Portal Orzeczeń Sądu Okręgowego w Warszawie

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 4 marca 2025 r.

Sąd Okręgowy w Warszawie, I Wydział Cywilny w składzie:

Przewodniczący: sędzia Rafał Wagner

Protokolant: st. sekr. sądowy Monika Górczak

po rozpoznaniu w dniu 6 lutego 2025 r. w Warszawie

na rozprawie sprawy z powództwa R. P.

przeciwko (...) S.A. z siedzibą w W.

o zapłatę

I.  zasądza od (...) S.A. z siedzibą w W. na rzecz R. P. kwotę 155 171,37 (sto pięćdziesiąt pięć tysięcy sto siedemdziesiąt jeden i 37/100) zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie liczonymi od dnia 18 maja 2023 r. do dnia zapłaty;

II.  oddala powództw w pozostałym zakresie;

III.  zasądza tytułem zwrotu kosztów procesu od (...) S.A. z siedzibą w W. na rzecz R. P. kwotę 6 417 zł (sześć tysięcy czterysta siedemnaście) zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia uprawomocnienia się wyroku do dnia zapłaty.

sędzia Rafał Wagner

Sygn. akt I C 1440/24

UZASADNIENIE

R. P. pozwem z dnia 11 października 2021 r. skierowanym przeciwko (...) S.A. z siedzibą w W. wniósł o zasądzenie od pozwanego kwoty 156 980,50 zł wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia doręczenia pozwu pozwanemu do dnia zapłaty, które to żądanie ma swoje źródło w nieważności Umowy nr (...) o kredyt hipoteczny dla osób fizycznych (...) waloryzowany kursem CHF zawartej w dniu 23 kwietnia 2008 r. pomiędzy powodem – R. P., a (...) Bank S.A. z siedzibą w W. (aktualnie (...) S.A. z siedzibą w W.). Ewentualnie w przypadku braku uznania, iż umowa będąca przedmiotem niniejszego postępowania jest nieważna - o zasądzenie od pozwanego na rzecz powoda – R. P., kwoty 64 757,25 zł wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia doręczenia pozwu pozwanemu do dnia zapłaty tytułem zwrotu świadczeń nienależnych dokonanych przez powoda na rzecz pozwanego w okresie od dnia 5 października 2011 r. do dnia 18 listopada 2011 r. w wyniku stosowania przez pozwanego w treści umowy nr (...) o kredyt hipoteczny dla osób fizycznych (...) waloryzowany kursem CHF zawartej w dniu 23 kwietnia 2008 r. pomiędzy powodem – R. P., a (...) Bank S.A. z siedzibą w W. (aktualnie (...) S.A. z siedzibą w W.) niedozwolonych i niewiążących powoda postanowień umownych. Powód wniósł także o zasądzenie od pozwanego na rzecz powoda zwrotu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego wg norm przepisanych wraz z opłatą skarbową od pełnomocnictwa w wysokości 17 zł.

Powód z uzasadnieniu pozwu wskazał, że zawarł z poprzednikiem prawnym pozwanego (...) Bank S.A. z siedzibą w W. umowę nr (...) o kredyt hipoteczny dla osób fizycznych (...) waloryzowany kursem CHF. W ocenie powoda, umowa będąca narzuconym powodowi przez pozwanego wzorcem umowy, na treść którego powód miał wpływ jedynie w zakresie kwoty kredytu oraz okresu kredytowania, jest nieważna. Nadto umowa jest sprzeczna z art. 69 ust. 1 i 2 ustawy Prawo bankowe oraz nie spełnienia wymogu oznaczoności świadczenia, gdyż w umowie nie zostało ustalone w jakiej dokładnie wysokości powód powinien spłacać kredyt. Oprócz tego, w umowie znalazły się niedozwolone postanowienia umowne.

W odpowiedzi na pozew pozwany wniósł o oddalenie powództwa w całości oraz o zasądzenie na jego rzecz od strony powodowej zwrotu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.

Pozwany zaprzeczył twierdzeniom powoda dotyczącym nieważności umowy i abuzywności jej postanowień. Oprócz tego zarzucił stronie powodowej nadużycie prawa podmiotowego w ramach żądania spełnionych świadczeń, które winna jest zwrócić w ramach zasad współżycia społecznego w pierwszej kolejności pozwanemu z tytułu spłaty wykorzystywanego kapitału. Zaprzeczył, jakoby kwestionowane przez stronę powodową postanowienia stanowiły klauzule abuzywne. Podniósł, że strona powodowa przy podpisaniu umowy miała świadomość ryzyka kursowego i się na nie godziła, w szczególności godząc się z możliwością wzrostu raty kapitałowo-odsetkowej oraz całego zadłużenia. W ocenie pozwanego, strona powodowa dążyć ma do nadużycia zarzutu abuzywności.

Pozwany zaprzeczył jakoby jednostronnie kształtował wysokość zobowiązania powoda, co zakłócałoby równowagę pomiędzy stronami umowy i zwiększało zobowiązanie kredytobiorcy, a także by poprzez zawartą umowę przyznał sobie uprawnienie dowolnego kształtowania sytuacji prawnej lub ekonomicznej drugiej strony umowy. Zdaniem pozwanego nie naruszył on obowiązku informacyjnego względem strony powodowej oraz zaprzeczył, jakoby na powoda została przerzucona całość ryzyka związanego z zawarciem umowy. Zakwestionował twierdzenia strony powodowej co do abuzywności postanowień umownych, fakt ich pozostawania w sprzeczności z dobrymi obyczajami oraz rażącego naruszenia interesów drugiej strony jako konsumenta. Strona powodowa posiadając zdolność do zaciągnięcia kredytu złotowego odrzuciła taką ofertę, wybierając ofertę kredytu waloryzowanego kursem wybranej przez siebie waluty oraz samodzielnie wybrała wariant kredytu waloryzowanego, dokonując swobodnego i świadomego wyboru spośród oferowanych przez bank kilku walut. Samo działanie klauzul abuzywnych zaś było uzależnione od złożenia przez stronę powodową dyspozycji uruchomienia środków kredytu i ich wykorzystania, więc postanowienia umowne miały być w chwili zawierania umowy „neutralne”.

Sąd Okręgowy ustalił następujący stan faktyczny:

R. P. w 2008 roku wziął kredyt na budowę i zakup lokalu służącego jego prywatnym potrzebom mieszkaniowym. Na wskazanej nieruchomości nie prowadził działalności gospodarczej. Nieruchomość nie była również przez powoda wynajmowana nikomu. Pozwany bank zaoferował powodowi wzięcie kredytu waloryzowanego kursem CHF, nie przedstawiając innej oferty. Przedstawiono mu harmonogram spłat i zapewniono, że raty kredytu miały być na bardzo zbliżonym poziomie. Powodowi nie wyjaśniono ryzyka walutowego, ani nie poruszono z nim tematu spreadu walutowego. Powodowi przedstawiono gotową umowę ze stosowanego przez pozwanego wzorca, a jeśli cokolwiek powód być może negocjował, to marżę. Powodowi przedstawiono symulację, na której raty wyglądały bardzo podobnie. Powoda nie informowano, że saldo może rosnąć, a nie maleć. W ogóle nie rozmawiano z powodem o kredycie złotówkowym. Powód prawdopodobnie w 2009 roku dowiedział się, że umowa może być nieprawidłowa. Powód w momencie zawierania umowy był pracownikiem podmiotu zajmującego się ubezpieczeniami i nie zarabiał w walucie obcej (zeznania powoda – k. 248-249).

Powód złożył do (...) Bank S.A z siedzibą w W. wniosek o udzielenie kredytu hipotecznego (...) w kwocie 110 000 zł z przeznaczeniem na zakup lokalu mieszkalnego na rynku pierwotnym. Jako walutę kredytu wskazano CHF, a spłata miała w równych ratach kapitałowo-odsetkowych (wniosek o udzielenie kredytu k. 195-197).

