I C 957/23 - wyrok z uzasadnieniem Sąd Okręgowy w Warszawie z 2024-12-05
Sygn. akt I C 957/23
WYROK CZĘŚCIOWY
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 5 grudnia 2024 r.
Sąd Okręgowy w Warszawie, I Wydział Cywilny w składzie:
|
Przewodniczący: |
SSO Ewa Ligoń-Krawczyk |
||
|
Protokolant: |
Starszy sekretarz sądowy Ewa Kocielnik |
po rozpoznaniu w dniu 5 listopada 2024 r. w Warszawie
na rozprawie sprawy z powództwa E. S., A. W.
przeciwko Syndykowi Masy Upadłości (...) Bank S.A. w upadłości z siedzibą w W.
o ustalenie
oddala powództwo.
Sygn. akt I C 957/23
UZASADNIENIE
wyroku z dnia 5 grudnia 2024 r.
Pozwem z dnia 13 stycznia 2021 r. (data stempla pocztowego) skierowanym przeciwko (...) Bank Spółce Akcyjnej z siedzibą w W. E. S. oraz A. W. wnieśli o:
1. zasądzenie od pozwanego na rzecz powodów solidarnie kwoty 210 945,15 zł i 2 987,36 CHF wraz z odsetkami za opóźnienie w wysokości ustawowej liczonymi od dnia wniesienia pozwu do dnia zapłaty;
2. ustalenie, że Umowa kredytu hipotecznego nr (...) indeksowanego do CHF z dnia 27 kwietnia 2006 r. (datowana na dzień 25 kwietnia 2006 r.) jest nieważna.
Wnieśli także o zasądzenie kosztów procesu, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych (pozew – k. 3-51).
W odpowiedzi na pozew z dnia 19 marca 2021 r. (data stempla pocztowego) (...) Bank Spółka Akcyjna z siedzibą w W. wniósł o oddalenie powództwa w całości oraz zasądzenie kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego z uwzględnieniem opłaty skarbowej od pełnomocnictwa w wysokości 17 zł według norm przepisanych (odpowiedź na pozew – k. 115-154).
Postanowieniem z dnia 26 września 2023 r. Sąd w punkcie 1. – zawiesił postępowanie na podstawie art. 174 § 1 pkt 4 k.p.c. ze skutkiem od dnia 20 lipca 2023 r.; w punkcie 2. – wezwał do udziału w postępowaniu syndyka masy upadłości pozwanego (...) Bank S.A. z siedzibą w W.; w punkcie 3. – podjął postępowanie w zakresie powództwa o ustalenie z udziałem syndyka masy upadłości pozwanego oraz w punkcie 4. – zawiesił postępowanie w zakresie powództwa o ustalenie na podstawie art. 177 § 1 pkt 1 k.p.c. do czasu prawomocnego zakończenia postępowania w sprawie o sygn. akt (...) toczącego się przed Sądem Rejonowym dla m. st. Warszawy (postanowienie z dnia 26 września 2023 r., sygn. akt I C 641/21 – k. 349).
Pismem procesowym z dnia 10 listopada 2023 r. (data nadania w Urzędzie Pocztowym) do sprawy przystąpił Syndyk masy upadłości (...) Bank Spółka Akcyjna w upadłości z siedzibą w W. (pismo procesowe z dnia 10 listopada 2023 r. – k. 361-366v).
Na skutek zażalenia powodów na punkt 4. postanowienia tut. Sądu z dnia 26 września 2023 r. Sąd Apelacyjny w Warszawie postanowieniem z dnia 3 kwietnia 2024 r. uchylił zaskarżoną część postanowienia (zażalenie powodów z dnia 27 listopada 2023 r. (data stempla pocztowego) – k. 417-419; postanowienie Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 3 kwietnia 2024 r., sygn. V ACz 1550/23 – k. 564).
Do czasu zamknięcie rozprawy strony podtrzymały tak sformułowane stanowiska w sprawie, przy czym pozwany konsekwentnie wnosił o zawieszenie postępowania w zakresie roszczenia o ustalenie nieważności spornej Umowy. W następstwie powyższego, Sąd – punktem 2. postanowienia z dnia 1 października 2024 r. – oddalił ww. wniosek (pismo procesowe pozwanego z dnia 24 kwietnia 2024 r. (data nadania w Urzędzie Pocztowym) – k. 568-570; pismo procesowe pozwanego z dnia 28 sierpnia 2024 r. (data nadania w Urzędzie Pocztowym) – k. 615-616v; postanowienie z dnia 1 października 2024 r., sygn. akt I C 957/23 – k. 641; protokół z rozprawy z dnia 5 listopada 2024 r. – k. 657-659).
Sąd Okręgowy ustalił następujący stan faktyczny:
E. S. oraz A. W. poszukiwali środków na konsolidację zaciągniętych wcześniej zobowiązań finansowych. Poszukując najkorzystniejszej dla siebie oferty trafili do (...) Banku S.A. z siedzibą w K. – (...) Oddziału w Ł. (poprzednika prawnego pozwanego Banku), którego pracownik przedstawił im ofertę kredytu waloryzowanego kursem CHF. Przed podpisaniem spornej Umowy powodowie mogli swobodnie zapoznać się z jej treścią, a także zadawać pytania w kwestiach, które ich szczególnie interesowały. Udzielono odpowiedzi na wszystkie zadane przez nich pytania w tym wskazano, iż wysokość raty kredytu będzie się wahać w zależności od wahań waluty kredytu. A. W. nie chciał negocjować żadnych warunków objętych postanowieniami umownymi.
(dowód: zeznania powoda A. W., protokół rozprawy z dnia 5 listopada 2024 r. – k. 657-659, nagranie 00:04:15-00:19:52)
W dniu 2 marca 2006 r. E. S. i A. W. złożyli do (...) Banku wniosek o kredyt hipoteczny na kwotę 189 0000,00 zł na refinansowanie zobowiązań konsumpcyjnych w postaci kredytu mieszkaniowego w kwocie 131 000,00 zł, kredytu konsumpcyjnego w kwocie 18 000,00 zł, zadłużenia w (...) w kwocie 21 0000,00 zł oraz karty kredytowej w kwocie 19 000,00 zł, indeksowaną kursem waluty CHF, z okresem kredytowania wynoszącym 20 lat.
W dacie złożenia wniosku powódka miała wykształcenie wyższe i pracowała w oparciu o umowę o pracę na czas nieokreślony na stanowisku asystenta produktu w (...) S.A. z siedzibą w W. osiągając miesięczną płacę podstawową brutto w wysokości 3 750,00 zł. Powód również posiadał wykształcenie wyższe i pracował w oparciu o umowę o pracę na czas nieokreślony na stanowisku głównego specjalisty w (...) Serwis sp. z o.o. z siedzibą w B. osiągając miesięczną płacę podstawową brutto w wysokości 7 000,00 zł. Powodowie posiadali liczne zobowiązania finansowe o łącznej wysokości 189 000,00 zł.
We wniosku tym powodowie wyrazili zgodę na przystąpienie do ubezpieczenia (...), ubezpieczenia od utraty wartości nieruchomości w (...) S.A. oraz ubezpieczenia na życie w (...) S.A., co do których zawnioskowali o doliczenie składek za ubezpieczenia do kwoty kredytu.
(dowód: wniosek o kredyt hipoteczny nr (...) z dnia 2 marca 2006 r. – k. 162-165v)
W dniu 27 kwietnia 2006 r. (data złożenia podpisów przez kredytobiorców, k. 55v) E. S. oraz A. W. zawarli z (...) Bank Spółką Akcyjną w K. - (...) Oddziałem w Ł. Umowę kredytu hipotecznego nr (...) indeksowanego do waluty obcej (dalej: Umowa).
Zgodnie z § 1 ust. 1 Umowy bank udzielił kredytobiorcy kredytu w kwocie 205 040,82 zł indeksowanego kursem CHF na warunkach określonych w niniejszej umowie kredytowej oraz Regulaminie do umowy kredytu hipotecznego zwanym dalej Regulaminem, stanowiącym integralną część umowy.
Stosownie do § 1 ust. 2 Umowy spłata kredytu miała nastąpić w 240 miesięcznych ratach równych kapitałowo-odsetkowych.
