządzający TFI) wznowi odkup certyfikatów inwestycyjnych. Podkreślono przy tym, że częściowa wypłata świadczenia (wypłacenie wartości wykupu Powodowi, bo do tego konieczna jest „odsprzedaż” certyfikatu jego emitentowi) wynika z przyczyn umownych i niezależnych od Pozwanej i nie ponosi ona za to odpowiedzialności. Fakt, iż uprawniony ma prawo do żądania zapłaty nie tylko kwoty równej Wartości Rachunku, ale dodatkowo z góry określonej kwoty równej procentowi całej inwestycji (stałej i z góry znanej kwoty Składki Zainwestowanej), a więc niezależnej od powodzenia inwestycji (Wartości Rachunku), zdaniem pozwanego, gwarantuje ubezpieczeniowy charakter umowy. Pozwany wyraził przekonanie, że Umowa zawarta przez strony jest ważna i nie można podzielić argumentów Powoda o sprzeczności umowy z ustawą (art. 805 i n.k.c.) lub właściwością stosunku. W jego ocenie istnieje bowiem różnica pomiędzy umowami wysokiego ryzyka czy umowami niekorzystnymi dla którejś ze stron, a umowami nieważnymi. Powód winien mieć świadomość ryzyka jakie niesie za sobą produkt, w który inwestuje. Samo zapoznanie się z Kartą Produktu czy Regulaminem UFK- dokumentami niezbyt obszernymi, dawało podstawy do wyprowadzenia w tym przedmiocie właściwych wniosków. Zawarta umowa jest zatem ważna i skuteczna w myśl art. 805 i 353 (1) k.c., a świadczenia określone umową nie były świadczeniami nienależnymi i nie powinny podlegać zwrotowi. W ocenie pozwanego okoliczności sprawy nie pozwalają na ustalenie, aby łączące strony postanowienia umowne pozostawały w sprzeczności z zasadami współżycia społecznego. Łączący bowiem strony stosunek prawny miał przede wszystkim inwestycyjny charakter i podstawowym założeniem umowy było generowanie zysków. (odpowiedź na pozew k. 51-63)

Pismem z dnia 23 października 2023 r. powód cofnął pozew wraz ze zrzeczeniem się roszczenia w części tj. w zakresie kwoty 14.540,08 zł. (odpowiedź na zobowiązanie k. 129)

Pismem z dnia 15 stycznia 2024 r. powód cofnął pozew ze zrzeczeniem się roszczenia co do kwoty 3.157,10 zł (k. 149)

Pismem z dnia 12 grudnia 2024 r. powód cofnął pozew wraz ze zrzeczeniem się roszczenia w części tj. w zakresie kwoty 23.053,05 zł, wnosząc o obciążenie strony pozwanej kosztami procesu . (pismo procesowe k. 165)

W dalszym toku postępowania strony podtrzymały swoje stanowiska.

Sąd Okręgowy ustalił następujący stan faktyczny:

W dniu 13 kwietnia 2016 r. A. G. złożył wniosek o zawarcie umowy Ubezpieczenia na Życie z Ubezpieczeniowym Funduszem Kapitałowym (...) (nr polisy (...)).

Dowód: wniosek – k. 81-83

W dniu 15 kwietnia 2016 r. A. G. zawał z Towarzystwem (...) S.A o Umowę ubezpieczenia na życie z Ubezpieczeniowym Funduszem Kapitałowym (...).

Umowa przewidywała:

⚫

składkę ubezpieczeniową w wysokości 150.000,00 zł;

⚫

Opłatę Wstępną w wysokości 3.000,00 zł

⚫

Zainwestowaną składkę w wysokości 147.000,00 zł

⚫

Początek okres ubezpieczenia: 15 kwietnia 2016 r.

⚫

Bezterminowy okres trwania ochrony ubezpieczeniowej

Umowa przewidywała wypłatę Świadczenia Ubezpieczeniowego z tytułu zgonu Ubezpieczającego, przy czym:

⚫

w przypadku zgonu Ubezpieczającego innego niż zgon w wyniku Wypadku Komunikacyjnego:

1)  do 10 roku odpowiedzialności włącznie wysokość świadczenia ubezpieczeniowego miała być równa 1% Składki Zainwestowanej plus 100% Wartości Rachunku w dacie Umorzenia powiększonej zgodnie z zapisami §7 ust. 5 i 6 OWU o część opłaty administracyjnej oraz opłaty za ryzyko, z zastrzeżeniem § 12 OWU (Ograniczenia Odpowiedzialności);

2)  począwszy od 11 Roku Odpowiedzialności miała być równa 0,1% Składki Zainwestowanej plus 100% Wartość Rachunku w dacie Umorzenia powiększonej zgodnie z zapisami §7 ust. 5 i 6 OWU o część opłaty administracyjnej oraz opłaty za ryzyko, z zastrzeżeniem §12 OWU (Ograniczenia Odpowiedzialności)

⚫

w przypadku zgonu Ubezpieczającego w wyniku Wypadku Komunikacyjnego:

1)  do 10. roku odpowiedzialności włącznie wysokość świadczenia ubezpieczeniowego miała być równa 20% Składki Zainwestowanej plus 100% Wartości Rachunku w Dacie Umorzenia powiększonej zgodnie z zapisami §7 ust. 5 i 6 OWU o część opłaty administracyjnej oraz opłaty za ryzyko, ale nie więcej niż: 100.000 zł plus 100% Wartości Rachunku w Dacie Umorzenia powiększonej zgodnie z zapisami §7 ust. 5 i 6 o część opłaty administracyjnej oraz opłaty za ryzyko, z zastrzeżeniem §12 OWU (Ograniczenia Odpowiedzialności);

2)  począwszy od 11. Roku Odpowiedzialności wysokość świadczenia ubezpieczeniowego miała być równa 0,1% Składki Zainwestowanej plus 100% Wartości Rachunku w Dacie Umorzenia powiększona zgodnie z zapisami §7 ust. 5 i 6 OWU o część opłaty administracyjnej oraz opłaty za ryzyko, z zastrzeżeniem §12 OWU (Ograniczenia Odpowiedzialności).

W Polisie wskazano, że Strategia inwestycyjna Ubezpieczeniowego Funduszu Kapitałowego opisana została w Regulaminie Ubezpieczeniowego Funduszu Kapitałowego, zaś Ochrona ubezpieczeniowa udzielana jest na podstawie Ogólnych Warunków Ubezpieczenia na życie z Ubezpieczeniowym Funduszem Kapitałowym (...)

Dowód: polisa – k. 11-11v, wniosek o zawarcie umowy – k. 81-82

W Załączniku Nr 1 do Polisy w części ,,ŚWIADCZENIE Z TYTUŁU WYPOWIEDZENIA UMOWY UBEZPIECZENIA PRZEZ UBEZPIECZAJĄCEGO” wskazano, że ubezpieczający może w każdym czasie wypowiedzieć Umowę Ubezpieczenia (pkt 1), przy czym w razie wypowiedzenia Umowy Ubezpieczenia przez Ubezpieczającego, Ubezpieczyciel w terminie 14 Dni Roboczych od dnia dokonania Całkowitego Wykupu (Daty Umorzenia) miał obowiązek wypłacić Ubezpieczającemu na rachunek bankowy wskazany przez Ubezpieczającego w oświadczeniu o wypowiedzeniu Umowy Ubezpieczenia Świadczenie Wykupu, o którym mowa w pkt 3. Całkowity Wykup w związku z wypowiedzeniem Umowy Ubezpieczenia miał nastąpić według Wartości Jednostki Uczestnictwa UFK wskazanej w pkt 4. (ust. 2) W pkt 3. Zaznaczono, że Świadczenie Wykupu w związku z wypowiedzeniem Umowy Ubezpieczenia przez Ubezpieczającego będzie wynosić 100% Wartość Rachunku w Dacie Umorzenia:

1) pomniejszone o opłatę administracyjną oraz o opłatę za ryzyko naliczone za okres świadczonej ochrony

oraz

2) pomniejszona o stosowny podatek dochodowy od osób fizycznych, w przypadku osiągnięcia dochodu z tytułu inwestowania Składki Zainwestowanej.