W dniu 19 kwietnia 2008 roku wydano decyzję kredytową o przyznaniu kredytu hipotecznego (decyzja kredytowa k. 198-199). Cztery dni później strony zawarły umowę nr (...) o kredyt hipoteczny dla osób fizycznych (...) w kwocie 110 000 złotych, zaś waluta waloryzacji kredytu została określona jako CHF. Celem kredytu było budownictwo mieszkaniowe (§ 1 ust. 1, 2 i 3 umowy – k. 26).

Kredyt miał być spłacany w 360 miesięcznych ratach. Jako termin spłaty raty kredytu strony ustaliły 5-ty dzień każdego miesiąca (§ 1 ust. 4, 5, 6 umowy). Na dzień wydania decyzji kredytowej przez bank oprocentowanie kredytu w stosunku tocznym wynosiło 3,74 %, a marża (...) 0,85% (§ 1 ust. 8 umowy). Na ww. nieruchomości miała zostać ustanowiona hipoteka kaucyjna. Zabezpieczeniem kredytu był przelew praw z polisy ubezpieczenia od ognia i innych zdarzeń losowych, przelew praw z tytułu umowy grupowego ubezpieczenia na życie i całkowitej trwałej niezdolności do pracy Bezpieczny Kredyt dokonany na warunkach określonych w oświadczeniu o przystąpieniu do umowy ubezpieczenia, jeżeli kredytobiorca przystąpił do grupowego ubezpieczenia na życie i całkowitej trwałej niezdolności do pracy Bezpieczny Kredyt, przelew praw z tytułu umowy grupowego ubezpieczenia spłaty rat kredytu w zakresie poważnego zachorowania oraz pobytu w szpitalu w wyniku choroby i nieszczęśliwego wypadku dokonany na warunkach określonych w oświadczeniu o przystąpieniu do umowy ubezpieczenia zawartych we wniosku kredytowym, a także prawne zabezpieczenie kredytu na okres przejściowy do czasu przedłożenia w banku odpisu księgi wieczystej nieruchomości potwierdzającego prawomocny wpis hipoteki ustanowionej na rzecz (...) (§ 3 ust. 1-6 umowy). Kredyt miał być wypłacony w kwocie 110 000 zł na rachunek nr (...) (...)prowadzony przez (...) Bank (...) S.A. w dwóch transzach: pierwszej w kwocie 82 998,92 zł do wykorzystania do dnia 30 kwietnia 2008 r. oraz drugiej w kwocie 27 001,08 zł do wykorzystania do dnia 30 listopada 2009 r. (§ 5 umowy).

Stosownie do § 6 umowy spłata kredytu miała następować na podstawie nieodwołalnego, przez czas trwania Umowy, zlecenia dokonywania przelewu z rachunku nr (...).

Uruchomienie kredytu miało nastąpić po 1) podpisaniu umowy, 2) uiszczeniu przez kredytobiorcę wpłaty z tytułu prowizji i opłat określonym w § 1 umowy, 3) ustanowieniu prawnych zabezpieczeń spłaty kredytu określonych w umowie, 4) złożeniu pisemnego oświadczenia o poddaniu się egzekucji przez ewentualnych poręczycieli, 5) po spełnieniu warunków określonych w § 4 ust. 2 (§7 ust. 1 umowy). (...) mógł uruchomić kredyt przed ustanowieniem prawnego zabezpieczenia kredytu określonego w § 3 ust. 1 i ust. 2 pod warunkiem ustanowienia prawnego zabezpieczenia spłaty kredytu w okresie przejściowym określonym w § 3 ust. 6 (§ 7 ust. 2 umowy). Uruchomienie każdej kolejnej transzy kredytu następowało pod warunkiem, że 1) inwestycja finansowana kredytem zostanie doprowadzona do stanu zaawansowania odpowiadającego etapowi budowy finansowanemu transzą poprzednią, oznaczonemu w § 5 ust. 2 oraz 2) wykonanie robót budowlanych związanych z określonym etapem budowy zostanie potwierdzone przez inspekcję bankową. Zgodnie z § 7 ust. 4 wysokość kredytu, wyrażoną w CHF określa się jako sumę wszystkich uruchomionych transz kredytu, wyrażonych w CHF. Środki z tytułu kredytu/transzy kredytu przeznaczone dla inwestora zastępczego w § 1 ust. 10 zostaną przekazane na rachunek określony w § 5 ust. 1 po złożeniu dyspozycji uruchomienia kredytu/transzy kredytu przez kredytobiorcę (§ 7 ust. 5). Zgodnie z § 7 ust. 8 umowy (...) uruchomi kredyt/ transzę kredytu w terminie 3 dni roboczych (z wyłączeniem sobót) od daty wskazanej przez kredytobiorcę w pisemnej dyspozycji kredytu.

Na podstawie § 8 umowy (...) pobierał od kredytobiorcy prowizje w wysokości określonej w § 1 ust. 7 i ust. 7a płatne jednorazowo w dniu uruchomienia kredytu.

Zgodnie z § 9 ust. 1 umowy kredyt oprocentowany został według zmiennej stopy procentowej, która w dniu wydania decyzji kredytowej ustalona była w wysokości określonej w § 1 ust. 8.

Wysokość rat określał § 10 umowy. Kredytobiorca zobowiązał się do spłaty kapitału wraz z odsetkami miesięcznie w ratach kapitałowo-odsetkowych określonych w 1 ust. 5, w terminach i kwotach zawartych w harmonogramie spłat (ust. 1), stanowiącym załącznik nr 1 i integralną część umowy i doręczany kredytobiorcy listem poleconym w terminie 14 dni od daty uruchomienia kredytu. Harmonogram spłat sporządzany był w CHF (ust. 2). Raty kapitałowo-odsetkowe płatne były w dniu określonym w § 1 ust. 6, z tym, że pierwsza rata kapitałowo-odsetkowa płatna jest, po co najmniej 28 dniach od daty uruchomienia kredytu, nie później jednak niż po 61 dniach od daty uruchomienia kredytu. (ust. 3). W okresie wypłaty transz kredytu, tj. do momentu uruchomienia ostatniej transzy kredytu zgodnie z terminem określonym w § 5 umowy 1) strony ustalają karencję w spłacie kapitału kredytu, 2) ustalenie karencji w spłacie kapitału kredytu nie powoduje zawieszenia spłaty rat odsetkowych, 3) informację o wysokości rat odsetkowych kredytobiorca uzyskuje w formie zawiadomienia przesyłanego listem poleconym w terminie 14 dni od daty uruchomienia transzy kredytu oraz może uzyskać za pośrednictwem (...) oraz sieci Internet, 4) w okresie karencji raty odsetkowe płatne są w dniu określonym w § 1 ust. 6, z tym że pierwsza rata odsetkowa płatna jest po co najmniej 28 dniach od daty uruchomienia pierwszej transzy kredytu nie później jednak niż po 61 dniach od daty uruchomienia pierwszej transzy kredytu, 5) spłata rat kredytowych rozpoczyna się po uruchomieniu wszystkich transz kredytu z tym, że pierwsza rata kapitału płatna jest w miesiącu następującym po miesiącu, w którym nastąpiło uruchomienie ostatniej transzy kredytu, łącznie z ratą odsetkową, 6) prolongata terminu wypłaty transz kredytu nie ma wpływu na zakończenie okresu karencji (ust. 4).

§ 10 ust. 5 umowy stanowił, że raty kapitałowo-odsetkowe oraz raty odsetkowe są spłacane w złotych po uprzednim ich przeliczeniu według kursu sprzedaży CHF z tabeli kursowej (...) Banku S.A. obowiązującego na dzień spłaty z godziny 14:50. Natomiast za okres od dnia powstania zadłużenia do dnia poprzedzającego spłatę kredytu Bank pobiera odsetki, które są naliczane w okresach miesięcznych, licząc od dnia uruchomienia kredytu (§ 10 ust. 7 i 8 umowy).