Zgodnie z § 1 ust. 3 Umowy kredyt miał być przeznaczony na:
a) w wysokości 136 660,00 zł na spłatę kredytu hipotecznego konsolidacyjnego w (...) Banku S.A., umowa nr (...) z dnia 7 kwietnia 2003 r. na rachunek (...);
b) w wysokości 20 340,00 zł na spłatę kredytu gotówkowego w (...) S.A., umowa nr (...) z dnia 25 listopada 2004 r. na rachunek nr (...);
c) w wysokości 2 000,00 zł na spłatę karty kredytowej w (...) S.A. na rachunek nr (...);
d) w wysokości 12 000,00 zł na spłatę linii debetowej w (...) w (...) S.A. na rachunek nr (...);
e) w wysokości 9 000,00 zł na spłatę linii debetowej w (...) w (...) S.A. na rachunek nr (...);
f) w wysokości 8 500,00 zł na spłatę karty kredytowej w Banku (...) S.A. na rachunek nr (...);
g) w wysokości 8 500,00 zł na spłatę karty kredytowej (...) nr (...) na rachunek (...);
h) w wysokości 4 100,82 zł na uiszczenie składki z tytułu ubezpieczenia od ryzyka utraty wartości nieruchomości;
i) w wysokości 3 940,00 zł na pokrycie składek ubezpieczeniowych, o których mowa w ust. 4.
Kredytobiorca wyraził zgodę na uczestnictwo w programie (...) w ramach zadeklarowanych ubezpieczeń na życie zawarte w (...) S.A. w wysokości rocznej składki 3 940,00 zł . Uczestnictwo w Programie (...) jest dobrowolne. W kolejnych latach opłata za uczestnictwo w programie wynika z tabeli opłat i prowizji zgodnie z wybranymi rodzajami ubezpieczeń (§ 1 ust. 4 Umowy).
Stosownie do § 2 Umowy kredyt określony w § 1 ust.1 Bank wypłaca bezgotówkowo jednorazowo na rachunki podmiotów wskazanych we wniosku o wypłatę, o ile nie jest to sprzeczne z postanowieniami umowy w terminach i wysokościach określonych w umowie kredytowej (ust. 1). W dniu wypłaty kredytu lub każdej transzy kredytu kwota wypłaconych środków będzie przeliczana pa walutę, do której indeksowany jest kredyt według kursu kupna, walut określonego w „Bankowej tabeli kursów walut dla kredytów dewizowych oraz indeksowanych kursem walut obcych" obowiązującego w dniu uruchomienia środków (ust. 2). Uruchomienie kredytu lub transzy kredytu winno nastąpić w terminie 5 dni roboczych od złożenia wniosku wraz z dokumentacją, o której mowa w umowie lub Regulaminie. Wypłata kredytu lub jego I transzy nie może nastąpić przed upływem 10 dni, w przypadku, gdy umowa zawarta została poza siedzibą Banku (ust. 3). Bank może odmówić wypłaty kredytu w przypadkach określonych w umowie i Regulaminie, a gdy kredyt wypłacany jest w transzach, Bank może nadto odmówić wypłaty kolejnych transz w przypadku nieterminowej spłaty rat odsetkowych od wykorzystanej części kredytu.
Zgodnie z § 3 ust. 1 Umowy warunkami uruchomienia kredytu są:
a) Kredytobiorca udzieli Bankowi przejściowego zabezpieczenia spłaty Kredytu poprzez wystawienie na rzecz Banku weksla własnego in blanco i podpisanie deklaracji do tego weksla;
b) potwierdzenie wpłynięcia i zarejestrowania w SR właściwym dla nieruchomości, wniosku o wpis hipoteki wraz z oświadczeniem uprawnionego do nieruchomości o ustanowieniu tejże hipoteki, a jeżeli nieruchomość nie ma urządzonej księgi wieczystej dodatkowo wniosku o założenie Księgi Wieczystej w przepisanej prawem formie wraz z dowodem wniesienia opłat sądowych, dowodu uiszczenia podatku od czynności cywilnoprawnej wraz z kopią deklaracji (...);
c) złożenie oświadczenia o poddaniu się egzekucji na podstawie bankowego tytułu egzekucyjnego przez Kredytobiorcę;
d) przedłożenie wypełnionego wniosku o wypłatę kredytu lub jego transzy;
e) przedłożenie podpisanych przez Kredytobiorcę deklaracji ubezpieczeniowych zgodnie z zadeklarowanymi ubezpieczeniami w ramach Programu (...);
f) spełnienie innych warunków określonych w Regulaminie.
W § 4 ust. 1 Umowy wskazano, że spłata wszelkich zobowiązań z tytułu umowy będzie dokonywana w złotych na rachunek pomocniczy określony w każdorazowym harmonogramie spłat kredytu.
Wysokość zobowiązania będzie ustalana jako równowartość wymaganej spłaty wyrażonej w walucie indeksacyjnej – po jej przeliczeniu według kursu sprzedaży walut określonego w „Bankowej tabeli kursów walut dla kredytów dewizowych oraz indeksowanych kursem walut obcych” do waluty wyrażonej w umowie – obowiązującego w dniu spłaty (§ 4 ust. 2 Umowy).
Stosownie do treści § 4 ust. 3 Umowy kredytobiorca oświadczył, że jest świadomy ryzyka kursowego, związanego ze zmianą kursu waluty indeksacyjnej w stosunku do złotego, w całym okresie kredytowania i akceptuje to ryzyko.
Oprocentowanie kredytu było zmienne i na dzień sporządzania umowy wynosiło 4,27% w skali roku, na które składała się suma obowiązującej stawki DBF i stałych marży banku, która wynosiła 3,25 % (§ 6 ust. 1 Umowy).
Zabezpieczeniem spłaty kredytu były: hipoteka kaucyjna na rzecz banku do kwoty stanowiącej 170% kwoty kredytu na nieruchomości położonej przy ul. (...) nr (...) w M., cesja na rzecz banku wierzytelności z tytułu umowy ubezpieczenia lokalu, weksel in blanco wraz z deklaracją do czasu przedstawienia w banku odpisu z KW nieruchomości, ubezpieczenie z tytułu ryzyka utraty wartości nieruchomości oraz ubezpieczenie spłaty kredytu na wypadek śmierci lub trwałej niezdolności do pracy (§ 8 Umowy).
Zgodnie z § 13 ust. 1 Umowy w sprawach nieuregulowanych niniejszą umową stosuje się przepisy Kodeksu cywilnego, Prawa bankowego oraz „Regulaminu” stanowiący integralną część umowy.
(dowód: Umowa kredytu hipotecznego nr (...) indeksowanego do CHF– k. 53-55v)
Zgodnie z § 19 ust. 5 Regulaminu do umowy kredytu hipotecznego, w przypadku kredytu indeksowanego w walucie obcej kwota raty spłaty obliczone jest według kursu sprzedaży dewiz obowiązującym w banku na podstawie obowiązującej w banku Tabeli Kursów z dnia wpływu środków.
(dowód: Regulamin kredytu hipotecznego (...) – k. 177-181)
Uruchomienie środków z kredytu zostało dokonane w dniu 9 maja 2006 r. w wysokości 205 040,82 zł, tj. po kursie kupna z dnia 9 maja 2006 r. w wysokości 2,3800 PLN, co stanowiło równowartość kwoty 86 151,61 CHF, w tym:
a) kwota 136 660,00 zł na spłatę kredytu hipotecznego na rachunek (...);
b) kwota 20 340,00 zł na spłatę kredytu gotówkowego na rachunek nr (...);
c) kwota 2 000,00 zł na spłatę karty kredytowej na rachunek nr (...);
d) kwota 12 000,00 zł na spłatę kredytu na rachunek nr (...);
e) kwota 9 000,00 zł na spłatę kredytu na rachunek nr (...);
f) kwota 8 500,00 zł na spłatę zadłużenia karty kredytowej na rachunek nr (...);
g) kwota 8 500,00 zł na spłatę zadłużenia karty kredytowej na rachunek (...);
h) kwota 4 100,82 zł na pokrycie kosztów ubezpieczenia utraty wartości nieruchomości;
i) kwota 3 940,00 zł na pokrycie kosztów ubezpieczenia na życie.