W pkt. 4 stwierdzono, że w przypadku, złożenia przez Ubezpieczającego oświadczenie o wypowiedzeniu Umowy Ubezpieczenia :

1) od 1. dnia danego miesiąca kalendarzowego do 10. dnia tego miesiąca kalendarzowego do godziny 13:00 - Ubezpieczyciel umarza Jednostki Uczestnictwa UFK według Wartości Jednostki Uczestnictwa UFK z Dnia Wyceny z miesiąca kalendarzowego, w którym Ubezpieczający złożył albo dostarczył do Przedstawiciela Ubezpieczyciela albo Ubezpieczyciela oświadczenie o wypowiedzeniu Umowy Ubezpieczenia,

2) od 10. dnia danego miesiąca kalendarzowego po godzinie 13:00 do ostatniego dnia tego miesiąca kalendarzowego - Ubezpieczyciel umarza Jednostki Uczestnictwa UFK według Wartości Jednostki Uczestnictwa UFK z Dnia Wyceny z kolejnego miesiąca kalendarzowego następującego po miesiącu W kalendarzowym, w którym Ubezpieczający złożył albo dostarczył do Przedstawiciela Ubezpieczyciela albo Ubezpieczyciela oświadczenie o wypowiedzeniu Umowy Ubezpieczenia.

Wymienione powyżej terminy miały być liczone od dnia złożenia oświadczenia za pośrednictwem Serwisu Internetowego lub doręczenia, pisemnego oświadczenia pod warunkiem że jest to Dzień Sesyjny. W przeciwnym wypadku terminy te miały być liczone od najbliższego Dnia Sesyjnego po dniu złożenia za pośrednictwem Serwisu albo doręczenia Przedstawicielowi Ubezpieczyciela lub Ubezpieczycielowi oryginału Dyspozycji.

Wedle treści Tabeli Opłat i Limitów zawartej w Załączniku nr do Polisy, opłata wstępna od składki w przypadku Składki równej lub wyższej niż 10.000 zł ale niższej niż 199.999,99 zł wynosić miała 3%, Opłata Administracyjna od wartości rachunku 1,8% w skali roku, zaś opłata za ryzyko od składki zainwestowanej 0,014% w skali roku.

Dowód: Załącznik nr 1 do Polisy – k. 12-13v

W § 2 Regulaminu Ubezpieczeniowego Funduszu Kapitałowego (...) (kod: (...)) wskazano, że Ubezpieczeniowy Fundusz Kapitałowy (...) powstaje poprzez rachunkowe wydzielenie części aktywów Ubezpieczyciela. (ust. 1), zaś jednostki Uczestnictwa UFK o takiej samej wartości reprezentują udział w aktywach Ubezpieczeniowego Funduszu Kapitałowego (ust. 2). Podkreślono przy tym, że zapłacone Składki Zainwestowane alokowane są w Ubezpieczeniowy Fundusz Kapitałowy (...) poprzez ich zamianę na Jednostki Uczestnictwa UFK w Dacie Nabycia, zgodnie z zapisami OWU (ust. 3). Poinformowano również, że celem Ubezpieczeniowego Funduszu Kapitałowego (...) jest wzrost wartości aktywów Ubezpieczeniowego Funduszu Kapitałowego ,- (...) (ust 4).

W §3 ust. 1 Regulaminu stwierdzono, że:

⚫

depozyty bankowe stanowią maksymalnie 5% aktywów Ubezpieczeniowego Funduszu Kapitałowego (...),

⚫

pozostałą część aktywów Ubezpieczeniowego Funduszu Kapitałowego (...) stanowią Certyfikaty Inwestycyjne Funduszy Inwestycyjnych Zamkniętych oraz środki pieniężne,

⚫

łączna wartość ekspozycji w Certyfikaty Inwestycyjne poszczególnych Funduszy Inwestycyjnych Zamkniętych może zawierać się we wskazanych przedziałach procentowych wartości aktywów Ubezpieczeniowego Funduszu Kapitałowego, w zależności od oceny sytuacji rynkowej przez zarządzającego((...) Fundusz Inwestycyjny Zamknięty – od 0 do 100%, Niestandaryzowane Sekurytyzacyjne Fundusze Inwestycyjne Zamknięte utworzone/reprezentowane przez (...) od 0 do 100%).

W ust. 9 tego paragrafu zaznaczono, że ewentualne, uzasadnione koszty, wynikające bezpośrednio z przechowywania oraz inwestowania aktywów Ubezpieczeniowego Funduszu Kapitałowego (...) zgodnie z przyjętą strategią inwestycyjną, między innymi takie jak: opłaty i prowizje od zawartych transakcji, koszty wynikające z prowadzenia rachunków bankowych i dokonywania przelewów, koszty bezpiecznego przechowywania aktywów Ubezpieczeniowego Funduszu Kapitałowego (...) przez podmioty zewnętrzne oraz opłaty wynikające z przepisów powszechnie obowiązującego prawa, pomniejszają aktywa Ubezpieczeniowego Funduszu Kapitałowego. Podkreślono przy tym, że koszty, o których mowa w niniejszym ustępie, są potrącane ze środków pieniężnych Ubezpieczeniowego Funduszu Kapitałowego (...).

Wedle zapisów § 4 Regulaminu:

⚫

Jednostki Uczestnictwa UFK tworzone są w momencie ich zapisania na Rachunku Liczba Jednostek Uczestnictwa UFK zapisanych na Rachunku równa jest ilorazowi kwoty przekazywanej do Ubezpieczeniowego Funduszu Kapitałowego oraz Wartości Jednostki Uczestnictwa UFK w Dacie Nabycia. (ust. 1).

⚫

Wartość Jednostki Uczestnictwa UFK równa jest ilorazowi Wartości Aktywów Netto Ubezpieczeniowego Funduszu Kapitałowego na Dzień Wyceny i liczby wszystkich Jednostek Uczestnictwa UFK na Dzień Wyceny. (ust 2)

⚫

Wartość Aktywów Netto Ubezpieczeniowego Funduszu Kapitałowego (...) wyceniana jest w sposób pozwalający na rzetelne odzwierciedlenie ich wartości, z zachowaniem zasady ostrożnej wyceny. W Wartości Aktywów Netto Ubezpieczeniowego Funduszu Kapitałowego uwzględniane będą ewentualne koszty, o których mowa w §3 ust. 9 (ust. 3)

⚫

Wartość początkowa Jednostki Uczestnictwa UFK wynosi 100 PLN. Wartość Jednostki Uczestnictwa UFK zmienia się zgodnie ze zmianą Wartości Aktywów Netto Ubezpieczeniowego Funduszu Kapitałowego przypadających na Jednostkę Uczestnictwa UFK. (ust. 4)

⚫

Wartość Jednostki Uczestnictwa UFK może ulegać istotnym zmianom w trakcie trwania Okresu Odpowiedzialności ze względu na charakter kształtowania się wartości aktywów finansowych, o których mowa w §3 ust. 1. (ust. 5)

⚫

Wartość Jednostki Uczestnictwa UFK ustalana jest w Dniu Wyceny, przy czym tak ustalona wartość obowiązuje do dnia poprzedzającego kolejny Dzień Wyceny włącznie. (ust. 6)

⚫

Umorzenie Jednostek Uczestnictwa UFK polega na zamianie Jednostek Uczestnictwa UFK na środki pieniężne według Wartości Jednostki Uczestnictwa UFK określonej zgodnie z OWU i jest równoznaczne ze zmniejszeniem wartości aktywów Ubezpieczeniowego Funduszu Kapitałowego. (ust. 7)

⚫

Liczba Jednostek Uczestnictwa UFK ewidencjonowana jest z dokładnością do 5 miejsc po przecinku. (ust. 8)

⚫

Wartość Jednostki Uczestnictwa UFK jest publikowana nie rzadziej niż raz w roku w dzienniku o zasięgu ogólnopolskim oraz na stronie internetowej www.(...).pl. (ust 8)

W § 8 ust. 2 lit k), wśród wymienianych ryzyk związanych z inwestycją w Ubezpieczeniowy Fundusz Kapitałowy wskazano między innymi na ryzyko związane z wyceną niektórych aktywów wchodzących w skład Funduszy Inwestycyjnych Zamkniętych, które z uwagi na brak aktywnego rynku nie są wyceniane według wartości rynkowej, ale według wartości godziwej wyliczanej w oparciu o przyjęty przez zarządzającego danym Funduszem Inwestycyjnym Zamkniętym model wyceny, co wiąże się z ryzykiem przyjęcia nieprawidłowych założeń modelu oraz błędnych lub niekompletnych danych.