Spłaty rat kapitału i odsetek kredytobiorca miał dokonywać na rachunek kredytowy kredytobiorcy określony w § 6 ust. 2 prowadzony w (...) poprzez 1) wpłatę gotówki (w placówkach (...), innego banku lub pocztowych), 2) przelew środków (§ 11a ust. 1), wpłata gotówki w placówkach innego banku, placówkach pocztowych oraz przelew środków z innego banku powinny być dokonane z odpowiednim wyprzedzeniem przed upływem terminu płatności raty (§ 11a ust. 2). Za dzień wpłaty uznaje się dzień wpływu środków na rachunek bankowy w (...) (§ 11a ust. 3). Zgodnie z § 11a ust. 4 termin spłaty jest zachowany, jeśli w dniu spłaty raty, wynikającym z harmonogramu spłat nastąpi uznanie rachunku kredytowego pełną kwota raty kredytu i odsetek. W przypadku raty wpłaconej w terminie wcześniejszym niż określony w harmonogramie spłat lub w kwocie wyższej niż wynikająca z harmonogramu spłat, zmniejszenie kwoty zadłużenia z tytułu udzielonego kredytu następuje w terminie określonym w harmonogramie spłat, z zastrzeżeniem postanowień § 12. Kredytobiorca zlecał i upoważniał (...) do pobierania środków pieniężnych na spłatę kapitału i odsetek z tytułu udzielonego kredytu z rachunku (...) określonego § 6 ust. 3. Niniejsze zlecenie jest nieodwołalne i wygasa po całkowitym rozliczeniu kredytu (§11b ust. 1 umowy). Kredytobiorca zobowiązany był zapewnić na rachunku (...) określonym w § 6 ust. 3, w terminach zawartych w harmonogramie spłat, środki odpowiadające wysokości wymagalnej raty kapitału i odsetek.

W § 12 ust. 5 umowy została zawarta informacja, że wcześniejsza spłata całości kredytu lub raty kapitałowo-odsetkowej, a także spłata przekraczająca wysokość raty powoduje, że kwota spłaty jest przeliczana po kursie sprzedaży CHF z tabeli kursowej (...) Bank S.A., obowiązującym w dniu i godzinie spłaty.

W § 29 umowy kredytobiorca oświadczył, że został dokładnie zapoznany z kryteriami zmiany stóp procentowych kredytów obowiązującymi w (...) oraz zasadami modyfikacji oprocentowania kredytu i w pełni je akceptuje. Kredytobiorca oświadczył, że został dokładnie zapoznany z warunkami udzielania kredytu złotowego waloryzowanego kursem waluty obcej, w tym w zakresie zasad dotyczących spłaty kredytu i w pełni je akceptuje oraz że jest świadomy, że z kredytem waloryzowanym związane jest ryzyko kursowe, a jego konsekwencje wynikające z niekorzystnych wahań kursu złotego wobec walut obcych mogą mieć wpływ na wzrost kosztów obsługi kredytu.

W umowie nie ma żadnej wzmianki o sposobie ustalania kursu franka szwajcarskiego (umowa kredytu - k. 38-42)

Postanowienia odnoszące się do indeksacji zawierał także obowiązujący w banku regulamin udzielania kredytów i pożyczek hipotecznych dla osób fizycznych – w ramach (...).

Zgodnie z § 1 ust. 2 (...) udziela kredytów i pożyczek złotowych waloryzowanych kursem następujących walut wymienialnych: USD/EUR/CHF/ (...)/ (...) według tabeli kursowej (...) Banku S.A. Kredyty/pożyczki waloryzowane mogą być udzielane zarówno posiadaczom (...), jak i osobom nieposiadającym takiego rachunku.

Odnośnie do spłaty kredytu, zgodnie z § 23 ust. 2 regulaminu wysokość każdej raty odsetkowej lub kapitałowo-odsetkowej kredytu waloryzowanego kursem przyjętej waluty określona jest w tej walucie, natomiast jej spłata dokonywana jest w złotych po uprzednim jej przeliczeniu wg kursu sprzedaży danej waluty, określonym w tabeli kursowej (...) Banku S.A. na dzień spłaty. Stosownie do treści § 23 ust. 3 regulaminu, wysokość rat odsetkowych i kapitałowo-odsetkowych kredytu waloryzowanego wyrażona w złotych, ulega comiesięcznej modyfikacji w zależności od kursu sprzedaży waluty, według tabeli kursowej (...) Banku S.A. na dzień spłaty. Zgodnie z ust. 4 termin spłaty kredytu jest zachowany, jeśli w dniu spłaty raty, wynikającym z harmonogramu spłaty, nastąpi uznanie rachunku kredytowanego pełną kwotą raty.

Z kolei zgodnie z treścią § 26 ust. 2 regulaminu wcześniejsza spłata całości kredytu lub raty kapitałowo-odsetkowej kredytu waloryzowanego a także spłata przekraczająca wysokość raty przeliczana jest po kursie sprzedaży danej waluty, ogłaszanym na dzień spłaty.

Zgodnie z § 31 regulaminu wypowiedzenie umowy może nastąpić w przypadku 1) powstania zadłużenia przeterminowanego, utrzymującego się dłużej niż 1 miesiąc, 2) niedotrzymania przez kredytobiorcę warunków umowy, 3) znacznego zmniejszenia się – w ocenie (...) – realnej wartości ustanowionych zabezpieczeń wierzytelności (...) z tytułu udzielonego kredytu, o ile kredytobiorca nie ustanowi dodatkowego zabezpieczenia, 4) zagrożenia terminowej spłaty kredytu z powodu pogorszenia się stanu majątkowego kredytobiorcy, 5) zbycia przez kredytobiorcę lub osobę trzecią nieruchomości/ograniczonego prawa rzeczowego obciążanej/obciążonego hipoteką, stanowiącą zabezpieczenie spłaty udzielonego kredytu (ust. 1). Po upływie okresu wypowiedzenia umowy (...) mógł przystąpić do dochodzenia swoich należności z majątku kredytobiorcy i posiadanych prawnych zabezpieczeń spłaty kredytu (ust. 2). W przypadku kredytów złotowych waloryzowanych kursem waluty bankowy tytuł egzekucyjny wystawiany jest w złotych, po przeliczeniu wierzytelności (...) na dzień sporządzania tytułu egzekucyjnego według średniego kursu danej waluty w tym dniu, według tabeli kursowej (...) Banku SA. (regulamin – k. 34-51)

Postanowienie, odpowiadające treści § 10 ust. 5 umowy i dotyczące (...) Bank S.A. z siedzibą w W. zostało uznane przez Sąd Ochrony Konkurencji i Konsumentów za abuzywne w wyroku z dnia 27 grudnia 2010 r. w sprawie o sygn. akt XVII AmC 1531/09 i wpisane do rejestru klauzul niedozwolonych Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów jako klauzula nr 5743 (fakt znany Sądowi z urzędu).

6 lipca 2009 r. strony zawarły aneks nr (...) do umowy modyfikujący między innym postanowienia dotyczące przeznaczenia środków z kredytu, rozszerzając je na także na poczet budowy i zakupu miejsca postojowego nr 45 jako udziału w prawie lokalu użytkowego – garażu wielostanowiskowego, składkę miesięczną tytułem umowy ubezpieczenia nieruchomości oraz sumę ubezpieczenia, datę zakończenia inwestycji i całkowity koszt inwestycji. (k. 52)

18 lutego 2010 r. strony zawarły aneks nr (...) do umowy, zmieniające § 1 ust. 2 umowy w zakresie kwoty kredytu, zmieniając ją na 82 998,92 zł. (k. 53)

29 kwietnia 2008 r. został otwarty kredyt w kwocie 39 924,44 CHF, która w walucie operacji wyniosła 82 998,92 zł. W okresie od 29 kwietnia 2008 r. do 18 listopada 2011 r. powód poniósł koszty uwzględniające spłaty kapitału i odsetek w kwocie 153 087,31 zł, prowizję za ubezpieczenie kredytu w kwocie 220 zł, składki ubezpieczeniowe związane z ubezpieczeniem na życie w kwocie 1 762 zł, związane z ubezpieczeniem nieruchomości w kwocie 47,13 zł, związane z „pakietem bezpieczna spłata” w kwocie 1864,06 zł. Oprocentowanie w okresie kredytowania było zmienne i początkowo wynosiło 4,74%, pod koniec wynosząc 0,86% (zaświadczenia pozwanego banku – k. 54-56).

