Portal Orzeczeń Sądu Okręgowego w Warszawie

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 10 kwietnia 2025 r.

Sąd Okręgowy w Warszawie, I Wydział Cywilny w składzie:

Przewodniczący: sędzia Rafał Wagner

Protokolant: st. sekr. sądowy Monika Górczak

po rozpoznaniu w dniu 12 marca 2025 r. w Warszawie

na rozprawie sprawy z powództwa D. B. i S. B.

przeciwko (...) Bank (...) S.A. z siedzibą w W.

o ustalenie i zapłatę

I.  ustala, że umowa kredytu nr (...) (...) (...) z dnia 21 maja 2011 roku zawarta pomiędzy D. B. i S. B. a (...) Bank (...) S.A. z siedzibą w G. jest nieważna;

II.  zasądza od (...) Bank (...) S.A. z siedzibą w W. łącznie na rzecz D. B. oraz S. B. kwotę 77.914,03 zł (siedemdziesiąt siedem tysięcy dziewięćset czternaście złotych trzy grosze) wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie liczonymi od 15 lipca 2021 roku do dnia zapłaty;

III.  zasądza tytułem zwrotu kosztów procesu od (...) Bank (...) S.A. z siedzibą w W. łącznie na rzecz D. B. oraz S. B. 9 334 zł (dziewięć tysięcy trzysta trzydzieści cztery złote) wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie liczonymi od dnia uprawomocnienia się orzeczenia do dnia zapłaty.

Sygn. akt I C 1355/24

UZASADNIENIE

D. B. i S. B. pozwem z dnia 12 października 2021 r. (data stempla pocztowego – k. 67) skierowanym przeciwko (...) Bank (...) S.A. z siedzibą w W. wnieśli o:

1.  ustalenie iż umowa o kredyt nr (...) (...) (...) zawarta w dniu 21 maja 2011 r. między stroną powodową, a pozwanym jest nieważna;

2.  zasądzenie od pozwanego łącznie na rzecz powodów kwoty 77 914,03 zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie liczonymi od dnia 15 lipca 2021 r., do dnia zapłaty.

Powodowie wnieśli również o zasądzenie od pozwanego łącznie na ich rzecz zwrotu kosztów postępowania wraz z należnymi odsetkami ustawowymi za opóźnienie w spełnieniu świadczenia płatności liczonymi od dnia uprawomocnienia się orzeczenia, którym je zasądzono do dnia zapłaty, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.

Strona powodowa zgłosiła też roszczenia ewentualne.

Powodowie w uzasadnieniu pozwu wskazali, że zawarli z poprzednikiem prawnym pozwanego (...) Bank (...) S.A. umowę o kredyt hipoteczny indeksowany kursem CHF. W ich ocenie umowa zawiera klauzule abuzywne, po wyłączeniu których nie może być wykonywana, a w związku z tym jest nieważna. Strona powodowa była konsumentem i postanowień umowy w żadnym stopniu nie negocjowała. Ponadto umowa jest sprzeczna z właściwością (naturą) stosunku oraz zasadami współżycia społecznego.

(pozew – k. 3-24)

W odpowiedzi na pozew pozwany wniósł o oddalenie powództwa w całości oraz o zasądzenie na jego rzecz od strony powodowej zwrotu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych wraz z opłatą skarbową od pełnomocnictw.

Pozwany przyznał fakt zawarcia z powodem umowy kredytu z dnia 21 maja 2011 r. indeksowanego do CHF. Wskazał jednak, że powodowie przy zawieraniu umowy zostali poinformowani przez pracowników o ryzyku wynikającym ze zmian kursów walut i to ryzyko zaakceptowali. Pozwany zaprzeczył twierdzeniom powodów dotyczącym nieważności umowy i abuzywności jej postanowień.

(odpowiedź na pozew – k. 119-146v)

W replice na odpowiedź na pozew z dnia 7 lutego 2023 r. powodowie podtrzymali dotychczasowe stanowisko.

(odpowiedź na odpowiedź na pozew z 7 lutego 2023 r. – k. 225-228v)

W dalszym toku postępowania stanowiska stron nie uległy zmianie.

(protokół rozprawy z dnia 12 marca 2025 r. – k. 246-247)

Sąd ustalił następujący stan faktyczny:

D. B. i S. B. 21 maja 2011 r. zawarli z (...) Bank (...) S.A. z siedzibą w G. umowę o kredyt konsolidacyjny (...) nr (...) (...) (...) w której cel został określony jako dowolny. Przy czym powodowie potrzebowali środków na budowę domu. W momencie zawarcia umowy powodowie mieli wspólność majątkową, która nadal trwa. Kredytobiorców nie uprzedzono o ryzyku kursowym. Mimo iż czytali umowę, to nie byli świadomi ryzyka kursowego. Kredyt indeksowany do CHF był najbardziej korzystny. Strona powodowa korzystała z pomocy doradcy finansowego. Powodowie cały czas spłacają kredyt.

(umowa – k. 29, zeznania powodów – k. 246-247)

Kredytobiorcy złożyli do banku wniosek o udzielenie kredytu w kwocie 140 000 zł z przeznaczeniem na dowolny cel. Jako walutę kredytu wskazano CHF, natomiast jako walutę spłaty i uruchomienia kredytu PLN. Spłata miała następować w równych ratach.