Dowód: Regulamin – k. 14 – 17v

Uchwałą Zarządu Towarzystwa (...) S.A. nr (...) z dnia 30.03.2016r. uchwalono ,, OGÓLNE WARUNKI UBEZPIECZENIA NA ŻYCIE Z UBEZPIECZENIOWYM FUNDUSZEM KAPITAŁOWYM (...).

Wśród pojęć wymienionych w § 1 OWU zdefiniowano między innymi:

⚫

całkowity wykup – jako zamianę przez ubezpieczyciela jednostek uczestnictwa ufk zapisanych na rachunku na środki pieniężne, w związku z likwidacją rachunku, w przypadkach o których mowa w §13 ust. 2 (pkt 1);

⚫

datę umorzenia – jako dzień wyceny, według którego następuje zamiana jednostek uczestnictwa ufk zapisanych na rachunku na środki pieniężne; ilekroć mowa o umorzeniu jednostek uczestnictwa ufk, należy przez to rozumieć zamianę jednostek uczestnictwa ufk zapisanych na rachunku na środki pieniężne (pkt5);

⚫

dzień wyceny - jako dzień, w którym ustalana jest wartość jednostki uczestnictwa ufk; dniem wyceny jest ostatni dzień sesyjny w każdym miesiącu kalendarzowym oraz dzień zakończenia likwidacji ufk (pkt. 8);

⚫

jednostki uczestnictwa ubezpieczeniowego funduszu kapitałowego – jako udział w aktywach netto ubezpieczeniowego funduszu kapitałowego; jednostki uczestnictwa ufk posiadają jednakową wartość i reprezentują udziały w aktywach netto Ubezpieczeniowego Funduszu Kapitałowego (pkt. 12);

⚫

składkę zainwestowaną – jako składkę pomniejszoną o opłatę wstępną od składki, o której mowa w §7 ust. 2 pkt. 1 (pkt 23)

⚫

świadczenie wykupu – jako świadczenie pieniężne Ubezpieczyciela wypłacone z Umowy Ubezpieczenia z innego tytułu niż zajście Zdarzenia Ubezpieczeniowego (pkt 26);

⚫

wartość aktywów netto – jako wartość wszystkich aktywów Ubezpieczeniowego Funduszu Kapitałowego pomniejszonych o opłaty na zasadach określonych w OWU i o wszelkie inne zobowiązania Ubezpieczeniowego Funduszu Kapitałowego wynikające z OWU lub Regulaminu lub przepisów powszechnie obowiązującego prawa (pkt 32);

⚫

wartość jednostki uczestnictwa ubezpieczeniowego funduszu kapitałowego - jako iloraz Wartości Aktywów Netto Ubezpieczeniowego Funduszu Kapitałowego na Dzień Wyceny i liczby wszystkich Jednostek Uczestnictwa UFK na Dzień Wyceny, gdzie wartość jednostki Uczestnictwa UFK w dniu innym niż Dzień Wyceny równa jest Wartości Jednostki Uczestnictwa LIFK z ostatniego Dnia Wyceny (pkt. 33);

⚫

wartość rachunku – jako wyrażoną w złotych kwotę będącą iloczynem bieżącej liczby Jednostek Uczestnictwa UFK zapisanych na Rachunku i Wartości Jednostki Uczestnictwa UFK aktualnej na dany dzień (pkt 34);

⚫

wypadek komunikacyjny – jako nagłe zdarzenie wywołane przyczyną zewnętrzną niezależne od woli Ubezpieczającego, które miało miejsce w Okresie Odpowiedzialności, w którym Ubezpieczający uczestniczył w charakterze pieszego albo pasażera bądź kierowcy, podczas jazdy rowerem, motorowerem lub pojazdem samochodowym w rozumieniu przepisów prawa o ruchu drogowym, z wyłączeniem jazdy motocyklem o pojemności skokowej silnika powyżej 50 cm3 (pkt 35);

⚫

zdarzenie ubezpieczeniowe – jako zgon Ubezpieczającego w Okresie Odpowiedzialności Ubezpieczyciela albo zgon Ubezpieczającego w wyniku Wypadku Komunikacyjnego, o ile przyczyna zgonu w wyniku Wypadku Komunikacyjnego powstała w Okresie Odpowiedzialności Ubezpieczyciela (pkt 36).

W świetle § 5 ust. 2 OWU Umowa Ubezpieczenia ulega rozwiązaniu:

1) z dniem zgonu Ubezpieczającego lub

2) z dniem odstąpienia przez Ubezpieczającego od Umowy Ubezpieczenia lub

3) z dniem wypowiedzenia Umowy Ubezpieczenia przez Ubezpieczającego lub

4) z upływem dnia określonego zgodnie z §3 ust. 5,

w zależności od tego, co nastąpi pierwsze

W § 7 ust. 2 OWU przewidziano, że ubezpieczyciel pobiera opłaty:

1) wstępną od Składki,

2) administracyjną,

3) za ryzyko

Jednocześnie wyjaśniono, że:

⚫

Opłata wstępna od Składki stanowi opłatę przeznaczoną na pokrycie części kosztów pośrednictwa ubezpieczeniowego przypadających na daną Umowę Ubezpieczenia. Opłata wstępna od Składki naliczana jest procentowo, zgodnie z Tabelą Opłat i Limitów, od wysokości Składki i pobierana jest ze Składki w pierwszym dniu Okresu Odpowiedzialności (ust. 4)

⚫

Opłata administracyjna stanowi opłatę przeznaczoną na pokrycie kosztów czynności administrowania ubezpieczeniem oraz zarządzania Ubezpieczeniowym Funduszem Kapitałowym oraz kosztu pośrednictwa ubezpieczeniowego przypadającego na daną Umowę Ubezpieczenia, który nie został pokryty w ramach opłaty wstępnej od Składki, a także stanowi wynagrodzenie Ubezpieczyciela za obsługę danej Umowy Ubezpieczenia. Wysokość opłaty administracyjnej jest określona w Tabeli Opłat i Limitów. Opłata administracyjna naliczana jest procentowo od Wartości Rachunku określonej za każdy dzień, w którym była udzielana ochrona ubezpieczeniowa. Opłata administracyjna pobierana jest za dany miesiąc kalendarzowy po jego zakończeniu, poprzez umorzenie na Rachunku odpowiedniej liczby Jednostek Uczestnictwa UFK według Wartości Jednostki Uczestnictwa UFK z Dnia Wyceny z danego miesiąca kalendarzowego za który opłata administracyjna jest pobierana, z zastrzeżeniem zdań następnych;

⚫

Opłata za ryzyko stanowi opłatę przeznaczoną na pokrycie kosztu udzielanej ochrony ubezpieczeniowej na wypadek zgonu Ubezpieczającego. Wysokość opłaty za ryzyko jest określona w Tabeli Opłat i Limitów. Opłata za ryzyko naliczana jest procentowo od Składki Zainwestowanej za każdy dzień, w którym była udzielana ochrona ubezpieczeniowa. Opłata za ryzyko pobierana jest za dany miesiąc kalendarzowy po jego zakończeniu, poprzez umorzenie na Rachunku odpowiedniej liczby Jednostek Uczestnictwa UFK według Wartości Jednostki Uczestnictwa UFK z Dnia Wyceny danego miesiąca kalendarzowego, za który opłata za ryzyko jest pobierana.