Kredyt został przez powoda całkowicie spłacony 18 listopada 2011 r. (bezsporne).

Powyższy stan faktyczny Sąd ustalił w oparciu o dowody złożone do akt przez strony oraz zeznania powoda. W odniesieniu do części dokumentów strony nie zakwestionowały rzetelności ich sporządzenia ani nie żądały złożenia przez stronę przeciwną ich oryginałów (zgodnie z art. 129 k.p.c.). Podobnie i Sąd badając te dokumenty z urzędu, nie dopatrzył się w nich niczego, co uzasadniałoby powzięcie jakichkolwiek wątpliwości co do ich wiarygodności i mocy dowodowej, dlatego stanowiły podstawę dla poczynionych w sprawie ustaleń. W ocenie Sądu dowody te, w zakresie, w jakim stanowiły podstawę poczynionych w niniejszej sprawie ustaleń faktycznych, tworzą razem zasadniczo spójny i nie budzący wątpliwości w świetle wskazań wiedzy i doświadczenia życiowego, a przez to zasługujący na wiatę materiał dowodowy.

Przy ustalaniu stanu faktycznego Sąd oparł się także na zeznaniach powoda, które w pełni korelowały z dowodami w postaci dokumentów związanych z zawarciem i realizacją przedmiotowej umowy. Zrelacjonował on przebieg czynności związanych z zawarciem umowy kredytu. Z zeznań wynika jednoznacznie, że nie negocjował kwestionowanych postanowień umowy i pozostawał w przekonaniu, że bank oferuje mu bezpieczny produkt finansowy. Zeznania powoda dotyczące w szczególności okoliczności związanych z zawarciem umowy o kredyt, były logiczne i spójne, a w konsekwencji nie budziły wątpliwości. Dlatego Sąd uznał je za wiarygodne w całości (zeznania powoda – k. 248-249).

Sąd oddalił na podstawie art. 235 ² § 1 pkt 2 k.p.c. wnioski stron o dopuszczenie dowodu z opinii biegłego, gdyż fakty, których stwierdzeniu miał służyć ten wniosek dowodowy, nie były istotne dla wyniku postępowania. Zasadniczy spór pomiędzy stronami koncentrował się na ocenie postanowień umownych stosowanych przez pozwanego, na podstawie których ten zatrzymał dochodzoną pozwem kwotę, przez pryzmat ich zgodności z przepisami prawa chroniącymi konsumentów, a zakazujących m. in. stosowania klauzul abuzywnych we wzorcach umownych przez przedsiębiorców, czyli art. 385 ¹ -385 ³ k.c.

Oceniając ważność czynności prawnej, nie można przypisywać dominującego znaczenia ani okolicznościom poprzedzającym zawarcie umowy, ani sposobowi jej wykonania1. Nie miało więc znaczenia czy kurs stosowany przez pozwanego przy przeliczeniach do wyliczania kolejnych rat w okresie objętym sporem był w jakiś sposób powiązany z kursem rynkowym. Ponadto opinia biegłego nie może być źródłem materiału faktycznego sprawy, albowiem rolą biegłego nie jest dokonywanie samodzielnych ustaleń faktycznych istotnych dla zastosowania określonej normy prawnej, gdyż to strony winny wykazywać fakty, z których wywodzą skutki prawne, zaś zadaniem biegłego jest jedynie naświetlenie wyjaśnianych okoliczności z punktu widzenia wiadomości specjalnych, przy uwzględnieniu zebranego w toku procesu i udostępnionego mu materiału sprawy. (postanowienie dowodowe, k. 249).

Nie miały znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy także załączone do akt publikacje, ekspertyzy czy opinie prawne, stanowiące jedynie subiektywną ocenę autora co do rozumienia czy też stosowania określonych instytucji prawnych. Podobnie nie miały znaczenia uchwały NBP, czy zestawienie kursów (...) w porównaniu z kursami NBP, ponieważ to czy pozwany ustalając i stosując kurs waluty CHF do złotego polskiego inspirował się ustaleniami NBP, nie wpływało na stwierdzenie ewentualnej ważności umowy czy też braku abuzywnego charakteru jej niektórych postanowień.

W ocenie Sądu, dokonanie ustaleń stanu faktycznego możliwe było na podstawie pozostałych dowodów zebranych w niniejszej sprawie - w szczególności przedstawionych przez strony dokumentów oraz zeznań powoda. Czyniąc ustalenia faktyczne. Sąd uwzględnił także zgodne twierdzenia stron w trybie art. 229 k.p.c. oraz twierdzenia strony, którym przeciwnik nie przeczył w trybie art. 230 k.p.c.

Sąd Okręgowy zważył, co następuje:

Powództwo jest zasadne i zasługuje na uwzględnienie w znacznej części, ponieważ umowa nr (...) o kredyt hipoteczny dla osób fizycznych (...) waloryzowany kursem CHF, zawarta w dniu 23 kwietnia 2008 roku przez powoda R. P. z (...) Bank S.A. jest nieważna. Nieważność umowy wynika z uwagi na zawarcie w niej postanowień abuzywnych, które nie mogą być zastąpione jakimikolwiek innymi regulacjami prawnymi.

Bezsporny pomiędzy stronami był fakt zawarcia ww. umowy w kwocie 110 000 zł zmienionej na 82 998,92 zł. Istota sporu sprowadzała się natomiast do ustalenia, czy ww. umowa jest nieważna, a tym samym czy zachodzą przesłanki zasądzenia na rzecz powoda uiszczonej przez niego w toku realizacji umowy na rzecz pozwanego kwoty 156 980,50 złotych.

Zgodnie z art. 69 ust. 1 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 roku Prawo bankowe (tj. Dz. U. z 2024 roku, poz. 1646 ze zm.) przez umowę kredytu bankowego bank zobowiązuje się oddać do dyspozycji kredytobiorcy na czas oznaczony w umowie kwotę środków pieniężnych z przeznaczeniem na ustalony cel, a kredytobiorca zobowiązuje się do korzystania z niej na warunkach określonych w umowie, zwrotu kwoty wykorzystanego kredytu wraz z odsetkami w oznaczonych terminach spłaty oraz zapłaty prowizji od udzielonego kredytu. W myśl art. 69 ust. 2 Prawa bankowego, umowa kredytu powinna być zawarta na piśmie i określać w szczególności: 1) strony umowy, 2) kwotę i walutę kredytu, 3) cel, na który kredyt został udzielony, 4) zasady i termin spłaty kredytu, 5) wysokość oprocentowania kredytu i warunki jego zmiany, 6) sposób zabezpieczenia spłaty kredytu, 7) zakres uprawnień banku związanych z kontrolą wykorzystania i spłaty kredytu, 8) terminy i sposób postawienia do dyspozycji kredytobiorcy środków pieniężnych, 9) wysokość prowizji, jeżeli umowa ją przewiduje, 10) warunki dokonywania zmian i rozwiązania umowy. Wskazać też należy, że w przypadku zawarcia umowy o kredyt denominowany lub indeksowany do waluty innej niż waluta polska, szczegółowe zasady określania sposobów i terminów ustalania kursu wymiany walut, na podstawie którego w szczególności wyliczana jest kwota kredytu, jego transz i rat kapitałowo- odsetkowych oraz zasad przeliczania na walutę wypłaty albo spłaty kredytu, powinna ściśle określać umowa kredytu. Oznacza to, że kredytobiorca już na etapie umowy kredytowej powinien być odpowiednio poinformowany przez bank o istotnych dla niego zasadach związanych ze spłatą kredytu.