We wniosku znajdowało się oświadczenie o treści:

„Oświadczam, iż zostałem(-am) poinformowany(-a) przez (...) Bank (...) S.A. o ponoszeniu przeze mnie ryzyka, wynikającego ze zmiany kursu waluty oraz zmiany wysokości spreadu walutowego, w przypadku zaciągnięcia kredytu indeksowanego do waluty obcej oraz akceptuję to ryzyko. Przyjmuję do wiadomości, że zmiany kursów walut oraz zmiany wysokości spreadu walutowego w trakcie okresu kredytowania, mają wpływ na wysokość mojego zobowiązania z tytułu zaciągniętego kredytu tj. kwotę do spłaty oraz wysokość raty kapitałowo-odsetkowej. Ponadto zobowiązuję się, że w przypadku wzrostu kursu waluty, do której kredyt jest indeksowany, dokonam (na żądanie banku) następujących czynności: 1/ dołączę do kredytu dodatkowego kredytobiorcę, którego dochody przywrócą zdolność kredytową – w przypadku utraty zdolności kredytowej, 2/ ustanowię dodatkowe prawne zabezpieczenie lub zwiększę dotychczasowe zabezpieczenie – w przypadku relatywnego zmniejszenia wartości przyjętego prawnego zabezpieczenia spłaty kredytu. Jednocześnie potwierdzam, że Bank oferował mi w pierwszej kolejności kredyt w złotych / w ……. Tj. w walucie w jakiej uzyskuję dochód i oświadczam, że odrzucam ofertę (...) Bank (...) S.A. udzielenia kredytu w złotych”

(wniosek o kredyt – k. 166-170)

21 maja 2011 r. pomiędzy powodami a (...) Bank (...) S.A. (poprzednikiem prawnym pozwanego) została zawarta umowa kredytu nr (...) (...) (...), składająca się z Części Szczególnej Umowy (dalej: CSU) i Części Ogólnej Umowy (dalej: COU). Kredyt został udzielony w złotych w kwocie 112 620 zł, z zastrzeżeniem, że ostateczna wysokość zobowiązania kredytobiorcy do spłaty wyrażona w CHF, określona będzie po wypłacie całej kwoty kredytu i po przeliczeniu na tę walutę po kursie jej kupna, zgodnie z Tabelą kursów obowiązującą w Banku w dniach i w momentach poszczególnych uruchomień środków. (§ 1 ust. 1 CSU).

Przeznaczenie kredytu: dowolny cel (§ 1 ust. 2 CSU).

Okres kredytowania określony został od 21.05.2011 r. do 10.05.2041 r. (§ 1 ust. 3 CSU).

Spłata kredytu następuje w PLN (§ 5 ust. 3 CSU).

Kredyt mieszkaniowy (...) jest udzielany w złotych (§ 1 ust. 1 COU).

W przypadku kredytu indeksowanego do waluty obcej kwota udzielonego kredytu określona jest w CSU w złotych z zastrzeżeniem, że kwota ta jest indeksowana do waluty obcej na zasadach, określonych w pkt 2 (§ 1 ust. 2, pkt 1 COU).

W § 1 ust. 2 pkt 3 i 4 COU wyjaśniono, że na wysokość kwoty zobowiązania Kredytobiorcy oraz wysokość raty kapitałowo-odsetkowej, mają wpływ zmiany kursów walut oraz zmiany spreadu walutowego w trakcie okresu kredytowania, tj. różne kursy w dniach kolejnych wypłat transz oraz że ryzyko związane ze zmianą kursu waluty oraz zmianą wysokości spreadu walutowego ponosi kredytobiorca, z uwzględnieniem w szczególności § 14 ust. 3 i 4 oraz § 23 ust. 4.

W § 1 ust. 2 pkt 5 COU wskazano, gdzie udostępniane są aktualne i archiwalne Tabele kursów oraz informacje o wysokości spreadów walutowych.

Z treści § 2 ust. 1 i 2 COU wynikało, że oprocentowanie kredytu ustalane jest według zmiennej stopy procentowej, stanowiącej sumę odpowiedniej stopy bazowej – LIBOR 3M oraz marży banku.

W § 6 ust. 2 COU wskazano, że całkowity koszt kredytu może ulec zmianie w szczególności przypadku zmiany kursów walut.

Zgodnie z treścią § 14 ust. 1 COU, w przypadku kredytu indeksowanego do waluty obcej, uruchomienie środków następować miało: (1) w złotych lub (2) w walucie, do jakiej kredyt jest indeksowany, z zastrzeżeniem, że warunki uruchomienia są zgodne z warunkami transakcji, dotyczącymi waluty oraz celu kredytowania.

Postanowienie § 14 ust. 4 COU stanowiło: W przypadku wypłat w złotych, kwota transzy po wypłaceniu przeliczana jest przez Bank na walutę, do jakiej kredyt jest indeksowany, według kursu kupna tej waluty, zgodnie z Tabelą kursów obowiązującą w Banku w dniu i w momencie wypłaty środków .

Z kolei w § 17 COU wskazano: W przypadku kredytu indeksowanego do waluty obcej:

1/ harmonogram spłat kredytu wyrażony jest w walucie, do jakiej kredyt jest indeksowany,

2/ spłata następuje w złotych lub w zadeklarowanej przez Kredytobiorcę walucie kredytu, wskazanej w CSU, w następujący sposób:

a)  kredytobiorca dokonuje wpłaty środków gotówką w kasie Banku lub przelewem z rachunku osobistego prowadzonego przez inny bank:

- na swój rachunek osobisty prowadzony przez Bank lub

- bezpośrednio wskazany w CSU bankowy rachunek obsługi kredytu,

b)  w dniu wymagalności, określonym w harmonogramie spłat – Bank pobiera środki, wyłącznie w wysokości należnej Bankowi kwoty, która w całości pokryje przypadającą na ten dzień kwotę raty kredytu wraz z odsetkami:

- ze złotowego rachunku oszczędnościowo-rozliczeniowego Kredytobiorcy, na podstawie udzielonego bankowi pełnomocnictwa, jeśli spłata następuje w złotych lub

- z rachunku walutowego kredytobiorcy, na podstawie udzielonego Bankowi pełnomocnictwa, jeśli spłata następuje w walucie obce (...)j.

3/ W przypadku spłaty kredytu w złotych, spłata następuje w równowartości kwot wyrażonych w walucie obcej, przy czym do przeliczeń wysokości rat kapitałowo-odsetkowych spłacanego kredytu stosuje się bezgotówkowy kurs sprzedaży danej waluty według Tabeli kursów obowiązującej w Banku w dniu spłaty w momencie dokonywania przeliczeń kursowych (…).

(umowa – k. 29-48)

W dacie zawarcia powyższej umowy obowiązywały „Ogólne warunki udzielania przez (...) Bank (...) S.A. kredytu mieszkaniowego (...) z czerwca 2009 r. o następującej treści:

Tabela kursów to aktualna „Tabela kursów walutowych (...) Bank (...) S.A.” obowiązująca w banku w momencie dokonywania przeliczeń kursowych (§ 1 ust. 12 pkt 1).