W § 15 OWU wskazano, że świadczenie Ubezpieczeniowe zostanie wypłacone w terminie 30 dni od daty otrzymania przez Przedstawiciela Ubezpieczyciela lub Ubezpieczyciela zawiadomienia o zgonie Ubezpieczający (ust. 2), z tym, że gdyby wyjaśnienie w tym terminie okoliczności koniecznych do ustalenia j odpowiedzialności Ubezpieczyciela albo wysokości Świadczenia Ubezpieczeniowego okazało się niemożliwe, Świadczenie Ubezpieczeniowe powinno być spełnione w terminie 14 dni od dnia, w którym przy zachowaniu należytej staranności wyjaśnienie tych okoliczności było możliwe. Jednakże bezsporną część Świadczenia Ubezpieczeniowego Ubezpieczyciel powinien spełnić w terminie 30 dni od daty otrzymania zawiadomienia o zgonie (ust. 8)

W § 18 OWU stwierdzono, że Ubezpieczający może w każdym czasie wypowiedzieć Umowę Ubezpieczenia. (ust. 1), zaznaczając, że w razie wypowiedzenia Umowy Ubezpieczenia przez Ubezpieczającego, Ubezpieczyciel w terminie 14 Dni Roboczych od dnia dokonania Całkowitego Wykupu (Daty Umorzenia) wypłaca Ubezpieczającemu na rachunek bankowy wskazany przez Ubezpieczającego w oświadczeniu o wypowiedzeniu Umowy Ubezpieczenia Świadczenie Wykupu, a całkowity Wykup w związku z wypowiedzeniem Umowy Ubezpieczenia następuje według Wartości Jednostki Uczestnictwa UFK. (ust. 3)

Przy czym Świadczenie Wykupu w związku z wypowiedzeniem Umowy Ubezpieczenia przez Ubezpieczającego miało wynosić 100% * Wartość Rachunku w Dacie Umorzenia:

1) pomniejszoną o opłatę administracyjną oraz o opłatę za ryzyko, naliczone za okres świadczonej ochrony oraz

2) pomniejszoną o stosowny podatek dochodowy od osób fizycznych, w przypadku osiągnięcia dochodu z tytułu inwestowania Składki Zainwestowanej.

W przypadku zaś złożenia oświadczenia o wypowiedzeniu Umowy Ubezpieczenia:

1) od 1. dnia danego miesiąca kalendarzowego do 10. dnia tego miesiąca kalendarzowego do godziny 13:00 - Ubezpieczyciel miał umorzyć Jednostki Uczestnictwa UFK według Wartości Jednostki Uczestnictwa UFK z Dnia Wyceny z miesiąca kalendarzowego, w którym Ubezpieczający złożył albo dostarczył do Przedstawiciela Ubezpieczyciela albo Ubezpieczyciela oświadczenie o wypowiedzeniu Umowy Ubezpieczenia,

2) od 10. dnia danego miesiąca kalendarzowego po godzinie 13:00 do ostatniego dnia tego miesiąca kalendarzowego - Ubezpieczyciel miał umorzyć Jednostki Uczestnictwa UFK według Wartości Jednostki Uczestnictwa UFK z Dnia Wyceny z kolejnego miesiąca kalendarzowego następującego po miesiącu kalendarzowym, w którym Ubezpieczający złożył albo dostarczył do Przedstawiciela Ubezpieczyciela albo Ubezpieczyciela oświadczenie o wypowiedzeniu Umowy Ubezpieczenia. (ust. 4)

Zgodnie z § 3 ust 1 OWU integralną część Umowy Ubezpieczenia oprócz Wniosku o zawarcie Umowy Ubezpieczenia stanowiły:

1) OWU;

2) Załącznik nr 1 do Wniosku o zawarcie Umowy Ubezpieczenia;

3) Tabela Opłat i Limitów do Umów Ubezpieczenia na życie z Ubezpieczeniowym

Funduszem Kapitałowym (...);

4) Regulamin Ubezpieczeniowego Funduszu Kapitałowego wraz z załącznikami

Dowód: Ogólne Warunki Ubezpieczenia – k. 18 – 30

W dniu 01 sierpnia 2022 r. A. G. złożył oświadczenie o rezygnacji z ubezpieczenia.

Dowód: Oświadczenia o rezygnacji z ubezpieczenia z dnia 01.08.2022 r. – k. 32-32v

Towarzystwo (...) S.A dokonało wypłat na rzecz A. G. w dniach:

• 12 grudnia 2016 r. – na kwotę 3.807,72 zł – tytułem wypłaty premii z Umowy

• 9 czerwca 2017 r. - na kwotę 2.745,09 zł – tytułem wypłaty premii z Umowy

• 18 stycznia 2023 r. – na kwotę 1.284,69 zł – tytułem wykupu Całkowitego

• 16 marca 2023 r. – na kwotę 12.080,39 zł – tytułem wykupu Całkowitego

• 18 kwietnia 2023 r. – na kwotę 12.244,70 zł – tytułem wykupu Całkowitego

• 17 lipca 2023 r. – na kwotę 4.422,11 zł – tytułem wykupu Całkowitego

• 18 października 2023 r. – na kwotę 3.565,16 zł – tytułem wykupu Całkowitego

• 11 stycznia 2024 r. - na kwotę 3.157,10 zł – tytułem wykupu Całkowitego

• 14 listopada 2024 r. – na kwotę 23.053,05 zł – tytułem wykupu Całkowitego

Dowód: potwierdzenia transakcji k. 34, 99, 100, 107, 109, 111, 113, 126, 150, 160

Pismem z dnia 26 stycznia 2023 r. działając przez pełnomocnika A. G. wezwał Towarzystwo (...) S.A. do zapłaty na swoją rzecz kwoty 148.715,31 zł z racji nieważności umowy wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie liczonymi od dnia otrzymania pisma do dnia zapłaty. W treści pisma wyjaśniono, że dochodzona kwota stanowi różnicę między wpłaconą przez A. G. składką, a kwotą wypłaconą przez Towarzystwo w dniu rozliczenia umowy ubezpieczenia.

Dowód: wezwanie do zapłaty – k. 35

W odpowiedzi na wezwanie do zapłaty, Towarzystwo (...) S.A., pismem z dnia 16 lutego 2023 r. poinformowało pełnomocnika A. G., iż uznaje wezwanie za niezasadne i tym samym nie znajduje podstaw do zapłaty wskazanej w wezwaniu kwoty.

Dowód: pismo ubezpieczyciela – k. 36

W wiadomości e-mail z dnia 05 stycznia 2023 r. Towarzystwo (...) S.A. poinformowało A. G., że aktualnie realizacja dyspozycji dla jego funduszu jest w zawieszeniu, co jest spowodowane brakiem odpowiedniego poziomu aktywów płynnych (depozyty bankowe, środki pieniężne) w (...) pozwalającego na bieżącą obsługę wykupów.

Dowód: wiadomość email – k. 33

Powyższy stan faktyczny Sąd ustalił na podstawie złożonych do akt sprawy dokumentów. Sąd dał wiarę przedłożonym dokumentom wymienionym w uzasadnieniu (w zakresie w jakim tworzyły spójny obraz stanu faktycznego). Sąd miał przy tym na względzie, iż żadna ze stron nie kwestionowała ich autentyczności, a Sąd nie miał podstaw do kwestionowania ich wiarygodności, bądź zawartej w nich treści z urzędu.

Pozostałe a nie wymienione wyżej dowody nie miały żadnego znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy.

Sąd Okręgowy zważył co następuje:

Powództwo zasługiwało na uwzględnienie.

Okoliczności faktyczne w przedmiotowej sprawie był pomiędzy stronami w zasadzie bezsporne. Strony zgadzały się co do tego, że zawarły (w dniu w dniu 15 kwietnia 2016 r.) umowę ubezpieczenia na życie z Ubezpieczeniowym Funduszem Kapitałowym (...), na podstawie której powód uiścił jednorazową składkę w wysokości 150.000,00 zł, z której środki, po potrąceniu opłaty wstępnej w wysokości 3.000,00 zł, zostały ulokowane w UFK (...). Nie budziło żadnych wątpliwości również to, że OWU i Regulamin stanowiły integralną część Umowy Ubezpieczenia. Strony zasadniczo były także zgodne co do okoliczności związanychz wygaśnięciem polisy, na skutek złożenia przez powoda oświadczenia o rezygnacji z ubezpieczenia, a także to, pozwany do chwili obecnej nie wypłacił powodowi w całości wpłaconych, lecz dokonywał już po wypowiedzeniu umowy, częściowych wypłat.

Spór w niniejszej sprawie sprowadzał się natomiast do oceny prawnej postanowień umowy w kontekście istoty tego rodzaju stosunku zobowiązaniowego. Strona powodowa sformułowane w pozwie żądanie zasądzenia kwoty 124.390,22 zł (które zostało zmodyfikowane wobec częściowej spłaty) jako świadczenia nienależnego, opierała na twierdzeniu, że Umowa ubezpieczenia na życie z Ubezpieczeniowym Funduszem Kapitałowym (...) zawarta w dniu 15 kwietnia 2016 r. jest nieważna. Nieważność mowy – zdaniem strony powodowej - ma wynikać ze sprzeczności z naturą stosunku zobowiązaniowego jako takiego, a to ze względu na fakt, że świadczenia należne ubezpieczonym nie zostały określone w umowie w sposób stanowczy i konkretny, ale w taki sposób, który umożliwia kształtowanie ich wielkości przez samego ubezpieczyciela poprzez jego arbitralne decyzje, na które osoba ubezpieczona nie ma żadnego wpływu. Strona pozwana natomiast oponowała powyższemu twierdzeniu.