W ocenie Sądu będąca przedmiotem rozpoznania umowa była typową umową kredytu waloryzowanego kursem CHF, jakie były powszechnie zawierane przez pozwany bank. Istotne z punktu widzenia rozstrzygnięcia jest zatem wzięcie pod rozwagę czy drugą stroną umowy był konsument, a jeżeli tak, to czy kwestionowane przez stronę powodową postanowienia przeliczeniowe mają charakter niedozwolony (art. 385 i kolejne k.c.) i w przypadku udzielenia pozytywnej odpowiedzi na to pytanie, jaki jest skutek ich wyeliminowania z kontraktu z punktu widzenia jego bytu, przy uwzględnieniu wykładni postanowień dyrektywy 93/13 dokonanych w wyrokach Trybunału Sprawiedliwości UE co do możliwości uzupełniania luk w umowie na skutek wyeliminowania postanowień niedozwolonych, mając przy tym na względnie krajowy porządek prawny (np. art. 358 § 2 k.c.) oraz wolę strony powodowej w tym zakresie.

Nieważność umowy

Uznanie klauzul przeliczeniowych, takich jak § 1 ust. 3A umowy, § 10 ust. 5 umowy, § 12 ust. 5 umowy, § 15 ust. 4 umowy, § 1 ust. 2 regulaminu, § 23 ust. 2 i 3 regulaminu, § 26 ust. 2 regulaminu oraz § 31 ust. 3 regulaminu za niedozwolone postanowienia umowne skutkuje nieważnością całej umowy kredytu, ponieważ postanowienia te oznaczają główny przedmiot umowy i określają sposób jej wykonywania. Ponieważ określenie sposobu wykonywania umowy nie jest możliwe z uwagi na chociażby brak postanowienia indeksacyjnego o przeliczeniu kwoty kredytu z PLN na CHF w celu oprocentowania kredytu w oparciu o stawkę LIBOR właściwą dla tej waluty obcej oraz brak postanowienia przeliczeniowego co do ustalenia wysokości raty płatnej w PLN z CHF, to umowa musi zostać uznana za niewykonalną, a przez to nieważną. Stanowisko to przeważa w aktualnym orzecznictwie2. Jednocześnie strona powodowa stanowczo wyraziła zgodę na stwierdzenie nieważności umowy, będąc świadoma wynikających z tego konsekwencji. O ile art. 385 ¹ § 1 k.c. (ani art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13) nie wskazuje wprost na sankcję nieważności umowy zawierającej niedozwolone postanowienia umowne, to jednak dyrektywa nr 93/13 przewiduje w art. 8 możliwość przyjęcia lub utrzymania bardziej rygorystycznych przepisów prawnych, których celem jest także osiągnięcie celu odstraszającego (art. 8b ust. 1). Obowiązkiem organu stosującego prawo jest zapewnienie skuteczności ochrony przyznanej konsumentowi w normach zawartych w dyrektywie. Nie ma więc przeszkód aby w sytuacji, w której naruszenie praw konsumenta chronionych dyrektywą prowadzi do innej niż przewidziana jako zasadnicza w art. 385 ¹ k.c. wadliwości czynności prawnej, zastosowania nie mogła znaleźć inna sankcja, w tym sankcja nieważności czynności prawnej.

Tezie tej nie sprzeciwia się stwierdzenie, że umowa bezwzględnie wiąże w pozostałym zakresie (art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13). Zgodnie z wykładnią tego przepisu dokonaną w orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości, umowa zawierająca nieuczciwe warunki powinna w zasadzie nadal obowiązywać, bez jakiejkolwiek zmiany innej niż wynikająca z uchylenia nieuczciwych warunków, o ile takie dalsze obowiązywanie umowy jest prawnie możliwe zgodnie z zasadami prawa wewnętrznego (m.in. wyroki w sprawie C-618/10, w sprawie C-488/11, w sprawie C-260/18). Stąd też oczywiste jest, że nie jest możliwe dalsze funkcjonowanie umowy, której po wyłączeniu z niej postanowień niedozwolonych (które mogą przecież w określonych warunkach dotyczyć głównych świadczeń stron), nie da się wykonać – określić sposobu i wysokości świadczenia.

Naruszenie dobrych obyczajów

W toku postępowania pozwany wskazywał, że informował powoda o istniejącym ryzyku kursowym związanym z umową kredytu. W ocenie Sądu, powód nie był prawidłowo poinformowany o realnej skali tego ryzyka, a w szczególności tego, że wzrost kursu będzie rzutować na saldo całego kapitału kredytu. Nigdy nie zaprezentowano stronie powodowej szczegółowej symulacji która wskazywałaby, jakie kwoty będzie musiała uiścić na rzecz pozwanego w przypadku istotnego wzrostu kursu CHF. Trudno w tej sytuacji mówić o zachowaniu zasady równorzędności podmiotów czy porównywalności wysokości ich świadczeń.

Sposób prezentacji kredytu waloryzowanego kursem CHF przez doradcę był skierowany na przekonanie powoda, że jest to oferta bardzo korzystna, a frank szwajcarski jest walutą stabilną. Sytuacja, w której bank wiedząc o istotnym ryzyku kontraktowym nie informuje konsumentów jako słabszą stronę o nim w sposób rzetelny, jest równoznaczna z nadużyciem silniejszej pozycji kontraktowej przez bank w celu zastrzeżenia wygórowanych korzyści, co wykracza poza zakreślone przez ustawodawcę granice swobody kontraktowej i świadczy o naruszeniu zasad współżycia społecznego3. W ocenie Sądu nie można mówić o świadomej, racjonalnej i przemyślanej decyzji powoda, skoro przedstawiono mu propozycję kredytową w sposób nierzetelny i niekompletny.

Przedstawianie oferty kredytu waloryzowanego kursem jednej z walut światowych jako korzystnej dla konsumenta, w sytuacji gdy umowa nie zawiera jakichkolwiek mechanizmów ograniczających nadmierne ryzyko walutowe, musi być ocenione jako nielojalne działanie banku, obliczone w istocie na to, że w wieloletnim okresie kredytowania wzrost kursu CHF zapewni bankowi znacznie wyższe wynagrodzenie od wartości wskazywanych konsumentowi na etapie negocjowania i zawierania umowy kredytu. Należało zatem ocenić, że umowa kredytu kształtuje obowiązki powoda w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami w rozumieniu art. 385 ¹ § 1 k.c.

Naruszenie interesów ekonomicznych powoda

W ocenie Sądu umowa kredytu wiążąca strony rażąco narusza interesy ekonomiczne powoda. W związku z zawartymi w niej postanowieniami waloryzacyjnymi, powód był zmuszony spłacać kwotę o wiele wyższą niż wykorzystany kredyt z odsetkami i prowizją. Kwota kapitału kredytu do spłaty była ustalana przez pozwanego, który otrzymywał świadczenie wyższe niż suma kapitału, odsetek i prowizji bez jakiejkolwiek podstawy w przepisach prawa. Należy zauważyć, że przepisy Prawa bankowego nie dają bankowi prawa do konstruowania umów kredytu w taki sposób, by uzyskiwać jeszcze dodatkowe wynagrodzenie ponad odsetkami i prowizją.

Nie zmienia tego w żaden sposób powiązanie umowy kredytu z walutą obcą. O tym, w jakiej walucie jest kredyt, decyduje waluta, w jakiej na podstawie umowy, bank wypłacił środki pieniężne, a kredytem jest przekazana kredytobiorcy kwota środków pieniężnych4. W niniejszej sprawie kredyt był udzielony na zakup nieruchomości położonej w Polsce i wypłacony w polskiej walucie. Umowa została zawarta w Polsce między polskimi rezydentami. Nie ulega żadnej wątpliwości Sądu, że ww. umowa kredytu miała charakter złotowy, a jakiekolwiek powiązanie z frankiem szwajcarskim miało jedynie charakter klauzuli waloryzacyjnej.

Zawarcie w umowie niedozwolonych postanowień umownych

W świetle powyższych rozważań w ocenie Sądu zasadne są więc twierdzenia powoda w przedmiocie abuzywności klauzul waloryzacyjnych.