(dowód: potwierdzenie wypłaty środków z dnia 28 lipca 2020 r. – k. 56)
W aneksie nr 1 do Umowy sporządzonym w dniu 9 marca 2010 r. strony m.in. nadały nowe brzmienie § 4 Umowy:
1. Kredytobiorca zobowiązuje się dokonać w okresie objętym umową spłaty rat kapitałowo-odsetkowych i odsetkowych w terminach, kwotach i na rachunek wskazany w aktualnym harmonogramie spłat. Harmonogram spłat Kredytobiorca otrzymuje w szczególności po wypłacie kredytu, każdej transzy kredytu zmianie oprocentowania każdorazowo na okres 24-miesięczny. Zmiana numeru rachunku pomocniczego nie wymaga aneksu do umowy;
2. Jeżeli termin spłaty raty kredytu przypada na dzień ustawowo wolny od pracy, przyjmuje się, że termin spłaty raty upływa następnego dnia roboczego;
3. Wpłaty na rachunek wskazany w aktualnym harmonogramie spłat winny być dokonywane w złotych polskich;
4. Wysokość zobowiązania będzie ustalana jako równowartość wymaganej spłaty wyrażonej w CHF - po jej przeliczeniu według kursu sprzedaży walut ustalonego przez Narodowy Bank Polski;
5. Raty spłaty kredytu nie ulegają zawieszeniu w przypadku powołania Kredytobiorcy do służby wojskowej;
6. W przypadku wypłaty kredytu w transzach Bank udziela Kredytobiorcy karencji w spłacie kapitału przez okres wypłaty transz kredytu, nie dłużej jednak niż do czterech miesięcy od daty wypłaty ostatniej transzy kredytu wskazanej w umowie, przy czym karencja kończy się z ostatnim dniem miesiąca, w którym nastąpiło faktyczne uruchomienie środków. W okresie karencji Kredytobiorca obowiązany jest do co miesięcznej spłaty odsetek;
7. W przypadku, gdy Kredytobiorca został objęty Umową grupowego ubezpieczenia na życie Kredytobiorców i jako uprawnionego wskazał Bank, kwota wypłaconego świadczenia w przypadku zajścia zdarzenia ubezpieczeniowego zaliczana zostaje na poczet spłaty Kredytu;
8. Sposób i terminy zarachowania spłat określa Regulamin;
9. W zakresie naliczania odsetek przyjmuje się, że rok ma 360 dni natomiast miesiąc 30 dni.
(dowód: aneks nr 1 z dnia 9 marca 2010 r. – k. 168-169)
Powodowie w dalszym czasie zobowiązani są do spłacania należności z tytułu spornej Umowy. W nieruchomości stanowiącej jedno z zabezpieczeń spłaty kredytu mieszka obecnie E. S. wraz z dziećmi. W nieruchomości tej nigdy nie była zarejestrowana działalność gospodarcza. Nigdy również nie była ona wynajmowana.
(dowód: zeznania powoda A. W., protokół rozprawy z dnia 5 listopada 2024 r. – k. 657-659, nagranie 00:04:15-00:19:52)
Powyższy stan faktyczny Sąd ustalił na podstawie złożonych do akt sprawy dokumentów. Sąd w całości dał wiarę dokumentom wymienionym w stanie faktycznym, bowiem żadna ze stron nie kwestionowała ich autentyczności, a Sąd nie miał podstaw do podważenia ich wiarygodności bądź zawartej w nich treści z urzędu.
Dokonując ustaleń faktycznych Sąd oparł się również częściowo na dowodzie z przesłuchania powodowa A. W. w zakresie wskazanym w ustalonym stanie faktycznym. W ocenie Sądu zeznania powoda dotyczące niespełnienia w sposób należyty obowiązków informacyjnych przez pracowników pozwanego Banku, w tym braku należytego poinformowania powodów o ryzyku walutowym, sposobie ustalania kursów przez Bank itd. nie znajdują potwierdzenia w zgromadzonym w sprawie materiale dowodowym. Zebrane w sprawie dowody i ustalony stan faktyczny wskazują, że w chwili zawierania Umowy kredytu powodowie zostali należycie poinformowani i posiadali pełną świadomość ryzyka walutowego oraz warunków oferowanego kredytu indeksowanego. Powodowie w oparciu o otrzymane dane i posiadaną wiedzę dokonali własnej analizy opłacalności produktów bankowych i zdecydowali się na skorzystanie z ówcześnie najkorzystniejszego dla nich kredytu waloryzowanego walutą CHF.
Postanowieniem wydanym w toku rozprawy z dnia 5 listopada 2024 r. Sąd pominął natomiast dowód z przesłuchania powódki z uwagi na jej niestawiennictwo, jednocześnie strona powodowa wniosła o pominięcie tego dowodu, zaś strona pozwana pozostawiła ww. wniosek do decyzji Sądu. Nadto, powołane wcześniej przez strony i przeprowadzone przez Sąd dowody pozwalały rozstrzygnąć o rozpoznawanej części żądania pozwu i przesądzić o spornych między stronami okolicznościach w ww. zakresie.
Sąd ustalając stan faktyczny nie oparł się na złożonych na piśmie zeznaniach świadka P. S., bowiem o ile przedstawił on posiadaną przez siebie wiedzę dotyczącą realizacji umów kredytowych indeksowanych w CHF zawieranych w pozwanym Banku, opisał stosowane w nim procedury to nie udzielił informacji kluczowych z punktu widzenia istoty sporu, a mianowicie w zakresie prawidłowości pouczenia powodów o ryzyku kursowym, kursie waluty, spreadzie oraz kosztach kredytu.
Dopuszczony w sprawie dowód z zeznań świadka C. B. nie został zaś w toku postępowania przeprowadzony, gdyż wielokrotnie przesłane do świadka przesyłki listowne na podane przez pozwanego adresy były zwracane, jako niepodjęte w terminie (k. 299, 306, 309, 310).
Jednocześnie Sąd postanowieniem z dnia 1 października 2024 r., na podstawie art. 235 2 § 1 pkt 2 k.p.c., oddalił wniosek strony pozwanej o dopuszczenie dowodu z opinii biegłego, jako nieistotne dla rozstrzygnięcia sprawy oraz z przyczyn jakie legły u podstaw nieuwzględnienia żądania pozwu, o czym w dalszej części uzasadnienia.
Sąd nie poczynił ustaleń faktycznych w oparciu o pozostałe, niewymienione a przedłożone przez strony dokumenty, pisemne analizy ekonomiczne i raporty, pisma, ekspertyzy, artykuły i inne, które stanowiły dokumenty prywatne przedstawiające stanowiska stron je składających do akt sprawy, nie zawierały natomiast wiążącej Sąd rozpoznający niniejszą sprawę wykładni przepisów prawa, dotyczyły kwestii niezwiązanych z tą konkretną Umową kredytową, a zatem nie stanowiły w niniejszej sprawie faktów mających istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia (art. 227 k.p.c.). Sąd potraktował je jedynie jako wyraz poglądów wzmacniających argumentację stron postępowania – podobnie jak dołączone orzecznictwo sądów.
Sąd Okręgowy zważył co następuje:
Powództwo o ustalenie, jako bezzasadne podlegało oddaleniu.
Strona powodowa domagała się w niniejszym postępowaniu zasądzenie od pozwanego na rzecz powodów solidarnie kwoty 210 945,15 zł i 2 987,36 CHF wraz z odsetkami za opóźnienie w wysokości ustawowej liczonymi od dnia wniesienia pozwu do dnia zapłaty oraz ustalenie, że Umowa kredytu hipotecznego nr (...) indeksowanego do CHF z dnia 27 kwietnia 2006 r. (datowana na dzień 25 kwietnia 2006 r.) jest nieważna.
Sąd w niniejszej sprawie zawiesił postępowanie w sprawie na podstawie art. 174 § 1 pkt 4 k.p.c. ze skutkiem od dnia 20 lipca 2023 r., podejmując postępowanie w zakresie powództwa o ustalenie z udziałem syndyka masy upadłości pozwanego (postanowienie z dnia 26 września 2023 r., sygn. akt I C 641/21 – k. 349; postanowienie Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 3 kwietnia 2024 r., sygn. V ACz 1550/23 – k. 564).
Zgodnie z przepisem art. 317 § 1 k.p.c. sąd może wydać wyrok częściowy, jeżeli nadaje się do rozstrzygnięcia tylko część żądania lub niektóre z żądań pozwu.