Powyżej zarysowana kwestia nieważności Umowy zaważyła na rozstrzygnięciu merytorycznym zawartym w wyroku. Dokonując oceny zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego Sąd podzielił stanowisko powoda że zawarta przez strony umowa jest nieważna. Przy czym w ocenie Sądu przyczyn owej nieważności można się doszukiwać nie tylko w podniesionej przez stronę powodową kwestii nieokreśloności świadczeń.

Podkreślić należy, że Sąd jest w pełni uprawniony do samodzielnego ustalenia podstaw nieważności umowy stanowiącej źródło stosunku prawnego łączącego strony. W postępowaniu cywilnym obowiązuje zasada, według której powód ma określić żądanie oraz jego podstawę faktyczną (art. 187 § 1 k.p.c), a do sądu należy rozważenie możliwych podstaw prawnych powództwa, choćby niewskazanych przez powoda. Sąd nie jest bezwzględnie związany wskazaniem przez stroną powodową podstawą prawną żądania. Zgodnie zaś z poglądem wyrażonym w orzecznictwie Sądu Najwyższego, bezwzględną nieważność umowy sąd meriti bierze pod uwagę z urzędu w każdym stanie sprawy, ale obowiązek taki ma tylko wówczas, gdy nieważność ta ma wpływ na wynik sprawy ( vide: wyrok Sądu Najwyższego z dnia 5 lipca 2000 r., sygn. I CKN 290/00),

Przechodząc do zasadniczej części rozważań zaznaczyć trzeba, że w myśl art. 353(1) k.c. strony zawierające umowę mogą określić stosunek prawny według swojego uznania, byleby jego treść lub cel nie sprzeciwiały się właściwości (naturze stosunku), ustawie albo zasadom współżycia społecznego. Tym samym strony są zobligowane do przestrzegania zasadniczych elementów stosunku zobowiązaniowego, czyli jego części składowych, które decydują o istocie tworzonego węzła prawnego. Ograniczenie wynikające z natury, właściwości stosunku prawnego to pozostawanie postanowień umownych w sprzeczności z jakąkolwiek rozsądną interpretacją stosunku prawnego dającego się zmieścić w sferze dostępnych instytucji czy nie prowadzi do podważenia sensu nawiązywanej więzi obligacyjnej.

Ukształtowanie stosunku obligacyjnego w taki sposób, że jego treść lub cel pozostają w sprzeczności z ustawą, z zasadami współżycia społecznego lub właściwością zobowiązania, powoduje skutki określone ww. art. 58 k.c., więc nieważność umowy.

Zaznaczyć trzeba, że umowa ubezpieczenia na życie jest umową nazwaną, do której zastosowanie mają przepisy znajdujące się w Kodeksie cywilnym oraz przepisy zawarte w ustawie z dnia 11 września 2015 roku o działalności ubezpieczeniowej i reasekuracyjnej. Umowa ubezpieczenia na życie ma charakter umowy dwustronnie zobowiązującej i odpłatnej – po obu stronach powstają określone prawa oraz obowiązki. Stronami takiej umowy są ubezpieczyciel i ubezpieczający. Zgodnie z treścią art. 805 § 1 k.c. przez umowę ubezpieczenia ubezpieczyciel zobowiązuje się, w zakresie działalności swego przedsiębiorstwa, spełnić określone świadczenie w razie zajścia przewidzianego w umowie wypadku, a ubezpieczający zobowiązuje się zapłacić składkę. To świadczenie ubezpieczyciela polega na zapłacie określonego odszkodowania lub umówionej sumy pieniężnej, renty lub innego świadczenia w razie zajścia przewidzianego w umowie wypadku. Ubezpieczenie na życie jest rodzajem ubezpieczenia osobowego i dotyczy śmierci osoby ubezpieczonej lub dożycia przez nią oznaczonego wieku (art. 829 § 1 zd. 1 k.c.). Celem tej umowy ubezpieczenia na życie jest ochrona interesu ubezpieczającego, znajdująca wyraz w dążeniu do zapewnienia pełnej realizacji świadczenia pieniężnego w przypadku wystąpienia sytuacji losowej związanej tak z życiem i zdrowiem ubezpieczającego, jak i z upływem czasu i osiągnięciem określonego w umowie wieku.

Możliwość zawierania umów ubezpieczenia na życie z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym jest dopuszczona zarówno przez polskiego jak i unijnego ustawodawcę. Możliwość takiej konstrukcji została przewidziana w art. 23 ustawy z dnia 11 września 2015 roku o działalności ubezpieczeniowej i reasekuracyjnej, a uprzednio art. 13 ust. 4 ustawy z dnia 22 maja 2003 roku o działalności ubezpieczeniowej, Dz. U. z 2013 r., poz. 950. Przepisy dotyczące tego rodzaju umowy, zostały również zawarte w prawie Unii Europejskiej, a konkretnie w Dyrektywie Parlamentu Europejskiego i Rady 2009/138/WE z dnia 25 listopada 2009 r. w sprawie podejmowania i prowadzenia działalności ubezpieczeniowej i reasekuracyjnej. Przy czym, jako, że treść polskiej ustawy ani przepisy dyrektywy unijnej nie regulują w sposób kompleksowy tego typu umowy ubezpieczenia, więc treść umowy kształtowana jest na zasadzie swobody umów w sposób relatywnie dowolny przez strony. (art. 353(1) k.c)

Nie kwestionując zatem samej możliwości zawierania tego typu umów, oczywistym jest, że w konkretnych okolicznościach mogą one zostać uznane za nieważne jako sprzeczne z naturą stosunku zobowiązaniowego (art. 353(1) k.c.).

Zdaniem Sądu Okręgowego umowa zawarta między stronami jest sprzeczna z istotą stosunku zobowiązaniowego, z zasadami współżycia społecznego oraz sprzeczna z prawem.

Wedle art. 829 § 2 k.c. w przypadku umowy ubezpieczenia na życie zawartej na cudzy rachunek, obligatoryjnym elementem oświadczenia ubezpieczonego o chęci skorzystania z zastrzeżonej na jego rzecz ochrony ubezpieczeniowej jest wskazanie w treści oświadczenia wysokości sumy ubezpieczenia.

W realiach przedmiotowej sprawy umowa ubezpieczenia zawarta przez strony wskazywała jako sumę ubezpieczenia z tytułu zgonu (z przyczyny innej niż wypadek komunikacyjny) 1% lub 0,1% składki zainwestowanej (w zależności od okresu trwania ochrony ubezpieczeniowej), 100% wartości rachunku w dacie umorzenia powiększonej część opłaty administracyjnej i opłaty za ryzyko. Natomiast suma ubezpieczenia z tytułu zgonu na skutek wypadku komunikacyjnego wynosiła 20% lub 0,1% składki zainwestowanej (w zależności od okresu trwania ochrony ubezpieczeniowej), 100% wartości rachunku w dacie umorzenia powiększonej część opłaty administracyjnej i opłaty za ryzyko.

O ile zaś przepisy prawa nie wymagają, aby suma ubezpieczenia była podana kwotowo, to jednak mając na uwadze wskazany w polisie sposób określenia sumy ubezpieczenia w przypadku zajścia wskazanych zdarzeń ubezpieczeniowych oraz stosowne zapisy OWU i Regulaminu, w zasadzie konsument przystępując do ubezpieczenia nie posiadał wiedzy o wysokości przysługującego mu ewentualnie świadczenia i nie był w stanie w żaden sposób na podstawie zapisów Umowy i Regulaminu wyliczyć tej sumy, a nawet dokonać weryfikacji sumy wypłaconej przez ubezpieczyciela.

Zaznaczyć bowiem należy, że w świetle zapisów Umowy na wysokość świadczenia na wypadek śmierci, bezpośredni wpływ miała wartość rachunku w chwili umorzenia, ta zaś była mierzona jako iloczyn liczby jednostek uczestnictwa i wartości jednostki uczestnictwa. Wartość jednostki uczestnictwa funduszu wyznaczana była na podstawie wartości aktywów netto ubezpieczeniowego funduszu kapitałowego (stanowiła bowiem iloraz wartości aktywów netto i liczby wszystkich jednostek uczestnictwa). W myśl zapisów § 4 ust. 3 Regulaminu, wartość aktywów netto UFK miała być wyceniana ,,w sposób pozwalający na rzetelne odzwierciedlenie ich wartości, z zachowaniem zasady ostrożnej wyceny” i co więcej, w wartości Aktywów Netto UFK miały być uwzględniane ewentualne koszty, o których mowa w §3 ust. 9 Regulaminu.

Zasadniczym elementem wpływającym na wysokość świadczenia była zatem wartość jednostki uczestnictwa, będąca pochodną wartości aktywów netto UFK. Jednakże ani sama Polisa ani też inne dokumenty stanowiące integralną część Umowy (w tym Regulamin i OWU) nie precyzowały jak konkretnie owa wartości aktywów netto miała być wyliczana i co się kryje pod ogólnikowym stwierdzeniem ,,w sposób pozwalający na rzetelne odzwierciedlenie ich wartości, z zachowaniem zasady ostrożnej wyceny”. Tym samym sposób wyceny jednostek uczestnictwa został de facto pozostawiony arbitralnej decyzji Ubezpieczyciela według jemu tylko znanych kryteriów. Oznacza to, że to wyłącznie jedna strona stosunku, a więc ubezpieczyciel posiadał uprawnienie do samodzielnego określenia wysokości swojego zobowiązania.

Jak wskazuje się zaś się w doktrynie, w każdym wypadku umowa będzie sprzeczna z naturą zobowiązania jako takiego, jeśli określenie świadczenia zostanie pozostawione woli wyłącznie jednej ze stron. Gdyby bowiem oznaczenia miał dokonać dłużnik, według swego swobodnego uznania, nie byłoby żadnego zobowiązania. Gdyby zaś miał go dokonać wierzyciel, umowa byłaby niemoralna, gdyż dłużnik byłby zdany na łaskę i niełaskę wierzyciela ( vide: R. Longchamps de Berier, Zobowiązania, Lwów 1938, s. 157).

W ocenie Sądu Okręgowego wykładnia wskazanych wyżej postanowień umownych zawartych w Regulaminie i OWU prowadzi do wniosku, że w ramach przedmiotowej umowy nie można mówić o przedstawieniu w sposób klarowny i jednoznaczny stosowanego mechanizmu wyceny wartości jednostek uczestnictwa posiadanych na dzień zajścia zdarzenia ubezpieczeniowego lub rozwiązania umowy. Kryteria jakie stoją za przedmiotową wyceną nie zostały de facto ujawnione drugiej stronie umowy (powodowi).

Skonstruowanie wzorca umownego w taki sposób powoduje, iż ubezpieczyciel (pozwany) uzyskał w zasadzie dowolność w wycenie jednostek uczestnictwa funduszu w poszczególnych dniach wyceny, a tym samym wartości Rachunku na dzień umorzenia, a więc i wysokości świadczenia ubezpieczeniowego (lub świadczenia należnego przy wypowiedzeniu umowy).

Ubezpieczony zaś posiadał jedynie wiedzę o liczbie zakupionych za jego składkę jednostek uczestnictwa, ale decyzja o ich wycenie (tj. wycenie wartości aktywów netto Ubezpieczeniowego Funduszu Kapitałowego), a tym samym także wysokości finalnie wypłacanych środków pieniężnych leżała wyłącznie w gestii strony pozwanej i nie mogła zostać w zasadzie w żaden sposób zweryfikowana przez ubezpieczonego.

Odnotować trzeba, że również wartość jednostek uczestnictwa nabywanych przy założeniu rachunku była arbitralnie narzucona przez ubezpieczyciela. O ile bowiem Powód jako ubezpieczony znał jedynie początkową wartość jednostek uczestnictwa (100 zł - § 4 ust. 4 Regulaminu), to nie znał jednak podstaw jej ustalenia (jako, że umowa ich nie ujawnia). Jak zaś wskazano już wyżej, powód nie miał żadnego wpływu na zmiany tego wskaźnika ani też wiedzy co do sposobu w jaki to się dzieje, w czasie trwania umowy (§4 ust. 5 Regulaminu).

Jednocześnie zaznaczyć trzeba, że brak ograniczeń w przepisach rachunkowych co do wyboru konkretnej metody wyceny, a jedynie nakaz zastosowania metody "powszechnie uznanej za poprawną" i pozwalającej na ustalenie tzw. wartości godziwej, nie oznacza jednocześnie, że spełnienie przez zakład ubezpieczeń wymogów wynikających z ww. przepisów o rachunkowości przesądza o prawidłowości tak ukształtowanego stosunku cywilnoprawnego, w którym konsument nie ma realnej możliwości weryfikacji metody wyceny przyjętej przez zakład ubezpieczeń. W ocenie Sądu wynikająca z przepisów o rachunkowości dowolność w wyborze metodologii wyceny nie oznacza bowiem dowolności na gruncie przepisów prawa cywilnego.

Oczywistym jest bowiem, że oznaczenie wysokości świadczenia powinno być oparte na obiektywnej i poddającej się weryfikacji podstawie, nie zaś pozostawione do swobodnego uznania jednej ze stron. Z tego względu należy wymagać, aby umowy grupowego ubezpieczenia na życie z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym już w momencie powstania zobowiązania określały obiektywne i poddające się weryfikacji dane służące do wyceny wartości rachunku i dokonania na tej podstawie rozliczenia. Tymczasem przywołane wyżej regulacje umowne dawały ubezpieczycielowi kompetencję do swobodnego w zasadzie określenia przedmiotowo istotnych elementów stosunku zobowiązaniowego. Nie sposób uznać, że zapisy Regulaminu UFK dotyczące wyceny gwarantowały obiektywną i transparentną wycenę aktywów netto, a tym samym aby sposób wyliczania wartości aktywów był zrozumiały, czy mógł być weryfikowalny przez stronę powodową.

W realiach przedmiotowej sprawy doszło do sytuacji gdzie Umowa wyraźnie określała świadczenie, do spełnienia którego zobowiązany ubezpieczony (zapłata wskazanej kwotowo składki), ale jednocześnie świadczenie samego ubezpieczyciela zostało w Umowie tak uregulowane, że jego wysokość zależała od arbitralnych decyzji ubezpieczyciela, na które ubezpieczony nie miał wpływu ani nawet nie miał wiedzy o sposobie ustalenia jego wysokości.

Postanowienia dotyczące wyceny niewątpliwie nie były więc transparentne i w konsekwencji zawierając umowę powód nie mógł świadomie ocenić ryzyka związanego z zawarciem umowy ( vide: wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 28 maja 2018 r., VI ACa 1678/17).

Okoliczności te świadczą w istocie o przyznaniu jednej ze stron stosunku umownego uprawnienia do jednostronnego określenia swojego zobowiązania, co bezsprzecznie stanowi o sprzeczności z naturą zobowiązania jako takiego, a także świadczy o naruszeniu dobrych obyczajów, jako, że stawia konsumenta na gorszej pozycji, mogąc wpłynąć na jego decyzję odnośnie zawarcia umowy, której by nie zawarł, wiedząc że wartość jego środków nie będzie ustalana w sposób obiektywny.

Sąd Okręgowy nie miał wątpliwości, że decyzja o wycenie aktywów netto, a tym samym także wysokości finalnie wypłacanych środków pieniężnych leżała wyłącznie po stronie pozwanego towarzystwa i nie mogła zostać w zasadzie w żaden sposób skontrolowana. Ewentualne zaś kwestie znacznego skomplikowania procesu wyceny nie mogą stanowić usprawiedliwienia dla niezamieszczania w dokumentach umowy zapisów pozwalających klientowi na ocenę prawidłowości wyliczonych środków, czy ryzyka inwestycyjnego, nawet jeżeli zrozumienie tego procesu przekraczało możliwości przeciętnego uczestnika obrotu. Strony bowiem mogą zawierać umowy bardzo rozbudowane, o dużym poziomie trudności, ale ich świadczenia muszą być na tyle precyzyjnie opisane, żeby ich wysokość była weryfikowalna według określonego jawnego schematu. Nie sposób zaś zaakceptować sytuacji w której jedna ze stron decyduje o wysokości świadczenia, w szczególności w przypadku, gdy ma to przełożenie to na interes podmiotu nieprofesjonalnego - konsumenta.