Zgodnie z dyspozycją art. 385 ¹ § 1 k.c. postanowienia umowy zawieranej z konsumentem nieuzgodnione indywidualnie nie wiążą go, jeżeli kształtują jego prawa i obowiązki w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy (niedozwolone postanowienia umowne). Nie dotyczy to postanowień określających główne świadczenia stron, w tym cenę lub wynagrodzenie, jeżeli zostały sformułowane w sposób jednoznaczny. W myśl § 3 tego artykułu nieuzgodnione indywidualnie są te postanowienia umowy, na których treść konsument nie miał rzeczywistego wpływu. W szczególności odnosi się to do postanowień umowy przejętych z wzorca umowy zaproponowanego konsumentowi przez kontrahenta. Ciężar dowodu, że postanowienie zostało uzgodnione indywidualnie, spoczywa na tym, kto się na to powołuje (art. 385 ¹ § 4 k.c.).

Określone postanowienie umowy może zostać uznane za niedozwolone postanowienie umowne w rozumieniu powyższego przepisu, w sytuacji gdy spełnione zostaną łącznie cztery warunki: umowa musi być zawarta z konsumentem, postanowienie umowy „nie zostało uzgodnione indywidualnie”, postanowienie kształtuje prawa i obowiązki konsumenta w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy, postanowienie sformułowane w sposób jednoznaczny nie dotyczy „głównych świadczeń stron”. Nie został sformułowany zamknięty katalog niedozwolonych postanowień umownych, a przykłady takich postanowień można znaleźć w Kodeksie cywilnym oraz obszernym orzecznictwie sądowym. Niewątpliwie zarówno swoboda umów, jak i ogólniej, autonomia woli realizowana może być jedynie pod kontrolą prawa: sąd może dokonywać oceny postanowień zawartych umów, a także postanowień samych wzorców umów, co do ich zgodności z prawem.

Skutkiem prawnym zaistnienia niedozwolonego postanowienia umownego jest jego bezskuteczność, polegająca na tym, że postanowienie umowne uznane za niedozwolone nie wiąże konsumentów, a więc staje się bezskuteczne (art. 385 ¹ § 2 k.c.). Bezskuteczność niedozwolonych klauzul następuje ex lege i ex tunc, a w ich miejsce wchodzą odpowiednie przepisy dyspozytywne. Sankcja z art. 385 ¹ § 1 i 2 k.c. z mocy prawa usuwa z umowy niedozwolone postanowienie5.

W niniejszej sprawie powód zawierając przedmiotową umowę posiadał status konsumenta. Ze zgromadzonego w niniejszej sprawie materiału dowodowego wynika, że powód nie prowadził działalności gospodarczej w chwili zawierania umowy. Nabywana nieruchomość służyć miała jego potrzebom mieszkaniowym i nie była także przez powoda wynajmowana. Sąd zatem przyjął, że powód przystępując do przedmiotowej umowy działał jako konsument w rozumieniu art. 22 ¹ k.c., a postanowienia umowy, dotyczące ich praw i obowiązków, podlegały ocenie przez pryzmat art. 385 ¹ -385 ³ k.c.

Pozwany nie sprostał także spoczywającemu na nim zgodnie z art. 385 ¹ § 4 k.c., ciężarowi dowodu, że postanowienia umowne zostały uzgodnione z konsumentem indywidualnie. Nie sposób uznać samego „wyboru waluty” kredytu przez powoda za negocjacje, skoro sprowadza się to jedynie do zatwierdzenia jednej z kilku możliwości oferowanych przez bank, zaś sam sposób przeliczania kursów walut był ustalany przez pozwanego w sposób jednostronny.

Podkreślenia wymaga, że konstrukcja umowy była narzucona przez pozwanego według wzorca, a powód mógł jedynie umowę albo zaakceptować, albo nie uzyskać kredytu. Pozwany przy tym mógł ustalić wartość waluty obcej na dowolnym poziomie, nawet oderwanym od jakiegokolwiek kursu występującego na rynku, ze szkodą dla konsumenta, który w żaden sposób nie mógł się sprzeciwić wysokości kursu narzuconego przez bank. Powód był zmuszony stosować się do niego, gdyż nie miał możliwości spłaty rat kredytu bezpośrednio w walucie obcej. W rezultacie bank w oparciu o klauzule przeliczeniowe uzyskał rzeczywistą możliwość dowolnego kształtowania wysokości świadczeń kredytobiorcy, co jest w oczywisty sposób sprzeczne z dobrymi obyczajami i rażąco narusza interesy konsumenta. Z tego powodu powszechnie uznaje się klauzule waloryzacyjne za niedozwolone postanowienia umowne w rozumieniu art 385 ¹ k.c.6

Sąd uznał, że kwestionowane postanowienia umowy kredytu, które wprowadzają ryzyko kursowe (ryzyko wymiany) przez mechanizm indeksacji, stanowią klauzulę określającą główne świadczenia stron („główny przedmiot umowy” w rozumieniu dyrektywy 93/13), ponieważ nie tylko samo powiązanie kredytu z walutą obcą, ale również sposób dokonywania przeliczeń walutowych koniecznych do realizacji takiej umowy określają samą istotę umowy kredytu indeksowanego do waluty obcej.

W ocenie Sądu analizowane postanowienia umowy nie zostały sporządzone prostym i zrozumiałym językiem (art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13/EWG), skoro ich treść nie pozwala na stwierdzenie, w jaki sposób pozwany bank ustala kurs CHF dla celu wykonania umowy kredytu. Ponadto postanowienia te rozproszone są w wielu miejscach umowy, co utrudnia ich odczytywanie. Zgodzić się należy z utrwalonym już w judykaturze i piśmiennictwie poglądem, wedle którego wyrażenie warunku umownego prostym i zrozumiałym językiem ma zapewnić konsumentowi podjęcie świadomej i rozważnej decyzji w kwestii zawarcia umowy. Z pewnością świadomości decyzyjnej konsumenta zawierającego umowę kredytową nie sprzyja odsyłanie do aktów prawnych czy załączników (np. tabel kursowych) nieujętych w umowie, czy wręcz zastrzeżenie ich zredagowania w przyszłości, np. harmonogramu spłat7.

Jak wynika z orzeczenia Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 20 września 2017 roku (C-186/16, Legalis nr 1665691), art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, że wymóg wyrażenia warunku umownego prostym i zrozumiały językiem oznacza, że w przypadku umów kredytowych instytucje finansowe muszą zapewnić kredytobiorcom informacje wystarczające do podjęcia świadomych i rozważnych decyzji. W tym względzie wymóg ten oznacza, że „(...) musi zostać zrozumiany przez konsumenta zarówno w aspekcie formalnym i gramatycznym, jak i w odniesieniu do jego konkretnego zakresu, tak aby właściwie poinformowany oraz dostatecznie uważny i rozsądny przeciętny konsument mógł nie tylko dowiedzieć się o możliwości wzrostu lub spadku waluty obcej (...)”, ale również oszacować - potencjalnie istotne konsekwencje ekonomiczne takiego warunku dla swoich zobowiązań finansowych. Nie jest zatem wystarczające powiadomienie konsumenta o tym, że udzielony mu kredyt oraz raty kredytu będą indeksowane według określonego miernika wartości, takiego jak waluta obca. Niewystarczające jest również poinformowanie klienta o tym, że wartość kredytu i wysokość rat będzie się wahać w zależności od kursu waluty, gdyż przeciętny uczestnik rynku posiada świadomość, że kurs waluty zmienia się w czasie. Staranność banku powinna polegać na rzetelnym przedstawieniu konsumentowi skutków zmiany kursów dla zaciągniętego przez niego zobowiązania kredytowego, w szczególności zmiany nie tylko wysokości raty, ale również salda kredytu.