W ocenie Sądu powództwo E. S. i A. W. skierowane przeciwko (...) Bank S.A. z siedzibą w W., a następnie Syndykowi Masy Upadłości (...) Bank S.A. w upadłości z siedzibą w W. w zakresie powództwa o ustalenie nadawało się do rozstrzygnięcia, wobec czego zasadnym było rozstrzygnięcie o tej części żądania w wyroku częściowym.
Mając powyższe na uwadze, w następstwie dotychczas przeprowadzonego postępowania, Sąd doszedł do przekonania, iż powództwo w ww. zakresie nie zasługiwało na uwzględnienie.
Analizę zgłoszonego powództwa o ustalenie rozpocząć jednak należało od przywołania podstawy dochodzonego przez powodów roszczenia, a więc art. 189 k.p.c. Stosownie do wymienionego przepisu powód może żądać ustalenia przez Sąd istnienia lub nieistnienia stosunku prawnego lub prawa, gdy ma w tym interes prawny. Zgodnie z ogólną zasadą wynikającą z art. 6 k.c. strona powodowa powinna wykazać istnienie po jej stronie interesu prawnego. Sąd z urzędu bada interes prawny będący materialno-prawną przesłanką powództwa o ustalenie, a ustalenie jego braku skutkuje oddaleniem powództwa wprost bez analizy żądania strony powodowej.
Interes prawny w rozumieniu art. 189 k.p.c. występuje wówczas, gdy istnieje niepewność stanu prawnego lub prawa; niepewność ta powinna być obiektywna, tj. zachodzić według rozumnej oceny sytuacji, a nie tylko subiektywna, tj. według odczucia powodów. Interes ten należy rozumieć jako potrzebę wprowadzenia jasności co do konkretnego prawa lub stosunku prawnego – w celu ochrony przed grożącym naruszeniem sfery uprawnień powoda (wyrok Sądu Najwyższego z 24 marca 1987 r., sygn. akt III CRN 57/87, OSNPG 1987, Nr 7, poz. 27). Skuteczne powołanie się na interes prawny wymaga wykazania, że oczekiwane rozstrzygnięcie wywoła takie skutki w stosunkach między stronami, w następstwie których ich sytuacja prawna zostanie określona jednoznacznie i tym samym wyeliminowane zostanie ryzyko naruszenia w przyszłości praw powodów. W przypadku, gdy dojdzie już do naruszenia prawa, w związku z którym stronie służy dalej idące roszczenie np. o świadczenie (danie, czynienie, zaniechanie lub znoszenie), wyłączona jest możliwość skutecznego wystąpienia z powództwem o ustalenie, skoro sfera podlegająca ochronie jest w takiej sytuacji szersza, a rozstrzygnięcie o różnicy zdań w stanowiskach stron nabiera charakteru przesłankowego. Takie stanowisko wyraził Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 15 marca 2002 r. sygn. akt: II CKN 919/99 (LEX nr 54376), które Sąd Okręgowy w całości podziela.
Biorąc pod uwagę powyższe rozważania, Sąd doszedł do przekonania – wbrew twierdzeniom pozwanego Banku – że strona powodowa ma interes prawny w wytoczeniu powództwa o ustalenie. W przedmiotowej sprawie, oceniając interes prawny w powództwie o ustalenie, szczególną uwagę zwrócić należy na fakt, iż stronę powodową oraz pozwany Bank nadal łączy przedmiotowa Umowa kredytu, jak również brak spłaty całości zadłużenia wygenerowanego w oparciu o zawartą między stronami Umowę. W tej sytuacji nie sposób jest przyjąć, że powodom służy dalej idące roszczenie, w szczególności o przyszłe należności przysługujące Bankowi, które mogliby oni uiścić na podstawie nieważnej – w ich ocenie – Umowy. Biorąc pod uwagę podnoszone przez stronę powodową twierdzenia o nieważności Umowy, uznać należy, że niepewność sytuacji prawnej powodów została wykazana w sposób uzasadniający rozpoznanie sprawy merytorycznie w zakresie powództwa o ustalenie.
Przechodząc do oceny powództwa – w ww. zakresie, wskazać należy na art. 58 § 1 i 2 k.c., zgodnie z którym czynność sprzeczna z ustawą albo mająca na celu obejście ustawy jest nieważna, chyba że właściwy przepis przewiduje inny skutek, w szczególności ten, iż w miejsce nieważnych postanowień czynności prawnej wchodzą odpowiednie przepisy ustawy. Nieważna jest czynność prawna sprzeczna z zasadami współżycia społecznego.
Istotne z punktu widzenia rozstrzygnięcia sprawy jest również wskazanie przepisów regulujących umowę kredytu bankowego, tj. art. 69 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Prawo bankowe (dalej: prawo bankowe). Zgodnie z art. 69 ust. 1 prawa bankowego, w brzemieniu obowiązującym na datę zawarcia umowy kredytowej, przez umowę kredytu bank zobowiązuje się oddać do dyspozycji kredytobiorcy na czas oznaczony w umowie kwotę środków pieniężnych z przeznaczeniem na ustalony cel, a kredytobiorca zobowiązuje się do korzystania z niej na warunkach określonych w umowie, zwrotu kwoty wykorzystanego kredytu wraz z odsetkami w oznaczonych terminach spłaty oraz zapłaty prowizji od udzielonego kredytu. Stosownie do ust. 2 wskazanego przepisu, umowa kredytu powinna być zawarta na piśmie i określać w szczególności: strony umowy, kwotę i walutę kredytu, cel, na który kredyt został udzielony, zasady i termin spłaty kredytu, wysokość oprocentowania kredytu i warunki jego zmiany, sposób zabezpieczenia spłaty kredytu, zakres uprawnień banku związanych z kontrolą wykorzystania i spłaty kredytu, terminy i sposób postawienia do dyspozycji kredytobiorcy środków pieniężnych, wysokość prowizji, jeżeli umowa ją przewiduje, warunki dokonywania zmian i rozwiązania umowy.
W treści art. 69 ust. 2 prawa bankowego wskazano zatem, jakie niezbędne postanowienia powinny być zawsze ujawnione w umowie bankowej. Nie wszystkie z tych elementów stanowią essentialia negotii umowy kredytowej. Elementów konstrukcyjnych tej umowy poszukiwać należy w art. 69 ust. 1 prawa bankowego.
W ocenie Sądu, przedmiotowa Umowa, jak również zawarty przez strony postępowania aneks do Umowy zgodne są z art. 69 ustawy prawo bankowe i spełniają wszystkie wymogi zawarte w przytoczonym artykule, nie są próbą obejścia przepisów prawa bankowego, jak również nie wypaczają natury umowy kredytu. W przedmiotowej Umowie kwotę udzielonego kredytu ustalono na kwotę 205 040,82 zł indeksowaną kursem CHF. Strona powodowa nie wnosiła przy tym, aby kwotę kredytu wypłacono we franku szwajcarskim. Zdaniem Sądu odpowiadają prawu również postanowienia Umowy odnoszące się do oprocentowania kredytu, w tym wysokość oprocentowania kredytu (§ 6 Umowy, k. 54). Zauważyć też należy, że w dacie podpisania Umowy przepisy prawa bankowego nie przewidywały obowiązku zawarcia w umowie postanowień określających mechanizm tworzenia tabel kursowych, kursów walut, czy też umożliwiających stronie wpływanie na ww. elementy. Zawarcia w Umowie takich postanowień nie domagali się również powodowie – powód w ogóle nie chciał negocjować któregokolwiek z warunków spornej Umowy.