Jak zaś podkreśla się w orzecznictwie możliwość zawierania umów ubezpieczenia z elementem inwestycyjnym, swoboda stron w ustalaniu warunków umowy, w tym proporcji między elementem inwestycyjnym a ochronnym, nie daje podstawy do uznania za ważną umowy zawartej pod nazwą "ubezpieczenia na życie", gdy nie zawiera ona w sobie praktycznie żadnego elementu ochronnego, dającego gwarancję określonego przysporzenia na wypadek zdarzenia ubezpieczeniowego ( vide: wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 24 maja 2019 r., V ACa 451/18). Jak natomiast zaznaczył Sąd Apelacyjny w Warszawie w wyroku z dnia 18 kwietnia 2019 r. (I ACa 3/18), dla zawarcia ważnej umowy konieczne są zgodne oświadczenia woli obu stron, zawierające co najmniej ustalenia obejmujące essentialia negotii. Umowa pozbawiona takiego minimum postanowień jest nieważna, tj. nie nakłada prawnie wiążących obowiązków na żadną ze stron umowy.

W zaistniałych realiach sprawy trudno natomiast uznać, by powód swą świadomością i świadomą zgodą objął istotne postanowienia w zakresie należnego mu świadczenia, którego wysokość pozostawała niejednoznacznie określona i znajdowała się poza możliwością weryfikacji poprawności wyliczenia przysługujących kwot.

Nadanie ubezpieczycielowi w ramach zawartej umowy tak daleko idącej swobody należało więc uznać za sprzeczne z naturą stosunku zobowiązaniowego w ogólności i stosownie do art. 353 ¹ k.c. w zw. z art. 58 § 1 k.c. musiało skutkować nieważnością umowy ubezpieczenia grupowego z UFK.

W realiach przedmiotowej sprawy Sąd dopatrzył się podstaw do stwierdzenia nieważności umowy także z innych przyczyn.

Otóż jak stanowi art. 829 § 1 pkt 1 k.c., ubezpieczenie osobowe może w szczególności dotyczyć przy ubezpieczeniu na życie - śmierci osoby ubezpieczonej lub dożycia przez nią oznaczonego wieku. Zgodnie z ogólną regułą wynikającą z art. 805 § 1 k.c. przez umowę ubezpieczenia ubezpieczyciel zobowiązuje się, w zakresie działalności swego przedsiębiorstwa, spełnić określone świadczenie w razie zajścia przewidzianego w umowie wypadku, a ubezpieczający zobowiązuje się zapłacić składkę, przy czym świadczenie ubezpieczyciela polega w szczególności na zapłacie przy ubezpieczeniu osobowym - umówionej sumy pieniężnej, renty lub innego świadczenia w razie zajścia przewidzianego w umowie wypadku w życiu osoby ubezpieczonej (art. 805 § 2 pkt 2 k.c.).

Co więcej, w myśl art. 4 ust. 1 ustawy z 11 września 2015 r. o działalności ubezpieczeniowej i reasekuracyjnej, przez działalność ubezpieczeniową rozumie się wykonywanie czynności ubezpieczeniowych związanych z oferowaniem i udzielaniem ochrony na wypadek ryzyka wystąpienia skutków zdarzeń losowych.

Wobec przywołanych regulacji, nie może budzić wątpliwości, że istotą stosunku ubezpieczeniowego w przypadku zakładu ubezpieczeń jest ponoszenie ryzyka. Co istotne w umowie ubezpieczenia z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym, czyli umowie o charakterze mieszanym, zrealizowane muszą być obie funkcje - ubezpieczeniowa i inwestycyjna. Umowa ubezpieczenia na życie z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym w dalszym ciągu bowiem stanowi umowę ubezpieczenia, co oznacza, że na jej podstawie musi być udzielana ubezpieczonemu ochrona ubezpieczeniowa typowa dla ubezpieczenia na życie - gdy jej nie ma, to umowa nie będzie ważna. Jako sprzeczne z właściwością (naturą) stosunku prawnego należy uznać więc takie skonstruowanie umowy, która funkcje te realizuje wyłącznie iluzorycznie, z czym mamy do czynienia w przedmiotowej sprawie.

Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 21 maja 2020 r. (I CSK 772/19), sprzeczność umowy z zasadami współżycia społecznego i właściwością (naturą) stosunku prawnego ma charakter kontekstowy.

W powszechnie obowiązujących umowach ubezpieczenia na rynku ubezpieczeń to ubezpieczyciel ryzykuje, że będzie musiał wypłacić środki większe, niż uzyskane, zaś między wysokością składki, a wysokością zastrzeżonego świadczenia występuje określona dysproporcja, gdzie sama wysokość składki kalkulowana jest w oparciu o ściśle określone czynniki ryzyka, nie zaś w oparciu o zamierzoną wartość inwestycji.

W ocenie Sądu, a realiach przedmiotowej sprawy nie sposób mówić o tym, że pozwany ponosił jakiekolwiek rzeczywiste ryzyko związane z wystąpieniem wypadku ubezpieczeniowego.

Nie sposób nie zauważyć, że w umowie stron to powód - konsument ponosił wszelkie ryzyka związane z uzyskaniem świadczeń zarówno o charakterze ochronnym, jak i inwestycyjnym, zaś pozwanego żadne niebezpieczeństwo nie obciążało.
W umowie skonstruowanej przez pozwanego w przypadku potencjalnego wzrostu wartości jednostek uczestnictwa, a więc i rachunku nie ponosi on ryzyka faktycznej wypłaty świadczenia ze środków własnych, jako że środki składające się na to ewentualne świadczenie pochodzą de facto od powoda. To samo można powiedzieć o przypadku spadku wartości jednostek, a więc i rachunku, gdzie środki składające się na świadczenie pochodzą także wyłącznie z rachunku powoda.

Jedyne "świadczenie" na rzecz ubezpieczonego, do jakiego zobowiązany był zakład ubezpieczeń, stanowiło w głównej mierze (z jednym wyjątkiem tj. zgonu w wypadku komunikacyjnym w okresie pierwszych 10 lat trwania ochrony) 1% składki zainwestowanej i 100% wartości rachunku w dacie umorzenia powiększonych o część opłaty administracyjnej i opłaty za ryzyko. Z powyższych zapisów wynika, że jedynie w przypadku zgonu ubezpieczonego w wypadku komunikacyjnym w okresie pierwszych 10 lat trwania ochrony, ubezpieczyciel obowiązany był do wypłaty 20% składki zainwestowanej powiększonej o 100% wartości Rachunku, na którą to jednak, jak wyżej wskazano ubezpieczyciel miał przemożny wpływ, jako że zagwarantował sobie kreowanie tej wartości w oparciu o sobie tylko znane kryteria. Pozostałe warianty w jakich przewidziana była świadczenia ubezpieczeniowego sprowadzały się do wypłaty 1 % lub 0,1% składki zainwestowanej oraz 100% wartości rachunku, co tym bardziej czyniło ryzyko poniesienia przez ubezpieczyciela realnej straty finansowej iluzoryczną.

W tych warunkach zasadnicze korzyści z zawartej umowy wynosił niemal wyłącznie ubezpieczyciel, który zabezpieczał w ten sposób istotny dopływ kapitału, zaś przyjęcie konwencji umowy ubezpieczenia pozwalało na obejście przez ubezpieczyciela wymogów dla prowadzenia działalności maklerskiej określonych przepisami ustawy z dnia 29 lipca 2005 r. o obrocie instrumentami finansowymi. Powyższe również przemawia zatem za uznaniem ww. umowy za sprzeczną z istotą umowy ubezpieczenia.

Podkreślić należy, że wystąpienie zdarzenia ubezpieczeniowego w postaci śmierci ubezpieczeniowego lub też wypowiedzenie umowy ubezpieczenia, powinno skutkować natychmiastowym (bądź w terminie oznaczonym w umowie) wykupem całkowitym i wypłatą świadczenia wykupu. W umowie ubezpieczenia na życie z UFK nabyte przez ubezpieczyciela aktywa nie są zwrotnie przenoszone na ubezpieczonego, lecz na podstawie ich wyceny ustalana jest wartość jednostki uczestnictwa, a co za tym idzie kwota świadczenia ubezpieczeniowego i kwota wartości wykupu.

Zakład ubezpieczeń w przypadku śmierci ubezpieczonego lub rezygnacji z umowy (wypowiedzenia), ma bezwzględny obowiązek wypłaty świadczenia wykupu w oznaczonym terminie, nie może uzależniać wypłaty od możliwości umorzenia certyfikatów funduszu inwestycyjnego. Termin wypłaty świadczenia ze względu na charakter umowy ubezpieczenia, musi zostać oznaczony datą pewną (np. 30 dni), nie może przybrać warunku przyszłego niepewnego (art. 89 k.c.). Świadczy o tym w ocenie Sądu treść art. 23 ust. 3 pkt 2 ustawy o działalności ubezpieczeniowej i reasekuracyjnej. Ustawodawca nałożył na zakład ubezpieczeń obowiązek określenia terminu w jakim najpóźniej nastąpi umorzenie jednostek uczestnictwa ubezpieczeniowego funduszu kapitałowego po złożeniu wniosku o wypłatę świadczenia z umowy ubezpieczenia i wypłata świadczenia, a także wniosku o wypłatę wartości całkowitego lub częściowego wykupu ubezpieczenia i wypłata wartości całkowitego lub częściowego wykupu ubezpieczenia.

Ustawodawca w przypadku wystąpienia zdarzenia ubezpieczeniowego w postaci śmierci ubezpieczonego, żądania wykupu częściowego lub całkowitego, nie posłużył się zwrotem „warunki w jakich najpóźniej nastąpi umorzenie jednostek uczestnictwa”. Byłoby to zresztą sprzeczne z istotą umowy ubezpieczenia, a nie ulega wątpliwości, że umowa ubezpieczenia na życie z UFK, musi zawsze zawierać element ubezpieczeniowy. Dlatego też użyty w art. 23 ust. 3 zwrot „określa terminy” należy wykładać jak „termin” w rozumieniu Tytułu V Księgi I Kodeksu cywilnego. Tymczasem postanowienia zawarte w § 15 ust. 8 oraz § 18 ust. 3 OWU, uzależniają de facto wypłatę świadczenia od zdarzenia przyszłego i niepewnego.

Odnośnie zapisów § 18 ust. 2 OWU zauważyć należy, że ujęty tam 14 termin nie wskazuje na to kiedy zarówno dojdzie do umorzenia jednostek, a tym bardziej kiedy dojdzie do wypłaty środków. Termin ten jest bowiem liczony od daty umorzenia, której nie sposób ustalić w oparciu o zapisy przedmiotowej umowy. To zaś czyni je zdarzeniem przyszłym niepewnym, o czym z resztą najlepiej świadczy fakt, iż w przedmiotowej sprawie doszło do zawieszenia spłat z uwagi na brak możliwości umorzenia jednostek, a to wobec braku płynnych aktywów.

W kontekście brzmienia §15 ust. 8 OWU należy zauważyć, że wyjaśnienie okoliczności potrzebnych do ustalenia odpowiedzialności ubezpieczyciela, wobec zasad ustalania wysokości i wypłaty świadczeń ubezpieczeniowych, realizowanych pod warunkiem dokonania transakcji umorzenia Certyfikatów Funduszu Inwestycyjnego Zamkniętego, może nigdy nie nastąpić lub zostać oddalone w czasie niemożliwym do obiektywnego określenia. Tego rodzaju zastrzeżenia umowne nie gwarantują ubezpieczeniowego aspektu umowy ubezpieczenia na życie z UFK.

Należy zwrócić uwagę, że prawodawca nakładając na zakład ubezpieczeń w ustawie o działalności ubezpieczeniowej i reasekuracyjnej obowiązek określenia terminu umorzenia jednostek uczestnictwa ubezpieczeniowego funduszu kapitałowego, w odniesieniu do terminu wypłaty świadczenia ubezpieczeniowego, nie zastosował konstrukcji prawnej analogicznej jak w art. 817 § 2 k.c. Tak więc pozwany formułując zapisy OWU w taki właśnie sposób, naruszył ww. obowiązujące go regulacje ustawowe.

Jedynie na marginesie należy stwierdzić, że zakład ubezpieczeń w §15 ust. 8 OWU przeniósł tą konstrukcję na grunt spornej umowy . Zauważyć jednak trzeba, że konstrukcja prawna użyta w art. 817 § 2 k.c., pozwala na odłożenie w czasie wypłaty świadczenia ubezpieczeniowego w związku z charakterem niektórych umów ubezpieczenia. Gdy przedmiotem ochrony ubezpieczeniowej jest zdrowie lub życie człowieka, ustalenie zakresu odpowiedzialności zakładu ubezpieczeń może wymagać więcej czasu aniżeli 30 dni. Może wiązać się z koniecznością ustalenia okoliczności zdarzenia ubezpieczeniowego, zakresu obrażeń ciała, zasięgnięcia opinii specjalistów itp. Dodatkowo czas oczekiwania ubezpieczonego na decyzję zakładu ubezpieczeń, rekompensowany jest odsetkami ustawowymi za opóźnienie. Ustawowe terminy wypłaty świadczeń w umowach ubezpieczenia zastrzeżono w taki sposób, aby nastąpiła jak najszybsza wypłata świadczenia ubezpieczeniowego, a zakład ubezpieczeń zwlekający bezpodstawnie z wypłatą świadczenia, poniósł dodatkowe koszty odsetkowe. W ramach ubezpieczenia na życie z UFK, działania zakładu ubezpieczeń ograniczają się do czynności rachunkowych, zakład ubezpieczeń nie musi zbierać szczegółowych danych potrzebnych do ustalenia swojej odpowiedzialności oraz jej zakresu i wysokości szkody. Zwrócić należy także uwagę, że w przypadku umowy ubezpieczenia z UFK, w przypadku braku określenia przez zakład ubezpieczeń Wartości Rachunku w związku ze zdarzeniem ubezpieczeniowym (śmierć ubezpieczonego, żądanie całkowitej wypłaty), ubezpieczonemu lub uposażonemu nie przysługują żadne roszczenia odsetkowe. Do momentu umorzenia Certyfikatów, ubezpieczony lub uposażony nie zna bowiem wartości należnego mu świadczenia. Konstrukcja umowy wyłącza tym samym możliwość rekompensaty dla ubezpieczonego w postaci odsetek ustawowych za opóźnienie za brak realizacji wypłaty świadczenia w terminach wskazanych w OWU, w następstwie bierności zakładu ubezpieczeń w realizacji obowiązków umownych w postaci określenia Wartości Rachunku.

W tym stanie rzeczy, formułowany przez powoda zarzut nieważności umowy, Sąd uznał za trafny, uznając przedmiotową Umowę za nieważną ex tunc. Przesłankowe stwierdzenie nieważności umowy skutkowało uznaniem świadczenia uiszczonego przez powoda w ramach wpłaconej składki ubezpieczeniowej na rzecz pozwanego za świadczenie nienależne, podlegające zwrotowi zgodnie z art. 410 k.c. w zw. z art. 405 k.c.

Jak ustalono, powód spełnił na rzecz pozwanego świadczenie pieniężne w kwocie 150.000,00 zł. Pozwany realizując Świadczenie Wykupu, zwrócił powodowi 66.360,01 zł, co oznacza, że zasądzeniu w niniejszej sprawie podlegała kwota 83.639,99 zł (o czym sąd orzekł w pkt 2. Wyroku)

Jednocześnie zaznaczyć trzeba, że wobec skutecznego cofnięcia pozwu przez stronę powodową - łącznie co do kwoty 40.750,23 zł. - w pkt 2. wyroku Sąd umorzył postępowanie na podstawie art. 355 §1 k.p.c w tym zakresie.

O kosztach postępowania Sąd orzekł na podstawie art. 100 k.p.c w zw. z art. 108 kpc, ustalając że powód wygrał postępowanie w 100 %, przy czym szczegółowe wyliczenie kosztów pozostawił referendarzowi sądowemu po prawomocnym zakończeniu postępowania.

Sędzia del. Agnieszka Onichimowska