Wprowadzony do umowy mechanizm indeksacji powodował dodatkowo nierównomierne rozłożenie pomiędzy stronami umowy ryzyka wynikającego z waloryzacji kwoty kredytu do zmiennego w czasie kursu waluty obcej. Z postanowień umowy wynika, że kwota udzielonego powodowi kredytu została przeliczona według kursu kupna waluty z tabeli kursów banku natomiast raty kredytu indeksowane były według kursu sprzedaży CHF z tabeli banku obowiązującego w dacie spłaty raty z godziny 14:50. Jednocześnie indeksacji podlegała kwota kredytu pozostałego do spłaty. Powyższy mechanizm powodował, że saldo kredytu wahało się w zależności od kursu waluty, zaś wysokość rat kredytu również podlegała wahaniom w zależności od kursu sprzedaży waluty. W rezultacie zastosowanego mechanizmu konsument nie był w stanie ustalić wysokości raty kredytu w danym miesiącu jak również faktycznej wysokości kredytu pozostałego do spłaty. Skutkiem mechanizmu indeksacji jest nierównomierne rozłożenie ryzyka na strony umowy. Bank, udzielając kredytu indeksowanego, poza ryzykiem wynikającym z zawarcia umowy i potencjalnej możliwości braku spłaty kredytu przez konsumenta, ryzykuje jedynie stratę wynikającą z utraty kwoty wypłaconej konsumentowi. Powód był narażony na zwiększenie zadłużenia w zasadzie do nieograniczonej wysokości i to na każdym etapie wykonywania umowy.

Dla oceny abuzywności postanowień indeksacyjnych nie miało znaczenia to, że wypłata środków uzależniona była od warunku potestatywnego w postaci złożenia przez kredytobiorcę dyspozycji uruchomienia środków kredytu i ich wykorzystania. Spełnienie tego warunku było niezbędne, aby umowa mogła zostać wykonana zgodnie z jej społeczno-gospodarczym przeznaczeniem, samo zaś wymaganie od konsumenta dokonania jeszcze jednej czynności przed dokonaniem wypłaty środków przez bank nie pozbawia innych postanowień umownych ich abuzywnego charakteru.

Spłata kredytu w CHF i ustawa „antyspreadowa”

Pozwany w toku sprawy podnosił także, że o nieważności spornej umowy trudno mówić w sytuacji, gdy sam ustawodawca nowelizując prawo bankowe i uchwalając tzw. ustawę „antyspreadową”, zmierzał do utrzymania umów o kredyt indeksowany lub denominowany do walut obcych. Sąd nie podziela tego stanowiska. Należy wskazać, że tego rodzaju rozwiązanie nie niwelowało abuzywności omawianego postanowienia umownego dotyczącego wypłaty czy spłaty kredytu. Zgodnie z art. 4 Dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 roku w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich (Dz. Urz. UE. L Nr 95, str. 29) nieuczciwy charakter warunków umowy jest określany z uwzględnieniem rodzaju towarów lub usług, których umowa dotyczy i z odniesieniem, w momencie zawarcia umowy. Kwestia abuzywności powinna być zatem oceniana na moment zawarcia umowy. Późniejsze zmiany umowy nie mają żadnego prawnego znaczenia. Nie ulega także wątpliwości, że istnieje możliwość bezpośredniego stosowania dyrektywny unijnej czy też sięgania do jej treści przy interpretacji przepisu prawa krajowego8. Analogiczne stanowisko co do daty dokonywania oceny abuzywności i braku wpływu podpisywania aneksów do umów zajął także Sąd Najwyższy w uchwale 7 sędziów z dnia 20 czerwca 2018 roku9.

Należy też wskazać, iż ustawą z 29 lipca 2011 roku o zmianie ustawy prawo bankowe oraz niektórych innych ustaw (Nr 165, poz. 984), zwaną potocznie ustawą „antyspreadową”, do Prawa bankowego został wprowadzony m.in. art. 69 ust. 2 pkt 4a, zgodnie z którym umowa kredytu powinna określać, w przypadku umowy o kredyt denominowany lub indeksowany do waluty innej niż waluta polska, szczegółowe zasady określania sposobów i terminów ustalania kursu wymiany walut, na podstawie którego w szczególności wyliczana jest kwota kredytu, jego transz i rat kapitałowo-odsetkowych oraz zasad przeliczania na walutę wypłaty albo spłaty kredytu. Z treści przywołanego przepisu wynika, że obligował on strony umów o kredyt do zastosowania omawianej wyżej zasady określania w umowie wysokości świadczeń obu stron, ewentualnie wskazywania podstawy do ich obliczenia, która to zasada wynika z natury każdej umowy i była już zapisana w dotychczasowych przepisach k.c. W zakresie ustalania kursów walut wymaga ona, aby umowa o kredyt denominowany lub indeksowany do waluty innej niż waluta polska zawierała szczegółowe zasady określania sposobów i terminów ustalania kursu wymiany walut, na podstawie którego w szczególności wyliczana jest kwota kredytu, jego transz i rat kapitałowo-odsetkowych oraz zasady przeliczania na walutę wypłaty albo spłaty kredytu.

Wyartykułowanie we wspomnianej nowelizacji opisanego wyżej obowiązku, który i tak wynikał z przepisów ogólnych dotyczących zobowiązań, nie skutkowało sanowaniem wadliwości umów o kredyt indeksowany lub denominowany wcześniej, ani później zawartych z naruszeniem konieczności określenia w umowie świadczeń obu stron. Potwierdzała ona jedynie, niebudząca zresztą większych wątpliwości, dopuszczalność zawierania umów o kredyt denominowany lub indeksowany do waluty obcej. Wspomniana nowelizacja dotyczyła tylko jednego z elementów umowy kredytowej, a mianowicie zasad określania sposobu i terminu ustalania kursów waluty, do której kredyt jest indeksowany. Innych elementów tej umowy wspomniana zmiana przepisów nie dotyczyła i z tego względu nie mogła wpłynąć na ocenę ważności umowy10.

W ocenie sądu wprowadzenie późniejszej możliwości spłacania kredytu bezpośrednio w walucie CHF do regulaminu pozwanego banku nie wywiera efektu „sanującego” względem postanowień umownych, które w chwili zawarcia umowy miały charakter klauzul abuzywnych.

Rozliczenie stron

Z uwagi na nieważność umowy kredytu, dla ostatecznego rozliczenia stron zastosowanie znalazły przepisy art. 405-410 k.c. W najnowszym orzecznictwie Sądu Najwyższego nie budzi już żadnych wątpliwości zagadnienie, że jeżeli w następstwie zastosowania przedstawionych reguł umowa kredytu stała się trwałe bezskuteczna (nieważna), świadczenia spełnione na jej podstawie powinny być postrzegane jako świadczenia nienależne w rozumieniu art, 410 § 2 k.c.11.

Zgodnie z art. 405 k.c., kto bez podstawy prawnej uzyskał korzyść majątkową kosztem innej osoby, obowiązany jest do wydania korzyści w naturze, a gdyby to nie było możliwe, do zwrotu jej wartości. W myśl zaś art. 410 § 1 i 2 k.c., przepisy artykułów poprzedzających stosuje się w szczególności do świadczenia nienależnego. Świadczenie jest nienależne, jeżeli ten, kto je spełnił, nie był w ogóle zobowiązany lub nie był zobowiązany względem osoby, której świadczył, albo jeżeli podstawa świadczenia odpadła lub zamierzony cel świadczenia nie został osiągnięty, albo jeżeli czynność prawna zobowiązująca do świadczenia była nieważna i nie stała się ważna po spełnieniu świadczenia.

Bank wypłacił powodowi z tytułu przedmiotowej umowy kredytu 82 998,92 złotych. Następnie strona powodowa spełniała świadczenia odpowiadające określonym w umowie ratom kapitałowo-odsetkowym wpłacając na rzecz banku w okresie od 29 września 2008 roku do 18 listopada 2011 roku kwotę 153 078,31 złotych. Powód uiścił także kwotę 220 zł tytułem prowizji za ubezpieczenie kredytu, kwotę 1864,06 zł na składki ubezpieczeniowe „Bezpieczna spłata” oraz wreszcie kwoty 1762 zł na składki ubezpieczeniowe w ramach ubezpieczenia na życie oraz kwotę 47,13 zł na składki ubezpieczeniowe w ramach ubezpieczenia na nieruchomość. Powyższe ustalenia wynikają z zaświadczeń wystawionych przez pozwanego (zaświadczenia pozwanego banku – k. 54-56).

Z uwagi na nieważność umowy kredytu, na podstawie powołanych przepisów powód zasadniczo mógł domagać się zwrotu kwot wskazanych w pozwie. Oddaleniu podlegały jednak żądania zwrotu kwot uiszczonych przez powoda na składki ubezpieczeniowe związane z ubezpieczeniem na życie w wysokości 1762 zł oraz z ubezpieczeniem nieruchomości w wysokości 47,13 zł. W ocenie sądu, nie stanowiły one wzbogacenia po stronie pozwanego kosztem powoda. Ubezpieczenie na życie i ubezpieczenie nieruchomości były dla powoda korzystne, skoro w przypadku ziszczenia się takich ryzyk, jak śmierć powoda czy zniszczenie nieruchomości stanowiącej jego własność, to ubezpieczyciel pokrywałby koszty kredytu zamiast powoda lub jego ewentualnych spadkobierców. Bez znaczenia były tutaj cesje na rzecz pozwanego, gdyż tak czy inaczej sytuacja powoda uległaby polepszeniu, skoro bank nie mógłby wzywać jego lub jego spadkobierców do spełniania świadczeń w związku z wykonywaniem umowy.

O odsetkach Sąd orzekł na podstawie art. 481 k.c. zgodnie z którym jeżeli dłużnik opóźnia się ze spełnieniem świadczenia pieniężnego, wierzyciel może żądać odsetek za czas opóźnienia, chociażby nie poniósł żadnej szkody i chociażby opóźnienie było następstwem okoliczności, za które dłużnik odpowiedzialności nie ponosi.

W niniejszej sprawie Sąd zasądził na rzecz powoda kwotę 155 171,37 zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie liczonymi od dnia 18 maja 2023 r. do dnia zapłaty. Sąd przyjął jako dzień naliczania odsetek ustawowych datę 18 maja 2023 r., jako wypadającą 30 dni od dnia następnego po dniu doręczenia pozwu. Termin 30-dniowy wynika z art. 6 ustawy z dnia 5 sierpnia 2015 r. o rozpatrywaniu reklamacji przez podmioty rynku finansowego, o Rzeczniku Finansowym i o Funduszu Edukacji Finansowej (Dz.U. z 2024 r. poz. 1109), zgodnie z którym odpowiedzi, o której mowa w art. 5 ust. 1. (tj. na reklamację klienta), należy udzielić bez zbędnej zwłoki, jednak nie później niż w terminie 30 dni od dnia otrzymania reklamacji. Do zachowania terminu wystarczy wysłanie odpowiedzi przed jego upływem. Funkcję reklamacji w niniejszej sprawie spełnił pozew. Dalej idące odsetki na rzecz powódki sąd oddalił jako nieuzasadnione.

Zarzut nadużycia prawa

Nie można było mówić o nadużyciu prawa podmiotowego przez stronę powodową. Podkreślić należy, że przepis art. 5 k.c. może stanowić podstawę oddalenia powództwa jedynie w wyjątkowych sytuacjach. W ocenie Sądu pozwany nie wykazał, jakie dokładnie zasady współżycia społecznego miałyby zostać naruszone przez powoda oraz w jaki sposób zachowanie powoda miałoby je naruszać. Odmowa udzielenia ochrony prawnej na podstawie art. 5 k.c. z uwagi na jego wyjątkowy charakter, musi być uzasadniona istnieniem okoliczności rażących i nieakceptowanych w świetle powszechnie uznawanych w społeczeństwie wartości. Zasadniczą podstawę stwierdzenia o wystąpieniu nadużycia prawa stanowić powinna analiza zachowania uprawnionego. Jego negatywna ocena może wynikać m.in. z faktu, że zajście zostało przez niego sprowokowane albo też z faktu wykorzystania położenia drugiej strony12.

W ocenie Sądu wykonywanie przez powoda prawa do żądania zapłaty objętej pozwem kwoty nie daje jakichkolwiek podstaw do stwierdzenia, że wykonywanie tego prawa jest sprzeczne z zasadami współżycia społecznego lub społeczno-gospodarczym przeznaczeniem tego prawa, tym bardziej biorąc pod uwagę, że postanowienia łączącej strony umowy są abuzywne z powodu działań pozwanego. To pozwany opracował projekt umowy, który w sposób oczywisty oraz rażący narusza interesy konsumentów. Nie może powoływać się na naruszenie zasad współżycia społecznego osoba, która sama zasady te (lub przepisy prawa) narusza13. W ocenie Sądu powód nie nadużył swoich uprawnień wynikających z posiadania statusu konsumenta, w szczególności nadużycie tego prawa nie może przejawiać się w wytoczeniu niniejszego powództwa, jak również w samym kwestionowaniu postanowień ww. umowy.

Rozstrzygnięcie o kosztach procesu

O kosztach procesu w pkt. V sentencji Sąd orzekł o kosztach procesu na podstawie 100 zd. 2 k.p.c., obciążając całością kosztów pozwanego. Wypada zauważyć, że kwota główna oraz roszczenia odsetkowe dochodzone przez powoda zostały zasądzone niemal w całości. Sąd miał też na uwadze fakt, że stronami sporu są konsument i przedsiębiorca, a powód miał rację podnosząc abuzywność postanowień umownych, a także podnosząc zarzut nieważności umowy wobec braku możliwości utrzymania jej w mocy po wyłączeniu klauzul waloryzacyjnych.

Wysokość zasądzonych kosztów to 6 417 złotych, na którą to sumę złożyły się: uiszczona opłata od pozwu w wysokości 1 000 zł, opłata skarbowa od pełnomocnictwa w kwocie 17 zł, ustalone na podstawie § 2 pkt 6 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 roku w sprawie opłat za czynności radców prawnych (tj. Dz. U. z 2018 roku, poz. 265 ze zm.) wynagrodzenie pełnomocnika powoda w osobie radcy prawnego w wysokości 5 400 złotych.

SSO Rafał Wagner

1 Zob. uchwała Sądu Najwyższego z 12 października 2001 roku, III CZP 55/01, LEX nr 49101.

2 por.:

- postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 15.06.2022 r., I CSK 2326/22,

- postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 23.06.2022 r., I CSK 2538/22,

- postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 23.06.2022 r., I CSK 2722/22.

3 Por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 16 marca 2018 roku, IV CSK 250/17, Legalis nr 1807246.

4 Por. wyrok Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z dnia 30 stycznia 2019 roku, V ACa 503/18, Legalis nr 1978439.

5 Por. Agnieszka Rzetecka-Gil, Kodeks cywilny. Komentarz, Zobowiązania — część ogólna. Komentarz do art. 3851 k.c., LEX/el, 2011.

6 Por.

- postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 15.06.2022 r., I CSK 2326/22,

- postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 23.06.2022 r., I CSK 2538/22,

- postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 23.06.2022 r., I CSK 2722/22.

7 Por. wyrok Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z dnia 9 maja 2019 roku, I ACa 47/19, LEX nr 2712200.

8 Por. wyrok Trybunału Sprawiedliwości z dnia 4 grudnia 1974 roku, C-41/74, sprawa Y. (...) D. przeciwko (...).

9 sygn. akt III CZP 29/17, OSNC 2019 nr 1, poz. 2, str. 9.

10 Zobacz:

- uchwała Sądu Najwyższego z 11 grudnia 2019 roku, sygn. akt V CSK 382/18, LEX nr 2771344;

- wyrok Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z 14 grudnia 2017 roku, sygn. akt I ACa 447/17, Legalis nr 1713633.

11 Por. uchwała 7 Sędziów Sądu Najwyższego - zasada prawna z dnia 7 maja 2021 roku, III CZP 6/21, Legalis nr 2563899.

12 Por. uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego z 9 grudnia 2009 roku, IV CSK 290/09, Lex nr 560607

13 Por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 25 września 2020 roku, I CSK 812/19, Legalis nr 2480093