Umowa kredytu waloryzowanego mieści się, w konstrukcji ogólnej umowy kredytu bankowego i stanowi jej możliwy wariant (art. 353 1 k.c. w zw. z art. 69 ustawy Prawo bankowe). Umowa ta nie jest zatem sprzeczna z art. 358 1 § 2 k.c. wedle którego strony mogą zastrzec w umowie, że wysokość świadczenia pieniężnego zostanie ustalona według innego niż pieniądz miernika wartości. Natomiast § 3 tego przepisu stanowi podstawę sądowej waloryzacji świadczeń. Należy wyjaśnić, że przepis art. 69 Prawa bankowego nie należy do przepisów określających w sposób sztywny wysokości świadczenia pieniężnego, w szczególności świadczenia kredytobiorcy, tj. kwoty kredytu, którą powinien zwrócić w wykonaniu zobowiązania wynikającego z umowy kredytu. Z tego względu waloryzacja umowna tego świadczenia była dopuszczalna na podstawie art. 358 1 § 2 k.c. Przyjęcie za miernik waloryzacji waluty obcej nie stanowiło również naruszenia bezwzględnie obowiązujących przepisów ani zasad współżycia społecznego. Waloryzacja umowna przy zastosowaniu jako jej miernika waluty obcej wyraża się w tym, że kredytobiorca zwraca kredytodawcy wykorzystaną sumę kredytu, przy czym w związku z kursem waluty obcej suma ta może być wyższa odpowiednio do relacji do waluty obcej. Suma wykorzystana w dniu wykonywania umowy kredytu może mieć bowiem inną wartość rynkową w wyniku indeksacji walutowej. Innymi słowy, kredytobiorca może być zobowiązany do zwrotu bankowi sumy pierwotnie wykorzystanego kredytu (w chwili wykonania umowy przez bank), ale taka wykorzystana suma (w całości lub części) może mieć inną (wyższą) wartość rynkową w okresie spłaty kredytu. Tym samym należy zaznaczyć, że zasada nominalizmu zawarta w artykule 358 1 k.c., znajduje rozszerzenie w ustępie 2 wspomnianego artykułu, umożliwiającego waloryzację w drodze umowy (wyrok Sądu Najwyższy z 22 stycznia 2016 r., sygn. akt I CSK 1049/14).
Sąd Najwyższy w uzasadnieniu wyroku z dnia 29 kwietnia 2015 r. (sygn. V CSK 445/14, Lex nr 1751291), który to pogląd Sąd Okręgowy podziela i odnosi do przedmiotowej sprawy, potwierdził, że dopuszczalne jest ułożenie stosunku prawnego w taki sposób, że strony ustalą w umowie inną walutę zobowiązania i inną walutę wykonania zobowiązania. Wspomniany powyżej art. 69 Prawa bankowego statuuje, że waluty samego kredytu oraz waluta jego spłaty nie muszą być tożsame. Tym samym, dopuszczalne jest tworzenie umów realizujących essentialia negotii umowy kredytu przy założeniu spłaty wierzytelności w walucie obcej.
Biorący kredyt, zwłaszcza długoterminowy z przeliczeniem zobowiązań okresowych (rat spłacanego kredytu) według umówionej waluty (klauzula walutowa) ponosi ryzyko polegające albo na płaceniu mniejszych rat w walucie kredytu, albo większych, niż to wynika z obliczenia w tej walucie, gdyż na wysokość każdej raty miesięcznej wpływa wartość kursowa waluty kredytu w stosunku do waloryzacji tego kredytu (wyrok Sądu Najwyższego z 24 maja 2012 r., sygn. akt II CSK 429/11, Legalis nr 526856). Podkreślenia wymaga więc, że istotną konsekwencją umowy kredytu jest brak pewności w zakresie ostatecznego całkowitego jego kosztu zarówno ze strony banku, jak i kredytobiorcy. Dotyczy to także kredytów wyrażonych w PLN, nieindeksowanych do waluty obcej, szczególnie w przypadku zastosowania zmiennego oprocentowania kredytu, zależnego od szeregu czynników, na które kredytobiorca także nie ma wpływu. W przypadku wzrostu oprocentowania w okresie kredytowania, tak samo jak w przypadku zmian na rynku walutowym, które mogą dotykać CHF, kwota wierzytelności wobec banku może ulegać zmianie, jednak nawet wówczas będzie to jedno i to samo zobowiązanie z tego samego tytułu, bez cech innych stosunków zobowiązaniowych. Zjawisko to nie stanowi naruszenia ustawy Prawo bankowe, ani Kodeksu cywilnego w zakresie prawa zobowiązań. Brak ekwiwalentności świadczeń jest więc pozorny, z uwagi na konieczność zachowania wzajemnej wartości waluty PLN i CHF. Nie można oczekiwać od banku (który jako spółka prawa handlowego prowadzi nastawioną na zysk działalność gospodarczą) udzielania kredytów bez umożliwienia mu osiągnięcia korzyści z umowy kredytu, bo tylko wówczas nie dochodziłoby do rozbieżności pomiędzy udzielonym kredytem, a zobowiązaniem do zwrotu wykorzystanego kredytu. Kredytobiorca, niedysponujący własnymi środkami pieniężnymi oraz taki kredytobiorca, który nie zamierza zaangażować posiadanych przez siebie środków finansowych, musi skorzystać z finansowego wsparcia ze strony banku, dla którego umowa kredytu jest źródłem przychodu, tym samym dochodzi do naruszenia równowagi między stroną konsumencką a spółką prawa bankowego. Nie jest to jednak równoznaczne z nieważnością umowy kredytu, ponieważ wykorzystanie mechanizmu waloryzacji nie narusza natury kredytu, gdyż zapewnia kredytodawcy zarobek w zamian za udzielenie kredytu.
W sprawie bezsporne jest, że powodowie zawarli przedmiotową Umowę jako konsumenci w rozumieniu art. 22 1 k.c. Środki uzyskane ze spornej Umowy zostały bowiem przeznaczone na spłatę już zaciągniętych zobowiązań finansowych, w tym kredytu hipotecznego. Zgodnie z przywołanym przepisem, konsumentem można być wyłącznie w zakresie czynności prawnych niezwiązanych bezpośrednio z własną działalnością gospodarczą lub zawodową. Decyduje więc brak związku danej czynności z wymienioną działalnością, a nie to, czy taka działalność jest w ogóle prowadzona przez osobę dokonującą czynności prawnej. Do uznania, że mamy do czynienia z konsumentem, wystarczy brak bezpośredniego związku czynności z działalnością gospodarczą lub zawodową; istnienie pośredniego związku nie wyklucza zatem uznania danej osoby za konsumenta (K. Osajda (red.), P. Miklaszewicz, Kodeks cywilny, Komentarz, wyd. 20, 2018, Legalis).
Zawarcie umowy jako konsument nie oznacza jednak „gwarancji satysfakcji”, tj. że umowa – w szczególności taka, która wiąże się z ryzykiem i uzależniona jest od czynników zewnętrznych, niezależnych od stron – będzie ostatecznie zawsze dla konsumenta korzystna. Jak wskazał Sąd Okręgowy w Warszawie w wyroku z dnia 18 kwietnia 2016 r. (sygn. III C 275/15, (...). 2016 nr 10, str. 3) „działanie Państwa w zakresie ochrony konsumentów winno bowiem ograniczać się do ochrony przed działaniami podstępnymi bądź nieuczciwymi, nie mogą oni natomiast oczekiwać, że państwo ochroni ich przed wszelkimi negatywnymi konsekwencjami podejmowanych przez nich decyzji gospodarczych”, który to pogląd Sąd w tym składzie w pełni podziela. Podkreślić należy, że zawarcie umowy w charakterze konsumenta nie oznacza zwolnienia konsumenta z obowiązku dokonania przy zawieraniu umowy oceny rozmiaru zaciąganego zobowiązania i związanych z nim ryzyk. Jednocześnie żadne przepisy nie zabraniają konsumentom zawierania umów wiążących się z ryzykiem, jeżeli są oni gotowi je ponieść. Od konsumenta, należycie dbającego o własne interesy, należy oczekiwać aktywności i dążenia do wyjaśnienia wszelkich wątpliwości czy wszelkich niezrozumiałych kwestii szczególnie w kontekście umowy, która stanowi dla niego zobowiązanie. Jak słusznie wskazał Sąd Apelacyjny w Białymstoku w wyroku z dnia 5 października 2016 r. „w relacjach cywilnoprawnych nie jest dopuszczalne faworyzowanie żadnej ze stron, choćby była konsumentem, kosztem praw profesjonalisty. Trzeba też uwzględnić stale podnoszący się poziom wykształcenia, wiedzy, doświadczenia i świadomości prawnej ogółu społeczeństwa, w tym konsumentów, coraz lepiej przygotowanych do asertywnego uczestnictwa w obrocie prawnym” (wyrok Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z 5 października 2016 r., sygn. I ACa 47/16, Legalis nr 1533035). W ocenie Sądu, nie ma podstaw do przyznania stronie powodowej uprzywilejowanej pozycji, w której byłaby zwolniona z obowiązku przejawiania jakiejkolwiek staranności przy dokonywaniu oceny treści zawieranej umowy i od odpowiedzialności za jej skutki.