Tabela kursów jest udostępniana klientom na tablicy ogłoszeń w placówkach banku oraz publikowana na stronie internetowej banku (§ 1 ust. 12 pkt 2).

Na życzenie klienta informacje o kursach obowiązujących w banku oraz o spreadach walutowych, udzielane są również telefonicznie i za pomocą elektronicznych kanałów dostępu (§ 1 ust. 12 pkt 3).

(ogólne warunki udzielania kredytu – k. 181-185v)

W okresie od dnia 21.05.2011 r. do dnia 28.06.2021 r. bank pobrał od strony powodowej łącznie kwotę 77 914,03 zł tytułem spłaty rat kredytu i odsetek.

(zaświadczenie – k. 49-55)

Pismem z dnia 18 czerwca 2021 r. pełnomocnik strony powodowej, w jej imieniu, wezwał bank do zapłaty dotychczas wpłaconych przez kredytobiorców kwot stanowiących nienależne świadczenie, spełnione w wyniku wykonania nieważnej umowy kredytu. Poinformowano, że zapłata należności ma się odbyć do dnia 14 lipca 2021 r. Pismo wpłynęło do pozwanego 30 czerwca 2021 r. Pozwany w odpowiedzi, pismem z 9 lipca 2021 r. wskazał, że umowa realizowana jest w sposób prawidłowy, a bank nie widzi podstaw do uznania roszczeń.

(wezwanie do zapłaty z 18 czerwca 2021 – k. 56-59, odpowiedź na reklamację – k. 63-66)

***

Powyższy stan faktyczny Sąd ustalił w oparciu o dowody złożone do akt przez strony oraz zeznania powodów. W odniesieniu do części dokumentów strony nie zakwestionowały rzetelności ich sporządzenia ani nie żądały złożenia przez stronę przeciwną ich oryginałów (zgodnie z art. 129 k.p.c.). Podobnie i Sąd badając te dokumenty z urzędu, nie dopatrzył się w nich niczego, co uzasadniałoby powzięcie jakichkolwiek wątpliwości co do ich wiarygodności i mocy dowodowej, dlatego stanowiły podstawę dla poczynionych w sprawie ustaleń. W ocenie Sądu dowody te, w zakresie, w jakim stanowiły podstawę poczynionych w niniejszej sprawie ustaleń faktycznych, tworzą razem zasadniczo spójny i nie budzący wątpliwości w świetle wskazań wiedzy i doświadczenia życiowego, a przez to zasługujący na wiarę materiał dowodowy.

Przy ustalaniu stanu faktycznego Sąd oparł się także na zeznaniach powodów, które w pełni korelowały z dowodami w postaci dokumentów związanych z zawarciem i realizacją przedmiotowej umowy. Zrelacjonowali oni przebieg czynności związanych z zawarciem umowy kredytu. Z zeznań wynika, że nie negocjowali kwestionowanych postanowień umowy i pozostawali w przekonaniu, że bank oferuje mu bezpieczny produkt finansowy. Zeznania powodów dotyczące w szczególności okoliczności związanych z zawarciem umowy o kredyt, były logiczne i spójne, a w konsekwencji nie budziły wątpliwości. Dlatego Sąd uznał je za wiarygodne w całości

(zeznania powodów – k. 246-247).

Sąd oddalił na podstawie art. 235 ² § 1 pkt 2 i 5 k.p.c. wniosek pozwanego o dopuszczenie dowodu z opinii biegłego, gdyż fakty, których stwierdzeniu miały służyć ten wniosek dowodowy, nie były istotne dla wyniku postępowania. Zasadniczy spór pomiędzy stronami koncentrował się na ocenie postanowień umownych stosowanych przez pozwanego, na podstawie których ten zatrzymał dochodzoną pozwem kwotę, przez pryzmat ich zgodności z przepisami prawa chroniącymi konsumentów, a zakazujących m. in. stosowania klauzul abuzywnych we wzorcach umownych przez przedsiębiorców, czyli art. 385 ¹ -385 ³ k.c. Przeprowadzenie przez biegłego wyliczeń byłoby zbędne wobec stwierdzenia, że umowa kredytu jest nieważna, a rozpoznanie sprawy nie wymagało wiadomości specjalnych w rozumieniu art. 278 § 1 k.p.c. oraz zmierzałoby jedynie do przedłużenia postępowania

(protokół rozprawy z 12 marca 2025 r. – k. 246-247).

Nie miały znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy także załączone do akt publikacje, ekspertyzy czy opinie prawne, stanowiące jedynie subiektywną ocenę autora co do rozumienia czy też stosowania określonych instytucji prawnych.

W ocenie Sądu, dokonanie ustaleń stanu faktycznego możliwe było na podstawie pozostałych dowodów zebranych w niniejszej sprawie - w szczególności przedstawionych przez strony dokumentów oraz zeznań powodów. Czyniąc ustalenia faktyczne, Sąd uwzględnił także zgodne twierdzenia stron w trybie art. 229 k.p.c. oraz twierdzenia strony, którym przeciwnik nie przeczył w trybie art. 230 k.p.c.

Sąd zważył, co następuje:

Powództwo jest zasadne i zasługuje na uwzględnienie w całości.

Umowa kredytu nr (...) (...) (...) zawarta w dniu 21 maja 2011 r. przez powodów z (...) Bank (...) S.A. jest nieważna. Nieważność umowy wynika z uwagi na zawarcie w niej postanowień abuzywnych, które nie mogą być zastąpione jakimikolwiek innymi regulacjami prawnymi.

Bezsporny był fakt zawarcia pomiędzy stronami (powodami, a poprzednikiem prawnym pozwanego (...) Bank (...) S.A.) ww. umowy w kwocie 112 620 zł. Istota sporu sprowadzała się natomiast do ustalenia, czy ww. umowa jest nieważna, a tym samym czy zachodzą przesłanki zasądzenia na rzecz powodów uiszczonej przez nich w toku realizacji umowy na rzecz pozwanego kwoty 77 914,03 zł.

Wobec uwzględnienia roszczenia głównego, Sąd odstąpił od rozważań dotyczących zgłoszonych przez stronę powodową roszczeń ewentualnych.

Zgodnie z art. 69 ust. 1 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 roku Prawo bankowe (tj. Dz. U. z 2024 roku, poz. 1646 ze zm.) przez umowę kredytu bankowego bank zobowiązuje się oddać do dyspozycji kredytobiorcy na czas oznaczony w umowie kwotę środków pieniężnych z przeznaczeniem na ustalony cel, a kredytobiorca zobowiązuje się do korzystania z niej na warunkach określonych w umowie, zwrotu kwoty wykorzystanego kredytu wraz z odsetkami w oznaczonych terminach spłaty oraz zapłaty prowizji od udzielonego kredytu. W myśl art. 69 ust. 2 Prawa bankowego, umowa kredytu powinna być zawarta na piśmie i określać w szczególności: 1) strony umowy, 2) kwotę i walutę kredytu, 3) cel, na który kredyt został udzielony, 4) zasady i termin spłaty kredytu, 5) wysokość oprocentowania kredytu i warunki jego zmiany, 6) sposób zabezpieczenia spłaty kredytu, 7) zakres uprawnień banku związanych z kontrolą wykorzystania i spłaty kredytu, 8) terminy i sposób postawienia do dyspozycji kredytobiorcy środków pieniężnych, 9) wysokość prowizji, jeżeli umowa ją przewiduje, 10) warunki dokonywania zmian i rozwiązania umowy. Wskazać też należy, że w przypadku zawarcia umowy o kredyt denominowany lub indeksowany do waluty innej niż waluta polska, szczegółowe zasady określania sposobów i terminów ustalania kursu wymiany walut, na podstawie którego w szczególności wyliczana jest kwota kredytu, jego transz i rat kapitałowo- odsetkowych oraz zasad przeliczania na walutę wypłaty albo spłaty kredytu, powinna ściśle określać umowa kredytu. Oznacza to, że kredytobiorca już na etapie umowy kredytowej powinien być odpowiednio poinformowany przez bank o istotnych dla niego zasadach związanych ze spłatą kredytu.

W ocenie Sądu będąca przedmiotem rozpoznania umowa była typową umową kredytu indeksowanego kursem CHF, jakie były powszechnie zawierane przez pozwany bank. Istotne z punktu widzenia rozstrzygnięcia jest zatem wzięcie pod rozwagę czy drugą stroną umowy był konsument, a jeżeli tak, to czy kwestionowane przez stronę powodową postanowienia przeliczeniowe mają charakter niedozwolony (art. 385 i kolejne k.c.) i w przypadku udzielenia pozytywnej odpowiedzi na to pytanie, jaki jest skutek ich wyeliminowania z kontraktu z punktu widzenia jego bytu, przy uwzględnieniu wykładni postanowień dyrektywy 93/13 dokonanych w wyrokach Trybunału Sprawiedliwości UE co do możliwości uzupełniania luk w umowie na skutek wyeliminowania postanowień niedozwolonych, mając przy tym na względnie krajowy porządek prawny (np. art. 358 § 2 k.c.) oraz wolę strony powodowej w tym zakresie.

Interes prawny

Nieuzasadniony był zarzut pozwanego o braku interesu prawnego powodów w żądaniu ustalenia nieważności umowy. Kredytobiorca posiada interes prawny w ustaleniu nieistnienia stosunku prawnego w rozumieniu art. 189 k.p.c. Mianowicie okres kredytu wskazany w umowie jeszcze nie upłynął, powodowie nadal spłacają kredyt, zaś bank stoi na stanowisku, że umowa jest ważna, domaga się od kredytobiorcy zapłaty kolejnych rat kredytu i nie umożliwia wykreślenia z księgi wieczystej hipoteki zabezpieczającej roszczenia banku wynikające z umowy. Wobec tego powództwo o zapłatę nie kończyłoby definitywnie sporu stron dotyczącego oceny, czy umowa jest ważna.

Nieważność umowy

Uznanie klauzul przeliczeniowych za niedozwolone postanowienia umowne skutkuje nieważnością całej umowy kredytu, ponieważ postanowienia te oznaczają główny przedmiot umowy i określają sposób jej wykonywania. Ponieważ określenie sposobu wykonywania umowy nie jest możliwe z uwagi na chociażby brak postanowienia indeksacyjnego o przeliczeniu kwoty kredytu z PLN na CHF w celu oprocentowania kredytu w oparciu o stawkę LIBOR właściwą dla tej waluty obcej oraz brak postanowienia przeliczeniowego co do ustalenia wysokości raty płatnej w PLN z CHF, to umowa musi zostać uznana za niewykonalną, a przez to nieważną. Stanowisko to przeważa w aktualnym orzecznictwie1. Jednocześnie powodowie wyrazili zgodę na stwierdzenie nieważności umowy, będąc świadomym wynikających z tego konsekwencji. O ile art. 385 ¹ § 1 k.c. (ani art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13) nie wskazuje wprost na sankcję nieważności umowy zawierającej niedozwolone postanowienia umowne, to jednak dyrektywa nr 93/13 przewiduje w art. 8 możliwość przyjęcia lub utrzymania bardziej rygorystycznych przepisów prawnych, których celem jest także osiągnięcie celu odstraszającego (art. 8b ust. 1). Obowiązkiem organu stosującego prawo jest zapewnienie skuteczności ochrony przyznanej konsumentowi w normach zawartych w dyrektywie. Nie ma więc przeszkód aby w sytuacji, w której naruszenie praw konsumenta chronionych dyrektywą prowadzi do innej niż przewidziana jako zasadnicza w art. 385 ¹ k.c. wadliwości czynności prawnej, zastosowania nie mogła znaleźć inna sankcja, w tym sankcja nieważności czynności prawnej.

Tezie tej nie sprzeciwia się stwierdzenie, że umowa bezwzględnie wiąże w pozostałym zakresie (art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13). Zgodnie z wykładnią tego przepisu dokonaną w orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości, umowa zawierająca nieuczciwe warunki powinna w zasadzie nadal obowiązywać, bez jakiejkolwiek zmiany innej niż wynikająca z uchylenia nieuczciwych warunków, o ile takie dalsze obowiązywanie umowy jest prawnie możliwe zgodnie z zasadami prawa wewnętrznego (m.in. wyroki w sprawie C-618/10, w sprawie C-488/11, w sprawie C-260/18). Stąd też oczywiste jest, że nie jest możliwe dalsze funkcjonowanie umowy, której po wyłączeniu z niej postanowień niedozwolonych (które mogą przecież w określonych warunkach dotyczyć głównych świadczeń stron), nie da się wykonać – określić sposobu i wysokości świadczenia.

Naruszenie dobrych obyczajów

W toku postępowania pozwany wskazywał, że informował powodów o istniejącym ryzyku kursowym związanym z umową kredytu. W ocenie Sądu, powodowie nie byli prawidłowo poinformowani o realnej skali tego ryzyka, a w szczególności tego, że wzrost kursu będzie rzutować na saldo całego kapitału kredytu. Nigdy nie zaprezentowano powodom szczegółowej symulacji która wskazywałaby, jakie kwoty będą musieli uiścić na rzecz pozwanego w przypadku istotnego wzrostu kursu CHF. Trudno w tej sytuacji mówić o zachowaniu zasady równorzędności podmiotów czy porównywalności wysokości ich świadczeń.

Sytuacja, w której bank wiedząc o istotnym ryzyku kontraktowym nie informuje konsumentów jako słabszą stronę o nim w sposób rzetelny, jest równoznaczna z nadużyciem silniejszej pozycji kontraktowej przez bank w celu zastrzeżenia wygórowanych korzyści, co wykracza poza zakreślone przez ustawodawcę granice swobody kontraktowej i świadczy o naruszeniu zasad współżycia społecznego2. W ocenie sądu nie można mówić o świadomej, racjonalnej i przemyślanej decyzji powodów skoro przedstawiono im propozycję kredytową w sposób nierzetelny i niekompletny. Takie zachowanie musi być ocenione jako nielojalne działanie banku, obliczone w istocie na to, że w wieloletnim okresie kredytowania wzrost kursu CHF zapewni bankowi znacznie wyższe wynagrodzenie od wartości wskazywanych konsumentom na etapie negocjowania i zawierania umowy kredytu. Należało zatem ocenić, że umowa kredytu kształtuje obowiązki powodów w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami w rozumieniu art. 385 ¹ § 1 k.c.

Naruszenie interesów ekonomicznych powodów

W ocenie Sądu umowa kredytu wiążąca strony rażąco narusza interesy ekonomiczne powodów. W związku z zawartymi w niej postanowieniami waloryzacyjnymi, powodowie zmuszeni są spłacać kwotę o wiele wyższą niż wykorzystany kredyt z odsetkami i prowizją. Kwota kapitału kredytu do spłaty była ustalana przez pozwanego, który otrzymywał świadczenie wyższe niż suma kapitału, odsetek i prowizji bez jakiejkolwiek podstawy w przepisach prawa. Należy zauważyć, że przepisy Prawa bankowego nie dają bankowi prawa do konstruowania umów kredytu w taki sposób, by uzyskiwać jeszcze dodatkowe wynagrodzenie ponad odsetkami i prowizją.

Nie zmienia tego w żaden sposób powiązanie umowy kredytu z walutą obcą. O tym, w jakiej walucie jest kredyt, decyduje waluta, w jakiej na podstawie umowy, bank wypłacił środki pieniężne, a kredytem jest przekazana kredytobiorcy kwota środków pieniężnych3. W niniejszej sprawie kredyt był wypłacony w polskiej walucie. Umowa została zawarta w Polsce między polskimi rezydentami. Nie ulega żadnej wątpliwości Sądu, że ww. umowa kredytu miała charakter złotowy, a jakiekolwiek powiązanie z frankiem szwajcarskim miało jedynie charakter klauzuli waloryzacyjnej.

Zawarcie w umowie niedozwolonych postanowień umownych

W świetle powyższych rozważań w ocenie Sądu zasadne są więc twierdzenia powoda w przedmiocie abuzywności klauzul waloryzacyjnych.

Zgodnie z dyspozycją art. 385 ¹ § 1 k.c. postanowienia umowy zawieranej z konsumentem nieuzgodnione indywidualnie nie wiążą go, jeżeli kształtują jego prawa i obowiązki w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy (niedozwolone postanowienia umowne). Nie dotyczy to postanowień określających główne świadczenia stron, w tym cenę lub wynagrodzenie, jeżeli zostały sformułowane w sposób jednoznaczny. W myśl § 3 tego artykułu nieuzgodnione indywidualnie są te postanowienia umowy, na których treść konsument nie miał rzeczywistego wpływu. W szczególności odnosi się to do postanowień umowy przejętych z wzorca umowy zaproponowanego konsumentowi przez kontrahenta. Ciężar dowodu, że postanowienie zostało uzgodnione indywidualnie, spoczywa na tym, kto się na to powołuje (art. 385 ¹ § 4 k.c.).

Określone postanowienie umowy może zostać uznane za niedozwolone postanowienie umowne w rozumieniu powyższego przepisu, w sytuacji gdy spełnione zostaną łącznie cztery warunki: umowa musi być zawarta z konsumentem, postanowienie umowy „nie zostało uzgodnione indywidualnie”, postanowienie kształtuje prawa i obowiązki konsumenta w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy, postanowienie sformułowane w sposób jednoznaczny nie dotyczy „głównych świadczeń stron”. Nie został sformułowany zamknięty katalog niedozwolonych postanowień umownych, a przykłady takich postanowień można znaleźć w Kodeksie cywilnym oraz obszernym orzecznictwie sądowym. Niewątpliwie zarówno swoboda umów, jak i ogólniej, autonomia woli realizowana może być jedynie pod kontrolą prawa: sąd może dokonywać oceny postanowień zawartych umów, a także postanowień samych wzorców umów, co do ich zgodności z prawem.

Skutkiem prawnym zaistnienia niedozwolonego postanowienia umownego jest jego bezskuteczność, polegająca na tym, że postanowienie umowne uznane za niedozwolone nie wiąże konsumentów, a więc staje się bezskuteczne (art. 385 ¹ § 2 k.c.). Bezskuteczność niedozwolonych klauzul następuje ex lege i ex tunc, a w ich miejsce wchodzą odpowiednie przepisy dyspozytywne. Sankcja z art. 385 ¹ § 1 i 2 k.c. z mocy prawa usuwa z umowy niedozwolone postanowienie4.

W niniejszej sprawie nie ulegało jednak wątpliwości Sądu, że powód zawierając przedmiotową umowę posiadał status konsumenta.

Zgodnie z art. 22 ¹ k.c. za konsumenta uważa się bowiem osobę fizyczną dokonującą czynności prawnej niezwiązanej bezpośrednio z jej działalnością gospodarczą lub zawodową. Funkcjonalna definicja konsumenta przyjmuje jako punkt wyjścia pełnioną w danej chwili oraz sytuacji rolę ekonomiczną osoby fizycznej (która to osoba może następnie w innej już sytuacji pełnić rolę przedsiębiorcy).

Ze zgromadzonego w niniejszej sprawie materiału dowodowego wynika, że finansowany z kredytu dom służyć miał ich potrzebom mieszkaniowym. Sąd zatem przyjął, że powodowie przystępując do przedmiotowej umowy działali jako konsument w rozumieniu art. 22 ¹ k.c., a postanowienia umowy, dotyczące ich praw i obowiązków, podlegały ocenie przez pryzmat art. 385 ¹ -385 ³ k.c.

Pozwany nie sprostał także spoczywającemu na nim zgodnie z art. 385 ¹ § 4 k.c., ciężarowi dowodu, że postanowienia umowne zostały uzgodnione z konsumentem indywidualnie. Nie sposób uznać samego „wyboru waluty” kredytu przez powodów za negocjacje, skoro sprowadza się to jedynie do zatwierdzenia jednej z kilku możliwości oferowanych przez bank, zaś sam sposób przeliczania kursów walut był ustalany przez pozwanego w sposób jednostronny.

Podkreślenia wymaga, że konstrukcja umowy była narzucona przez pozwanego według wzorca, a powodowie mogli jedynie umowę albo zaakceptować, albo nie uzyskać kredytu. Pozwany przy tym mógł ustalić wartość waluty obcej na dowolnym poziomie, nawet oderwanym od jakiegokolwiek kursu występującego na rynku, ze szkodą dla konsumenta, który w żaden sposób nie mógł się sprzeciwić wysokości kursu narzuconego przez bank. W rezultacie bank w oparciu o klauzule przeliczeniowe uzyskał rzeczywistą możliwość dowolnego kształtowania wysokości świadczeń kredytobiorcy, co jest w oczywisty sposób sprzeczne z dobrymi obyczajami i rażąco narusza interesy konsumenta. Z tego powodu powszechnie uznaje się klauzule waloryzacyjne za niedozwolone postanowienia umowne w rozumieniu art 385 ¹ k.c.5

Sąd uznał, że kwestionowane postanowienia umowy kredytu, które wprowadzają ryzyko kursowe (ryzyko wymiany) przez mechanizm indeksacji, stanowią klauzulę określającą główne świadczenia stron („główny przedmiot umowy” w rozumieniu dyrektywy 93/13), ponieważ nie tylko samo powiązanie kredytu z walutą obcą, ale również sposób dokonywania przeliczeń walutowych koniecznych do realizacji takiej umowy określają samą istotę umowy kredytu indeksowanego do waluty obcej.

W ocenie Sądu analizowane postanowienia umowy nie zostały sporządzone prostym i zrozumiałym językiem (art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13/EWG), skoro ich treść nie pozwala na stwierdzenie, w jaki sposób pozwany bank ustala kurs CHF dla celu wykonania umowy kredytu. Ponadto postanowienia te rozproszone są w wielu miejscach umowy, co utrudnia ich odczytywanie. Zgodzić się należy z utrwalonym już w judykaturze i piśmiennictwie poglądem, wedle którego wyrażenie warunku umownego prostym i zrozumiałym językiem ma zapewnić konsumentowi podjęcie świadomej i rozważnej decyzji w kwestii zawarcia umowy. Z pewnością świadomości decyzyjnej konsumenta zawierającego umowę kredytową nie sprzyja odsyłanie do aktów prawnych czy załączników (np. tabel kursowych) nieujętych w umowie, czy wręcz zastrzeżenie ich zredagowania w przyszłości, np. harmonogramu spłat6.

Jak wynika z orzeczenia Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 20 września 2017 roku (C-186/16, Legalis nr 1665691), art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, że wymóg wyrażenia warunku umownego prostym i zrozumiały językiem oznacza, że w przypadku umów kredytowych instytucje finansowe muszą zapewnić kredytobiorcom informacje wystarczające do podjęcia świadomych i rozważnych decyzji. W tym względzie wymóg ten oznacza, że „(...) musi zostać zrozumiany przez konsumenta zarówno w aspekcie formalnym i gramatycznym, jak i w odniesieniu do jego konkretnego zakresu, tak aby właściwie poinformowany oraz dostatecznie uważny i rozsądny przeciętny konsument mógł nie tylko dowiedzieć się o możliwości wzrostu lub spadku waluty obcej (...)”, ale również oszacować - potencjalnie istotne konsekwencje ekonomiczne takiego warunku dla swoich zobowiązań finansowych. Nie jest zatem wystarczające powiadomienie konsumenta o tym, że udzielony mu kredyt oraz raty kredytu będą indeksowane według określonego miernika wartości, takiego jak waluta obca. Niewystarczające jest również poinformowanie klienta o tym, że wartość kredytu i wysokość rat będzie się wahać w zależności od kursu waluty, gdyż przeciętny uczestnik rynku posiada świadomość, że kurs waluty zmienia się w czasie. Staranność banku powinna polegać na rzetelnym przedstawieniu konsumentowi skutków zmiany kursów dla zaciągniętego przez niego zobowiązania kredytowego, w szczególności zmiany nie tylko wysokości raty, ale również salda kredytu.

Wprowadzony do umowy mechanizm indeksacji powodował dodatkowo nierównomierne rozłożenie pomiędzy stronami umowy ryzyka wynikającego z waloryzacji kwoty kredytu do zmiennego w czasie kursu waluty obcej. Z postanowień umowy wynika, że kwota udzielonego powodowi kredytu została przeliczona według kursu kupna waluty z tabeli kursów banku. Jednocześnie indeksacji podlegała kwota kredytu pozostałego do spłaty. Powyższy mechanizm powodował, że saldo kredytu wahało się w zależności od kursu waluty, zaś wysokość rat kredytu również podlegała wahaniom w zależności od kursu sprzedaży waluty. W rezultacie zastosowanego mechanizmu konsument nie był w stanie ustalić wysokości raty kredytu w danym miesiącu jak również faktycznej wysokości kredytu pozostałego do spłaty. Skutkiem mechanizmu indeksacji jest nierównomierne rozłożenie ryzyka na strony umowy. Bank, udzielając kredytu indeksowanego, poza ryzykiem wynikającym z zawarcia umowy i potencjalnej możliwości braku spłaty kredytu przez konsumenta, ryzykuje jedynie stratę wynikającą z utraty kwoty wypłaconej konsumentowi. Powód był narażony na zwiększenie zadłużenia w zasadzie do nieograniczonej wysokości i to na każdym etapie wykonywania umowy, również po wielu latach jej wykonywania.

Dla oceny abuzywności postanowień indeksacyjnych nie miało znaczenia to, że wypłata środków uzależniona była od warunku potestatywnego w postaci złożenia przez kredytobiorców dyspozycji uruchomienia środków kredytu i ich wykorzystania. Spełnienie tego warunku było niezbędne, aby umowa mogła zostać wykonana zgodnie z jej społeczno-gospodarczym przeznaczeniem, samo zaś wymaganie od konsumenta dokonania jeszcze jednej czynności przed dokonaniem wypłaty środków przez bank nie pozbawia innych postanowień umownych ich abuzywnego charakteru.

Spłata kredytu w CHF i ustawa „antyspreadowa”

Pozwany w toku sprawy podnosił także, że o nieważności spornej umowy trudno mówić w sytuacji, gdy sam ustawodawca nowelizując prawo bankowe i uchwalając tzw. ustawę „antyspreadową”, zmierzał do utrzymania umów o kredyt indeksowany lub denominowany do walut obcych. Sąd nie podziela tego stanowiska. Należy wskazać, że tego rodzaju rozwiązanie nie niwelowało abuzywności omawianego postanowienia umownego dotyczącego wypłaty czy spłaty kredytu. Zgodnie z art. 4 Dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 roku w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich (Dz. Urz. UE. L Nr 95, str. 29) nieuczciwy charakter warunków umowy jest określany z uwzględnieniem rodzaju towarów lub usług, których umowa dotyczy i z odniesieniem, w momencie zawarcia umowy. Kwestia abuzywności powinna być zatem oceniana na moment zawarcia umowy. Nie ulega także wątpliwości, że istnieje możliwość bezpośredniego stosowania dyrektywny unijnej czy też sięgania do jej treści przy interpretacji przepisu prawa krajowego7.

Należy też wskazać, iż ustawą z 29 lipca 2011 roku o zmianie ustawy prawo bankowe oraz niektórych innych ustaw (Nr 165, poz. 984), zwaną potocznie ustawą „antyspreadową”, do Prawa bankowego został wprowadzony m.in. art. 69 ust. 2 pkt 4a, zgodnie z którym umowa kredytu powinna określać, w przypadku umowy o kredyt denominowany lub indeksowany do waluty innej niż waluta polska, szczegółowe zasady określania sposobów i terminów ustalania kursu wymiany walut, na podstawie którego w szczególności wyliczana jest kwota kredytu, jego transz i rat kapitałowo-odsetkowych oraz zasad przeliczania na walutę wypłaty albo spłaty kredytu. Z treści przywołanego przepisu wynika, że obligował on strony umów o kredyt do zastosowania omawianej wyżej zasady określania w umowie wysokości świadczeń obu stron, ewentualnie wskazywania podstawy do ich obliczenia, która to zasada wynika z natury każdej umowy i była już zapisana w dotychczasowych przepisach k.c. W zakresie ustalania kursów walut wymaga ona, aby umowa o kredyt denominowany lub indeksowany do waluty innej niż waluta polska zawierała szczegółowe zasady określania sposobów i terminów ustalania kursu wymiany walut, na podstawie którego w szczególności wyliczana jest kwota kredytu, jego transz i rat kapitałowo-odsetkowych oraz zasady przeliczania na walutę wypłaty albo spłaty kredytu.

Wyartykułowanie we wspomnianej nowelizacji opisanego wyżej obowiązku, który i tak wynikał z przepisów ogólnych dotyczących zobowiązań, nie skutkowało sanowaniem wadliwości umów o kredyt indeksowany lub denominowany wcześniej, ani później zawartych z naruszeniem konieczności określenia w umowie świadczeń obu stron. Potwierdzała ona jedynie, niebudząca zresztą większych wątpliwości, dopuszczalność zawierania umów o kredyt denominowany lub indeksowany do waluty obcej. Wspomniana nowelizacja dotyczyła tylko jednego z elementów umowy kredytowej, a mianowicie zasad określania sposobu i terminu ustalania kursów waluty, do której kredyt jest indeksowany. Innych elementów tej umowy wspomniana zmiana przepisów nie dotyczyła i z tego względu nie mogła wpłynąć na ocenę ważności umowy8.

Rozliczenie stron

Z uwagi na nieważność umowy kredytu, dla ostatecznego rozliczenia stron zastosowanie znalazły przepisy art. 405-410 k.c. W najnowszym orzecznictwie Sądu Najwyższego nie budzi już wątpliwości zagadnienie, że jeżeli w następstwie zastosowania przedstawionych reguł umowa kredytu stała się trwałe bezskuteczna (nieważna), świadczenia spełnione na jej podstawie powinny być postrzegane jako świadczenia nienależne w rozumieniu art, 410 § 2 k.c.9.

Zgodnie z art. 405 k.c., kto bez podstawy prawnej uzyskał korzyść majątkową kosztem innej osoby, obowiązany jest do wydania korzyści w naturze, a gdyby to nie było możliwe, do zwrotu jej wartości. W myśl zaś art. 410 § 1 i 2 k.c., przepisy artykułów poprzedzających stosuje się w szczególności do świadczenia nienależnego. Świadczenie jest nienależne, jeżeli ten, kto je spełnił, nie był w ogóle zobowiązany lub nie był zobowiązany względem osoby, której świadczył, albo jeżeli podstawa świadczenia odpadła lub zamierzony cel świadczenia nie został osiągnięty, albo jeżeli czynność prawna zobowiązująca do świadczenia była nieważna i nie stała się ważna po spełnieniu świadczenia.

Bank wypłacił powodom z tytułu przedmiotowej umowy kredytu kwotę 112 620 złotych. Następnie strona powodowa spełniała świadczenia odpowiadające określonym w umowie ratom kapitałowo-odsetkowym wpłacając na rzecz banku w okresie od 21 maja 2011 r. do 28 czerwca 2021 r. kwotę 77 914,03 zł. Z uwagi na nieważność umowy kredytu, na podstawie powołanych przepisów powód zasadniczo mógł domagać się zwrotu kwoty wskazanej w pozwie.

Wyrok w niniejszej sprawie został ogłoszony przed wydaniem przez Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej wyroku z 19 czerwca 2025 r. (C-396/24). Zatem ewentualne skutki zastosowania przy rozliczeniu wskazanej w nim teorii salda mogą zostać przez strony zrealizowane w drodze porozumienia, względnie wykorzystane przez sąd drugiej instancji w ramach kontroli instancyjnej orzeczenia.

O odsetkach Sąd orzekł na podstawie art. 481 k.c. zgodnie z którym jeżeli dłużnik opóźnia się ze spełnieniem świadczenia pieniężnego, wierzyciel może żądać odsetek za czas opóźnienia, chociażby nie poniósł żadnej szkody i chociażby opóźnienie było następstwem okoliczności, za które dłużnik odpowiedzialności nie ponosi.

W niniejszej sprawie Sąd zasądził na rzecz powoda kwotę 77 914,03 zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie liczonymi od dnia 15 lipca 2021 r. do dnia zapłaty. Sąd przyjął jako dzień naliczania odsetek ustawowych datę 15 lipca 2021 r., czyli 15. dzień od dnia otrzymania wezwania do zapłaty, wskazany w samym wezwaniu. Pismo wpłynęło do banku 30 czerwca 2021 r. Zgodnie z art. 6 ustawy z dnia 5 sierpnia 2015 r. o rozpatrywaniu reklamacji przez podmioty rynku finansowego, o Rzeczniku Finansowym i o Funduszu Edukacji Finansowej (Dz.U. z 2024 r. poz. 1109) odpowiedzi, o której mowa w art. 5 ust. 1. (tj. na reklamację klienta), należy udzielić bez zbędnej zwłoki. Do zachowania terminu wystarczy wysłanie odpowiedzi przed jego upływem. Funkcję reklamacji w niniejszej sprawie spełniło wezwanie do zapłaty, w związku z czym pozwany popadł w zwłokę po upływie daty wskazanej w wezwaniu. Skoro pozwany był w stanie odpowiedzieć na wezwanie otrzymane 30 czerwca już pismem z 9 lipca 2021 r., zdaniem Sądu, termin zawarty w wezwaniu był wystarczający do przeanalizowania sprawy i podjęcia decyzji lub przedstawienia powodom propozycji pozwalających na rozwiązanie problemu związanego z zawartą umową kredytu.

Rozstrzygnięcie o kosztach procesu

O kosztach procesu w pkt. III sentencji Sąd orzekł na podstawie 100 zd. 2 k.p.c., obciążając całością kosztów pozwanego. Kwota główna oraz roszczenia odsetkowe dochodzone przez powoda zostały zasądzone w całości. Sąd miał też na uwadze fakt, że stronami sporu są konsument i przedsiębiorca, a powód miał rację podnosząc abuzywność postanowień umownych, a także podnosząc zarzut nieważności umowy wobec braku możliwości utrzymania jej w mocy po wyłączeniu klauzul waloryzacyjnych.

Na wysokość zasądzonych kosztów złożyły się:

- uiszczona opłata od pozwu w wysokości 1 000 zł;

- opłata skarbowa od dwóch pełnomocnictw w kwocie 34 zł;

- ustalone na podstawie rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie, w tym w postępowaniu zażaleniowym, wynagrodzenie pełnomocnika powodów w kwocie 8 100 zł (5 400 zł i 2 700 zł).

- opłata od wniosku o sporządzenie uzasadnienia zarządzenia z 11 marca 2022 r. w wysokości 100 zł

- opłata od zażalenia z 14 kwietnia 2022 r. w kwocie 100 zł.

SSO Rafał Wagner

1 por.:

- postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 15.06.2022 r., I CSK 2326/22,

- postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 23.06.2022 r., I CSK 2538/22,

- postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 23.06.2022 r., I CSK 2722/22.

2 Por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 16 marca 2018 roku, IV CSK 250/17, Legalis nr 1807246.

3 Por. wyrok Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z dnia 30 stycznia 2019 roku, V ACa 503/18, Legalis nr 1978439.

4 Por. Agnieszka Rzetecka-Gil, Kodeks cywilny. Komentarz, Zobowiązania — część ogólna. Komentarz do art. 3851 k.c., LEX/el, 2011.

5 Por.

- postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 15.06.2022 r., I CSK 2326/22,

- postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 23.06.2022 r., I CSK 2538/22,

- postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 23.06.2022 r., I CSK 2722/22.

6 Por. wyrok Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z dnia 9 maja 2019 roku, I ACa 47/19, LEX nr 2712200.

7 Por. wyrok Trybunału Sprawiedliwości z dnia 4 grudnia 1974 roku, C-41/74, sprawa Y. van D. przeciwko (...).

8 Zobacz:

- uchwała Sądu Najwyższego z 11 grudnia 2019 roku, sygn. akt V CSK 382/18, LEX nr 2771344;

- wyrok Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z 14 grudnia 2017 roku, sygn. akt I ACa 447/17, Legalis nr 1713633.

9 Por. uchwała 7 Sędziów Sądu Najwyższego - zasada prawna z dnia 7 maja 2021 roku, III CZP 6/21, Legalis nr 2563899.