Oceny wymaga więc czy przed zawarciem przedmiotowej Umowy powodowie zostali w sposób należyty poinformowani o treści umowy o kredyt hipoteczny waloryzowany do waluty obcej i związanych z jej zawarciem ryzykach.
W ocenie Sądu, z materiału dowodowego zgromadzonego w niniejszej sprawie wynika, że powodowie zostali poinformowani m.in. o ryzyku związanym z zaciągnięciem kredytu hipotecznego waloryzowanego kursem waluty obcej, a przede wszystkim o ryzyku kursowym i tabelach kursowych . Strona powodowa nie wykazała, aby pozwany Bank nie wypełnił względem powodów ciążącego na nim obowiązku informacyjnego zarówno w zakresie spornej Umowy, jak i później zawartego aneksu. W ocenie Sądu kredytobiorcy – którzy mogli w swobodny sposób zapoznać się z treścią podpisywanych dokumentów, a także zadawać pracownikom Banku pytania w zakresie budzącym ich wątpliwości – posiadali pełną i niezbędną wiedzę na temat spłaty rat kredytu, jak również mieli świadomość istnienia kursu walutowego, jego wahań i tabel kursowych. Powodowie zostali też poinformowani, iż uruchomienie kredytu i spłata rat kredytowych następuje według kursu kupna i sprzedaży waluty obcej, do której waloryzowany jest kredyt. Powyższe wynika przede wszystkim z postanowień Umowy (k. 53-55v).
Podnoszone przez stronę powodową zarzuty dotyczące Umowy o kredyt hipoteczny waloryzowanej do waluty CHF wynikają, w ocenie Sądu, ze wzrostu kursu franka szwajcarskiego, na który pozwany bank nie miał żadnego wpływu i z którego to wzrostu nie odniósł żadnej korzyści. Wzrost kursu CHF wynikał bowiem z działań Centralnego Banku Szwajcarii, który w 2011 r. i 2015 r. doprowadził do uwolnienia sztywnego kursu CHF do innych walut. Zmiana kursu waluty, obiektywnie niekorzystna dla kredytobiorcy, nie może stanowić podstawy do stwierdzenia, że zawarta przez powodów Umowa jest nieważna.
Zdaniem Sądu, na ważność umowy kredytu nie wpływa fakt, że waloryzacja kredytu jest dokonywana jednostronnie przez Bank w oparciu o kurs waluty u niego obowiązujący. Powodowie zdecydowali się na wybór kredytu waloryzowanego kursem waluty obcej, a Bank spełnił względem nich wszelkie wymagane w dacie zawierania Umowy oraz aneksu obowiązki informacyjne. Wskazać należy, że trudno jest oczekiwać od banku, by na chwilę zawierania umowy kredytu przedstawiał kredytobiorcy np. symulacje kredytu, w których kurs waluty rośnie o 100 lub 200%. Wystarczające jest, w ocenie Sądu, aby bank poinformował kredytobiorcę o ryzyku kursowym. Ostatecznie każdy kredytobiorca ryzyko to oceni inaczej. Na kredytobiorcy „odważnym”, „ryzykancie” nawet informacja o ryzyku wzrostu kursu waluty o 200% nie zrobi wrażenia, zaś inaczej zareaguje kredytobiorca „ostrożny” i „zapobiegliwy”. Sąd przyjął zatem, że strona powodowa posiadała pełną wiedzę na temat spłaty rat kredytu, to znaczy, że wysokość zadłużenia tytułem zaciągniętego kredytu (koszt kredytu), przeliczona na złotówki na dany dzień, podlega ciągłym wahaniom zgodnie z prawami rynków walutowych, w zależności od aktualnego kursu PLN i CHF, jak również miała świadomość istnienia kursu walutowego, jego wahań i tabel kursowych. Nie ma też wątpliwości, że wybierając zadłużenie w CHF, powodowie świadomie chcieli skorzystać, i faktycznie skorzystali, z oprocentowania niższego w porównaniu z kredytem złotowym i tym samym z miesięcznie niższej raty kredytu, a tym samym zauważyli korzyści płynące z zawieranej umowy kredytu .
Uznać również należy, iż dopuszczalne było zawarcie z Bankiem umowy o kredyt waloryzowany do waluty obcej. Przedmiotowa Umowa, jak również zawarty później aneks nie mogą być zatem uznane za bezwzględnie nieważne w związku z art. 58 k.c., gdyż nie naruszają przepisów prawa, ani nie zmierzają do obejścia ustawy, jak również nie są sprzeczna z zasadami współżycia społecznego.
Z uwagi na treść uzasadnienia pozwu, w której strona powodowa upatrywała nieważności spornej Umowy także w oparciu o abuzywność jej zapisów koniecznym stało się odniesienie do tychże zarzutów, a mianowicie abuzywności § 1 ust. 4 Umowy, w którym kredytobiorcy wyrazili zgodę na uczestnictwo w programie (...), § 2 ust. 2 Umowy określającego sposób przeliczania wysokości kredytu lub każdej transzy kredytu, § 3 ust. 1 pkt e) Umowy ustalającego jeden z warunków uruchomienia kredytu – przedłożenie podpisanych deklaracji ubezpieczeniowych, § 4 ust. 2 Umowy ustalającego sposób przeliczania wysokości zobowiązania kredytobiorców. Uznanie kwestionowanych przez stronę powodową postanowień za abuzywne wymaga subsumpcji przepisu art. 385 1 § 1 k.c., zgodnie z którym postanowienia umowy zawieranej z konsumentem nieuzgodnione indywidualnie nie wiążą go, jeżeli kształtują jego prawa i obowiązki w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy (niedozwolone postanowienia umowne). Nie dotyczy to postanowień określających główne świadczenia stron, w tym cenę lub wynagrodzenie, jeżeli zostały sformułowane w sposób jednoznaczny. Paragraf 2 powołanego przepisu wskazuje, że jeżeli postanowienie umowy zgodnie z § 1 nie wiąże konsumenta, strony są związane umową w pozostałym zakresie. Z kolei paragraf 3 wskazanego artykułu definiuje nieuzgodnione indywidualnie postanowienia umowy jako te, na których treść konsument nie miał rzeczywistego wpływu. W szczególności odnosi się to do postanowień umowy przejętych z wzorca umowy zaproponowanego konsumentowi przez kontrahenta. Zgodnie z § 4 powołanego przepisu ciężar dowodu, że postanowienie zostało uzgodnione indywidualnie spoczywa na tym, kto się na to powołuje.
Zakres zastosowania przytoczonej regulacji art. 385 1 k.c. sprowadza się do umów zawieranych przez przedsiębiorców z konsumentami. Dotyczy on jedynie postanowień innych niż określające główne świadczenia stron, nieuzgodnionych z konsumentem indywidualnie. Ponadto przesłankami uznania postanowień umownych jest taka ich treść, która kształtuje prawa i obowiązki konsumenta w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając ich interesy. Należy, wobec tego zbadać umowę wiążącą strony w aspekcie wszystkich powołanych przesłanek
W ocenie Sądu w niniejszej sprawie należy zastosować tzw. kontrolę incydentalną, tj. zbadanie spornych postanowień pod kątem tego, czy wypełniły one znamiona przewidziane w art. 385 1 § 1 k.c. Strona powodowa wskazała, że nie wiążą powodów postanowienia spornej Umowy – § 1 ust. 4, § 2 ust. 2, § 3 ust. 1 pkt e), § 4 ust. 2, z uwagi na ich abuzywność.
Zdaniem Sądu, niedopuszczalne jest uproszczenie rozpoznania niniejszej sprawy poprzez odwołanie się tylko i wyłącznie do prejudycjalnego charakteru wyroków Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów. Tym samym dotychczasowe orzecznictwo nie ma decydującego wpływu na interpretację sprawy, albowiem każdorazowo sąd obowiązany jest do dokonania całościowej oceny materiału dowodowego w celu ustalenia wiążącej strony treści stosunku prawnego. Jak stwierdził Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 19 grudnia 2003 r. (sygn. akt III CZP 95/03), kontrola dokonywana w trybie przepisów art. 479 36 -479 45 k.p.c. dotyczy nie analizy konkretnego stosunku zobowiązaniowego, lecz abstrakcyjnie rozumianej treści normatywnej wzorca umownego (niezależnie od tego nawet, czy znalazł on zastosowanie w następstwie zawarcia umowy), tj. na kontroli wzorca jako takiego, w oderwaniu od konkretnej umowy, której wzorzec dotyczy.
Postanowienia Umowy kredytu oraz później zawartego aneksu, które łączą strony postępowania ustalone zostały w oparciu o preferencje powodów (konsumentów), zgłoszone we wniosku o udzielenie kredytu (wniosek o kredyt hipoteczny, k. 162-165v). Ostatecznie sama treść Umowy oraz aneksu, z wyjątkiem postanowień odzwierciedlających dane zawarte we wniosku kredytowym, nie były indywidualnie uzgadniane, co do końcowego słownego brzmienia, lecz na kształt ostatecznie przyjętego wariantu tej Umowy oraz aneksu i w ogóle na decyzję o ich zawarciu decydujący wpływ mieli powodowie, o czym w dalszej części uzasadnienia.
Sąd stanął na stanowisku, że w niniejszej sprawie konieczna jest całościowa kontrola, polegająca na badaniu wszystkich przesłanek abuzywności. Jest to sytuacja najwłaściwsza z punktu widzenia założeń procedury cywilnej, gdyż pozwala w oparciu o przeprowadzone postępowanie dowodowe w sposób wszechstronny i niezredukowany zrekonstruować wszystkie istotne dla przedmiotowego indywidualnego stosunku prawnego okoliczności.
W judykaturze istnieje spór co do przyjęcia czy klauzule waloryzacyjne regulują świadczenie główne, czy też nie.
Zdaniem Sądu, regulacje umowne związane z waloryzacją kredytu dotyczą głównych świadczeń stron. Co prawda ustawodawca nie określił, co należy rozumieć przez sformułowanie „główne świadczenia stron”, wskazane w art. 385 1 § 1 k.c., ale niewątpliwie są to takie elementy konstrukcyjne umowy, bez których uzgodnienia nie doszłoby do jej zawarcia. Pojęcie to z pewnością należy interpretować w nawiązaniu do elementów przedmiotowo istotnych umowy. Strona powodowa kwestionowała zapisy przedmiotowej Umowy dotyczące indeksacji, a zatem sposobu przeliczenia udzielonego im kredytu i rozliczenia wpłat dokonywanych przez nich na rzecz pozwanego tytułem spłaty zaciągniętego zobowiązania. Pojęcie „głównych świadczeń stron” w odniesieniu do umowy należy rozpatrywać w kontekście art. 69 ust. 1 Prawa bankowego, zawierającego essentialia negotii umowy kredytu. Analizując kwestionowane przez powodów postanowienia umowne stwierdzić należy, że miały one wpływ na wysokość kredytu oraz wysokość poszczególnych rat. Stanowiły częściowo klauzulę waloryzacyjną, która wprost oddziałuje na wysokość świadczenia głównego stron. Z uwagi na powyższe, nie ulega wątpliwości, że w niniejszej sprawie nie wystąpiła podstawowa przesłanka wynikająca z art. 385 1 § 1 k.c. Kwestionowane postanowienia określały bowiem główne świadczenia stron, a strona powodowa nie wykazała, aby zostały one sformułowane w sposób niejednoznaczny. Omawiane regulacje odwołują się wprost do kursu kupna lub sprzedaży waluty obowiązującego w pozwanym banku w chwili wypłaty lub spłaty kredytu. Wskazać również należy, że kredytujący bank de facto nie miał technicznej możliwości wykonania Umowy w inny sposób niż w oparciu o własne tabele kursów. Zdaniem Sądu treść tych postanowień nie budzi też wątpliwości.
Przyjmując nawet, że postanowienia te – jako dotyczące głównych świadczeń stron – nie zostały określone w sposób jednoznaczny, ewentualnie, że regulacje dotyczące waloryzacji nie regulują głównych świadczeń stron, to żądanie pozwu również nie zasługiwało na uwzględnienie.
W przedmiotowej sprawie należy zwrócić uwagę na realia zawierania umów w sprawach takich jak niniejsza, polegające na tym, że z jednej strony bank posiada pewną paletę produktów finansowych do wyboru i uzgodnienia, zaś z drugiej strony konsument zgłasza swoje konkretne potrzeby (najpierw w drodze ustnej, a po dopasowaniu konkretnego instrumentu do jego potrzeb – w drodze wniosku o udzielenie kredytu).
Niewątpliwie, z materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie wynika, że powodowie poszukiwał produktu finansowego (kredytu), który pozwoliłby im na spłatę wcześniej zaciągniętych zobowiązań finansowych. W rezultacie zgłoszone potrzeby wywołały ze strony banku reakcję w postaci przedstawienia oferty, która mogłaby tego rodzaju potrzebom sprostać. Tym samym oferta przedstawiona przez pozwany Bank była ówcześnie najbardziej optymalną możliwością uzyskania przez powodów środków na realizację powyższego planu. Jakkolwiek strona powodowa w zasadzie nie wywierała wpływu na konkretne brzmienie kwestionowanych w sprawie postanowień końcowych umowy czy też aneksu, to jednak należy zauważyć, że kształt zaproponowanych warunków umownych był ściśle zdeterminowany ich potrzebami, które niewątpliwie stanowiły przejaw świadomie podejmowanych przez nich decyzji. Ponadto strona powodowa nie podnosiła twierdzeń jakoby poszczególne zapisy Umowy bądź później podpisanego aneksu były dla nich nieodpowiednie w dacie ich zawierania. Sąd zaznacza, że wskazane okoliczności nie obalają wprawdzie przesłanki nieuzgodnienia indywidualnego kwestionowanych postanowień z konsumentem, ale mają zdecydowany wpływ na ocenę zaistnienia dalszych przesłanek, o których mowa w przepisie art. 385 1 k.p.c. (rażącego naruszenia interesu konsumenta i sprzeczności dobrymi obyczajami).
Dodać należy, że zgodnie z art. 385 1 § 4 k.c. ciężar dowodu, że postanowienie zostało uzgodnione indywidualnie spoczywa na tym, kto się na to powołuje. Pozwany zaś nie zaoferował dowodu, który w jakikolwiek sposób uwierzytelnił okoliczność, że strona powodowa miała wpływ na treść kwestionowanych postanowień.
W odniesieniu do przesłanek sprzeczności postanowień z dobrymi obyczajami i rażącego naruszenia interesów konsumenta, a także naruszenia zasad współżycia społecznego Sąd uznał, że strona powodowa nie wykazała zajścia tychże przesłanek w niniejszym postępowaniu, co do żadnej ze spornych klauzul. Jak podnosi się w doktrynie i orzecznictwie „dobre obyczaje” są w zasadzie odpowiednikiem „zasad współżycia społecznego”. Zgodnie z utrwaloną judykaturą do zasad tych zalicza się reguły postępowania niesprzeczne z etyką, moralnością, aprobowanymi społecznie zasadami. W rozumieniu art. 385 1 § 1 k.c. „działanie wbrew dobrym obyczajom” w zakresie kształtowania treści stosunku obligacyjnego wyraża się w tworzeniu przez partnera konsumenta takich klauzul umownych, które godzą w równowagę kontraktową tego stosunku, zaś „rażące naruszenie interesów konsumenta” oznacza nieusprawiedliwioną dysproporcję praw i obowiązków na jego niekorzyść w określonym stosunku zobowiązaniowym. Rażące naruszenie należy interpretować jako znaczne odbieganie przyjętego uregulowania od zasad uczciwego wyważenia praw i obowiązków. Naruszenie interesów konsumenta ma być niewątpliwe, bezsporne i nacechowane znacznym ujemnym ładunkiem (por. m. in. wyrok Sądu Najwyższego z 13 lipca 2005 r., sygn. I CK 832/04, Biul. SN 2005 nr 11).
Wskazane w tym przepisie formuły prawne, służą do oceny tego, czy standardowe klauzule umowne zawarte we wzorcu umownym przekraczają zakreślone przez ustawodawcę granice rzetelności kontraktowej twórcy wzorca w zakresie kształtowania praw i obowiązków konsumenta (por. wyrok Sądu Najwyższego z 13 lipca 2005 r., sygn. I CK 832/2004, Biul. SN 2005/11/13). Nie jest zatem wystarczające ustalenie nierównomiernego rozkładu praw i obowiązków stron umowy (sprzeczność z dobrymi obyczajami), lecz konieczne jest stwierdzenie prawnie relewantnego znaczenia tej nierównowagi (rażące naruszenie interesów konsumenta).
W kontekście stosunków prawnych łączących bank z jego klientami (stosunków umownych o charakterze ekonomicznym) przyjąć należy, że zasady współżycia społecznego wymagają od stron tych stosunków uczciwości (uczciwego obrotu) oraz lojalności. Powodowie złożyli wniosek kredytowy, zostali zapoznani z ryzykiem kursowym, ryzykiem zmiany stopy procentowej oraz oprocentowania. W takiej sytuacji brak jest podstaw dla twierdzenia, że Umowa, którą zawarli z Bankiem narusza zasady współżycia społecznego czy też dobre obyczaje.
Sąd zważył, że ustawodawca nie sprecyzował stopnia szczegółowości postanowień przewidujących sposób i termin ustalania przez bank kursu wymiany walut, na podstawie którego obliczane są raty kapitałowo-odsetkowe. Zdaniem Sądu, sporne postanowienia zostały sformułowane na tyle precyzyjnie, na ile pozwala na to materia, której one dotyczą, a stosowanie przez bank dyrektyw wyznaczania kursów walutowych i spreadu skutkowało tym, że nie mogły one zostać ustalane w sposób dowolny, lecz podążały za kursami NBP i kursami rynkowymi.
Powodowie nie wykazali również, by kurs CHF z tabeli kursowej pozwanego banku był ustalony dowolnie, a w szczególności z rażącym pokrzywdzeniem interesów kredytobiorców.
Także w przypadku Programu ubezpieczeniowego (...) nie sposób doszukać się zasadności wywodzonego przez powodów zarzutu abuzywności.
Wskazać należy, iż powodowie podstawy zasadności żądania w ww. zakresie upatrywali w abuzywności samych przywołanych klauzul dot. ubezpieczenia. Tymczasem na gruncie niniejszego procesu oceny tej należy, zgodnie z przepisem art. 385 2 k.c., dokonywać na podstawie konkretnych ujawnionych w sprawie okoliczności zawarcia Umowy z uwzględnieniem wszystkich jej postanowień.
Kluczowe w tym aspekcie jest uregulowanie zawarte w przepisie art. 385 1 § 1 k.c. zdanie pierwsze, zgodnie z którym – „postanowienie umowy zawieranej z konsumentem nieuzgodnione indywidualnie nie wiążą go, jeżeli kształtują jego prawa i obowiązki w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy (…)”.
Zdaniem Sądu, nie sposób pominąć faktu, że w zamian za uiszczone składki ubezpieczeń stronie powodowej faktycznie była udzielana ochrona ubezpieczeniowa, a tym samym nie sposób uznać, aby kredytobiorcy w związku z tym byli zubożeni.
Brak jest zatem podstawowego elementu statuującego abuzywność danej klauzuli w postaci naruszenia interesów konsumenta w stopniu rażącym poprzez kształtowanie jego praw w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami.
W ocenie Sądu, w postanowieniach Umowy stanowiących podstawę dla powyższych świadczeń obciążających powodów nie sposób doszukać się treści abuzywnych, czyli niedozwolonych postanowień umownych w rozumieniu przywołanego już przepisu art. 385 1§ 1 k.c.
Na marginesie należy również wskazać, że z danej ochrony ubezpieczeniowej korzystają właśnie kredytobiorcy, a nie Bank, a zatem po przekazaniu składek ubezpieczycielowi nie pozostaje on wzbogacony (art. 409 k.c.). Co więcej, po przekazaniu składek przez Bank na rzecz zakładu ubezpieczeń nie posiada on już legitymacji biernej w zakresie żądania zwrotu równowartości tych składek, a ewentualna legitymacja bierna może przysługiwać tylko towarzystwu ubezpieczeń, które nie jest pozwanym w niniejszej sprawie.
Mając powyższe na uwadze, zdaniem Sądu, powodowie nie wykazali, aby ich interesy jako konsumentów w omawianym stosunku zobowiązaniowym zostały w jakikolwiek sposób naruszone. W chwili zawierania Umowy powodowie znali kwestionowane postanowienia, wiedzieli o tym, że kredyt jest waloryzowany do waluty obcej, mieli wiedzę w zakresie postanowień dotyczących ryzyka walutowego, oprocentowania, zabezpieczenia kredytu i początkowo odnosili wymierne korzyści z wyboru tego rodzaju instrumentu finansowego.
Kolejnym argumentem wykluczającym możliwość przyjęcia, iż w niniejszej sprawie doszło do rażącego pokrzywdzenia interesów kredytobiorców jest okoliczność czasookresu obowiązywania umowy. Została ona zawarta na okres 240 miesięcy (20 lat). Powodowie, mając na uwadze chwilową zmianę kursu waluty CHF, wnieśli o uznanie ich za rażąco pokrzywdzonych niejako wyjmując część rozliczeń Umowy z całego okresu kredytowania, a nie jest wiadome jak w ostatecznym rozrachunku zostałaby ona rozliczona i czy rzeczywiście doszłoby do rażącego pokrzywdzenia powodów oraz czy kurs waluty stosowany przez Bank byłby końcowo rażąco krzywdzący, czy odbiegałby od kursu rynkowego, gdyby Umowa trwała przez cały okres pierwotnie ustalony. Nie można tutaj tracić z pola widzenia treści art. 385 2 k.c. który stanowi, iż według stanu z chwili zawarcia umowy dokonuje się oceny jej postanowień wyłącznie co do zgodności z dobrymi obyczajami.
Stosownie do treści art. 354 k.c., dłużnik powinien wykonywać zobowiązanie zgodnie z jego treścią i w sposób odpowiadający jego celowi społeczno-gospodarczemu oraz zasadom współżycia społecznego, a jeżeli istnieją w tym zakresie ustalone zwyczaje – także w odpowiadający tym zwyczajom. Zdaniem Sądu jest niewątpliwe, że powodowie świadomie dokonali wyboru kredytu waloryzowanego i jego warunków, które to w chwili zawierania umowy były dla nich korzystne. Dopiero, gdy wahania rynku walutowego doprowadziły do znaczącego wzrostu kwoty rat kredytu ocenili, że kredyt nie był dla nich korzystny, a ryzyko, o którym zostali poinformowani, faktycznie było znaczące. Nie stanowiło to jednak wyniku naruszenia dobrych obyczajów przy zawieraniu Umowy kredytu przez pozwanego. Bezsprzecznie ryzyko jest wpisane w tego rodzaju transakcje z uwagi na wahania kursów walut, co jednak nie daje podstaw do uznania postanowień umownych jako naruszających dobre obyczaje czy uzasadnione interesy strony.
Mając powyższe na uwadze Sąd przyjął, iż powództwo o ustalenie nieważności umowy ze względu na jego bezpodstawność nie mogło zostać uwzględnione.
Dodatkowo, Sąd pragnie zauważyć, iż orzeczenia w zakresie kosztów procesu nie wydano wobec dyspozycji zawartej w art. 108 § 1 k.p.c., zgodnie z którą sąd rozstrzyga o kosztach w każdym orzeczeniu kończącym sprawę w instancji. Wobec tego, że wyrok częściowy nie jest orzeczeniem kończącym postępowanie w instancji, w wyroku tym nie zamieszcza się orzeczenia o kosztach. Kompleksowe rozstrzygnięcie w tym przedmiocie nastąpi zatem w wyroku końcowym, po przeprowadzeniu postępowania dowodowego dotyczącego nierozstrzygniętej części żądania o zapłatę.
Mając na uwadze powyższe Sąd orzekł, jak na wstępie.
Sędzia Ewa Ligoń-Krawczyk
Podmiot udostępniający informację: Sąd Okręgowy w Warszawie
Data wytworzenia informacji: