Portal Orzeczeń Sądu Okręgowego w Warszawie

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 10 lipca 2025 r.

Sąd Okręgowy w Warszawie I Wydział Cywilny w następującym składzie:

Przewodniczący: sędzia Piotr Królikowski

Protokolant: Aleksandra Sieńczewska

po rozpoznaniu w dniu 13 czerwca 2025 r. w Warszawie

na rozprawie

sprawy z powództwa B. K., D. K. (1)

przeciwko (...) Bank (...) S.A. z siedzibą w W.

o ustalenie i zapłatę

I.  stwierdza, iż umowa kredytu na cele mieszkaniowe (...) nr (...) zawarta 29 kwietnia 2008 r. pomiędzy powodami B. K. i D. K. (1) a poprzednikiem prawnym pozwanego (...) Bankiem S.A. z siedzibą w W. jest nieważna;

II.  zasądza od pozwanego (...) Bank (...) S.A. z siedzibą w W. na rzecz powodów B. K. i D. K. (1) kwotę 315,80 zł (trzysta piętnaście złotych 80/100) wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie liczonymi od:

a)  kwoty 130.189,20 zł (sto trzydzieści tysięcy sto osiemdziesiąt dziewięć złotych 20/100) od dnia 27 kwietnia 2022 r. do dnia 28 października 2024 r.;

b)  kwoty 315,80 zł (trzysta piętnaście złotych 80/100) od dnia 11 kwietnia 2025 r. do dnia zapłaty;

oraz kwotę 30.938,54 CHF (trzydzieści tysięcy dziewięćset trzydzieści osiem franków szwajcarskich i 54/100) wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie liczonymi od:

a)  kwoty 150.650,44 CHF (sto pięćdziesiąt tysięcy sześćset pięćdziesiąt CHF 44/100) od dnia 27 kwietnia 2022 r. do dnia 28 października 2024 r.;

b)  kwoty 25.811,32 CHF (dwadzieścia pięć tysięcy osiemset jedenaście franków szwajcarskich 32/100) od dnia 11 kwietnia 2025 r. do dnia zapłaty;

III.  zasądza od powodów B. K. i D. K. (1) na rzecz pozwanego (...) Bank (...) S.A. z siedzibą w W. tytułem zwrotu kosztów procesu kwotę 7.376,90 zł (siedem tysięcy trzysta siedemdziesiąt sześć złotych 90/100) wraz z odsetkami, w wysokości odsetek ustawowych za opóźnienie w spełnieniu świadczenia pieniężnego, za czas od dnia uprawomocnienia się wyroku do dnia zapłaty;

IV.  w pozostałym zakresie powództwo oddala.

sędzia Piotr Królikowski

Sygn. akt I C 1625/24

UZASADNIENIE WYROKU

z 10 lipca 2025 r. (k. 379)

Pozwem skierowanym do Sądu Okręgowego w Warszawie 31.03.2021 r. (koperta k. 78) małżonkowie B. i D. K. (1) domagali się ustalenia, że zawarta pomiędzy nimi a (...) Bankiem S.A. (obecnie (...) Bankiem S.A.) w W. umowa kredytu na cele mieszkaniowego (...) nr (...) z 25.04.2008 r. zmieniona aneksem jest nieważna oraz o zasądzenie kwoty 130.189,20 zł i 150.605.,44 CHF z ustawowymi odsetkami od dnia wniesienia pozwu do dnia zapłaty z zastrzeżeniem, że zapłata przez pozwanego na rzecz jednego z powodów zwalnia pozwanego od odpowiedzialności wobec drugiego z nich. W pozwie zawarto także roszczenia ewentualne (pozew k. 3 – 77). Podstawą żądań powodów było zawarcie w kwestionowanej umowie zawartej z konsumentami klauzul niedozwolonych w rozumieniu art. 385 ^{( 1)} k.c., których eliminacja powoduje niemożność wykonywania zobowiązania umownego jako takiego.

W odpowiedzi na pozew (...) Bank S.A. wnosił o oddalenie powództwa w całości i zasądzenie kosztów procesu wg norm przepisanych, podnosząc zarzut potrącenia a w przypadku nieuwzględnienia go – zarzut zatrzymania (k. 157-254).

Modyfikacją z 29.08.2023 r. (koperta k. 284) powodowie rozszerzyli roszczenie o zapłatę w ten sposób, że oprócz kwot żądanych w pozwie wnieśli o zasądzenie:

1.  kwoty 15.309,35 zł z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia rozszerzenia powództwa do dnia zapłaty co łącznie z kwotą wskazaną w pozwie stanowi 145.498,55 zł

2.  kwoty 25.934,84 CHF co łącznie z kwotą wskazana w pozwie stanowi łącznie 176.540,28 CHF (modyfikacja k. 276 – 283).

W odpowiedzi na modyfikację (...) Bank S.A. poniósł zarzut potrącenia wierzytelności powodów z wzajemną wierzytelnością Bank w zakresie:

a)  800.000 zł tytułem zwrotu nominalnej wartości kapitało kredytu wypłaconego na podstawie umowy kredytu,

b)  128.724,34 zł tytułem kwoty należnej bankowi ponad nominalną kwotę kapitału kredytu wypłaconą na podstawie umowy kredytu w związku z koniecznością urealnienia świadczenia banku,

ewentualnie w analogicznym zakresie zarzut zatrzymania (replika na modyfikację k. 297 – 305).

W piśmie z 27.01.2025 r. pozwany podnosił zarzut niewykazania przez powodów wysokości zmodyfikowanego roszczenia, kwestionując je zarówno co do zasady jak i co do wysokości. (pismo k. 327 – 329).

Pismem procesowym z 03.04.2025 r. powodowie ostatecznie sprecyzowali roszczenie o zapłatę wnosząc o zasądzenie z tytułu nieważności umowy kredytowej kwot:

1.  130.505 zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie:

a.  w zakresie kwoty 130.189,20 zł od dnia wniesienia pozwu do dnia zapłaty,

b.  w zakresie kwoty 315,80 zł z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia rozszerzenia powództwa (23.08.2023 r.) do dnia zapłaty,

2.  176.416,76 CHF z ustawowymi odsetkami za opóźnienie:

a.  w zakresie kwoty 150.605,44 CHF z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia wniesienia pozwu do dnia zapłaty,

b.  w zakresie kwoty 25.811 CHF z ustawowymi odsetkami za opóźnienie do dnia rozszerzenia powództwa (23.08.2023 r.) do dnia zapłaty,

w pozostałym zakresie cofając powództwo ze zrzeczeniem się roszczenia (sprecyzowanie roszczenia k. 356 – 365).

W odpowiedzi na powyższe pozwany podtrzymał żądanie oddalenia powództwa w całości wraz z pozostałymi podniesionymi zarzutami (odpowiedź k. 368 – 370).

Sąd Okręgowy ustalił następujący stan faktyczny:

Powodowie poszukiwali finansowania budowy domu jednorodzinnego przy ul. (...) w W. w celu zaspokojenia własnych potrzeb mieszkaniowych. Uznali, że oferta poprzednika prawnego pozwanego (...) Banku S.A. z siedzibą w W. jest najkorzystniejsza ze względu na wysokość ofertowanej im raty. Poszukując oferty kredytów powodowie nie korzystali z usług pośredników finansowych a udali się bezpośrednio do Banku. Powodowie są z zawodu fizykami, zaś powód w dacie zawierania umowy wykonywał pracę analityka finansowego. (zeznania B. K. k. 349v – 350v znacznik 00:14:51 – 00:38:50, zeznania D. K. (1) k. 350v – 351 znacznik 00:41:20 – 00:47:28).

B. i D. K. (1) zawarli z (...) Bankiem S.A. w W. umowę kredytu na cele mieszkaniowe (...) nr (...) w dniu 29.04.2008 r. (sporządzoną 25.042008 r.). Zgodnie z wnioskiem powodów z 11.03.20089 r. Bank udzielił powodom kredytu w kwocie 800.000 zł w walucie CHF na okres 300 miesięcy od dnia 25.04.2008 r. do 02.05.2033 r. na zasadach określonych w umowie i (...) wliczając w to okres wykorzystania kredytu 6 miesięcy, okres karencji w spłacie kredytu 12 miesięcy oraz okres spłaty kredytu wraz z należnymi odsetkami 282 miesiące (§2 ust 1 umowy). Kwota kredytu denominowanego (waloryzowanego) w CHF lub transzy kredytu miała zostać określona wg kursu kupna dewiz dla wyżej wymienionego waluty zgodnie z „Tabelą kursów” obowiązującą w Banku w dniu wykorzystania kredytu lub transzy kredytu (§2 ust. 2 umowy). O wysokości wykorzystanego kredytu denominowanego (waloryzowanego) wyrażonej w CHF wysokości odsetek w okresie karencji oraz wysokości rat kapitałowo odsetkowych Bank miał poinformować Kredytobiorcę w terminie 7 dni od dnia całkowitego wykorzystania kredytu (§2 ust. 3 umowy). Każda transza kredytu wykorzystywana była w złotych przy jednoczesnym przeliczeniu wysokości transzy wg kursu kupna dewiz dla CHF zgodnie z tabelą kursów obowiązującą w Banku w dniu wykorzystania danej transzy (§4 ust. 1a umowy). Po okresie wykorzystania /karencji w spłacie kredytu kredytobiorca zobowiązywał się do spłaty kredytu wraz z odsetkami w 282 ratach miesięcznych w dniu 30 każdego miesiąca, począwszy od 30.11.2009 r. Wysokość rat kapitałowo- odsetkowych określona była w CHF. Spłata rat kapitałowo -odsetkowych dokonywana była w złotych po uprzednim przeliczeniu rat kapitałowo -odsetkowych wg kursu sprzedaży dewiz dla CHF zgodnie z Tabelą kursów, obowiązującą w Banku w dniu spłaty. Wysokość rat kapitałowo – odsetkowych w złotych zależała od wysokości kursu sprzedaży dewiz dla CHF obowiązującego w Banku w dniu spłaty a tym samym zmiana wysokości kursu waluty miała wpływ na ostateczność wysokość spłaconego przez Kredytobiorcę kredytu (§9 ust. 2 umowy). Kredytobiorca zobowiązał się do spłaty odsetek w każdym miesięcu okresu o którym mowa w okresie wykorzystania/karencji w spłacie kredytu w dniu 30 każdego miesiąca, przy czym pierwsza płatność odsetek następowała w miesiącu kalendarzowym pod miesiącu w którym nastąpiło wykrzesywanie pierwszej transzy kredytu. Wysokość należnych odsetek określona była w CHF. Spłata należnych odsetek dokonywana była w złotych po uprzednim przeliczeniu należnych odsetek wg kursu sprzedaży dewiz dla CHF zgodnie z Tabelą kursów obowiązującą w Banku w dniu spłaty. Wysokość należnych odsetek w złotych zależała od wysokości kursu sprzedaży dewiz dla CHF obowiązującego w Banku w dniu spłaty (§9 ust. 6 umowy).

W związku z zaciągnięciem kredytu denominowanego (waloryzowanego) w walucie wymienialnej kredytobiorca oświadczał, że został poinformowany przez Bank o ryzyku związanym ze zmianą kursów walut oraz rozumie wynikające z tego konsekwencje (§11 ust. 4 umowy). Jednocześnie Kredytobiorca akceptował zasady funkcjonowania kredytu denominowanego (waloryzowanego) w walucie wymienialnej, w szczególności zasady dotyczące określenia kwoty kredytu w walicie wskazane w §2 umowy sposobu uruchomienia i wykorzystania kredytu określone w §4 umowy oraz warunków jego spłaty określone w §9 umowy (§11 ust. 5 umowy). Zgodnie z umową opłaty za upomnienie w przypadku nieterminowej spłaty także były wyrażone w CHF i przeliczane wg Tabeli kursowej (§12 ust 2 umowy).

Zgodnie z §5 ust 4 ogólnych warunków kredytowania w zakresie udzielania kredytów na cele mieszkaniowe oraz kredytów i pożyczek hipotecznych w (...) Banku S.A. w przypadku kredytów denominowanych w walucie obcej ustalona w złotych kwota pobranej przez Bank prowizji za udzielenie kredytu, o którym mowa w umowie jest denominowana (waloryzowana) w walucie kredytu i wyliczona wg kursu sprzedaży dewiz dla danej waluty zgodnie z „tabelą kursów” obowiązującą w Banku w dniu pobrania prowizji. W myśl zaś §8 ust. 5 pkt 1 ogólnych warunków Bank nie pobierał prowizji za wcześniejszą spłatę części kredytu na cele mieszkaniowe w przypadku spłaty dokonanej raz na 12 miesięcy, w miesiącu przypadającym w rocznicę zawarcia umowy, w wysokości nieprzekraczającej 20% zadłużenia z tytułu spłaconego kredytu, rozumianego jako kwota wykorzystanego i niespłaconego kredytu wg stanu na dzień złożenia przez Kredytobiorcę dyspozycji wcześniejszej spłaty; w przypadku kredytów denominowanych w walutach obcych, w celu ustalenia uprawnienia kredytobiorcy do zwolnienia z prowizji środki pieniężne w złotych przeznaczone na wcześniejszą spłatę kredyt były przeliczane na walutę w jakiej kredyt jest denominowany wg kursu sprzedaży dewiz dla tej waluty zgodnie z Tabelą kursów obowiązującą w Banku w dniu złożenia dyspozycji wcześniejszej spłat; zaliczenie tych środków na spłatę kredytu następowało wg zasad określonych w umowy dla spłaty rat kapitałowo – odsetkowych kredytu denominowanego. (umowa z załącznikami k. 32 – 39). Do umowy zawarto trzy aneksy – w ostatnim z nich wprowadzono możliwość spłacania kredytu w walucie denominacyjnej (waloryzacyjnej) (aneksy k. 40 – 47).

Powodom nie przedstawiono projektu umowy do wglądu przed jej podpisaniem, nie mieli także możliwości negocjowania jej zapisów. Umowa prezentowana była powodom jako stabilny produkt, omawiano jedynie kwoty w złotych polskich i takiej też waluty potrzebowali powodowie. Powodom nie przedstawiono symulacji wzrostu raty kredytu oraz salda kredytu w przypadku wzrostu kursu waluty waloryzacyjnej, nie poinformowano ich o zasadach tworzenia Tabeli kursów (zeznania B. K. k. 349v – 350v znacznik 00:14:51 – 00:38:50, zeznania D. K. (1) k. 350v – 351 znacznik 00:41:20 – 00:47:28).

Kredyt został uruchomiony zgodnie z umową w pięciu transzach. W okresie od 08.05.2008 r. Powodowie dokonywali spłat należności z tytułu umowy, w tym rat kapitałowo – odsetkowych zgodnie z przedstawianymi im harmonogramami spłat. Powodowie spłacili do dnia 30.05.2023 r. kwoty 219.441,03 CHF oraz 129.882,68 zł tytułem rat kapitałowo odsetkowych, 151 CHF oraz 10,50 zł jako odsetki karne oraz prowizje w wysokości 223,91 CHF i 611,93 zł (zaświadczenie k. 48 – 53, zestawienie k. 197 – 199, wyciąg z rachunku bankowego k. 279 – 283, zaświadczenie z 31.08.2023 r. k. 359 - 364).

Wezwaniem do zapłaty 02.10.2024 r. Bank oświadczył o dokonaniu potrącenia wierzytelności kredytobiorców o zapłatę w dochodzonej w niniejszym postępowaniu sądowym kwoty 800.000 zł tytułem zwrotu nominalnej wartości kapitału kredytu wypłaconego na podstawie umowy kredytu, oraz 128.724,34 zł tytułem kwoty należnej bankowi ponad nominalną kwotę kapitału kredytu wypłaconą na podstawie umowy kredytu w związku z koniecznością świadczenia Banku. Alternatywnie na wypadek braku uznania skuteczności wezwania do zapłaty i oświadczenia o potrąceniu Bank złożył oświadczenie o skorzystaniu z prawa zatrzymania świadczenia (oświadczenie wraz z wydrukiem śledzenia przesyłek k. 304 – 305).

Powodowie oświadczyli o chęci skorzystania z ochrony konsumenckiej znając ryzyka związane ze stwierdzeniem nieważności umowy (oświadczenie powódki k. 350 znacznik 00:26:54, oświadczenie powoda k. 350v znacznik 00:42:08).

Powyższy stan faktyczny Sąd Okręgowy ustalił na podstawie dokumentów zgromadzonych w aktach, których autentyczności i rzetelności nie kwestionowała żadna ze stron, a i Sąd nie miał znalazł podstaw odmówienia im mocy dowodowej.

Zeznaniom powodów B. K. protokół k. 349v – 350v znacznik 00:14:51 – 00:38:50) i D. K. (1) (protokół k. 350v – 351 znacznik 00:41:20 – 00:47:28) Sąd dał wiarę w zakresie, w jakim korelują z materiałem dowodowym w postaci dokumentów. Powodowie zeznawali w sposób wiarygodny odnośnie do braku przekazania im projektu umowy przed podpisaniem, braku możliwości negocjowania zapisów umownych w szczególności w zakresie mechanizmu denominacji, prezentowanie im umowy jako produktu stabilnego. W okresie, gdy zawierana była sporna w sprawie umowa, ryzyko istotnego wzrostu kursu CHF do PLN postrzegane było jako mało prawdopodobne i owo przekonanie, również pośród pracowników banków i doradców finansowych, znajdowało wyraz w treści informacji udzielanych klientom zainteresowanym kredytem waloryzowanym do CHF.

Sąd Okręgowy pominął wniosek o przesłuchanie w trybie pisemnym świadka M. Ś. (protokół k. 349v znacznik 00:09:54) bowiem wskazana osoba nie zawierała z powodami spornej umowy, zatem nie miała wiedzy na temat udzielonych pouczeń, informacji a także przebiegu procesu zawierania umowy. Teza dowodowa na jaką świadek został powołany nie dotyczyła konkretnie sporu w niniejszym procesie.

Sąd Okręgowy pominął też wniosek pozwanego o przeprowadzenie dowodu z opinii biegłych z zakresu bankowości, rachunkowości i finansów jako bezprzedmiotowe a niniejszej sprawie – ostatecznie kwota objęta żądaniem zapłaty nie była kwestionowana pomiędzy stronami, zaś teza dowodowa na jaką miał sporządzać opinię prawną biegły zmierzała jedynie do potwierdzenie prawidłowości rozliczenia kredytu wg przyjętej przez Bank metody, która została zakwestionowana w niniejszej sprawie (protokół k. 3737 znacznik 00:00:51).

Opinie prawne załączone do pism procesowych oraz pozostałe dokumenty prezentujące publikacje Sąd potraktował jedynie jako wzmocnienie argumentacji stron.

Sąd Okręgowy zważył, co następuje:

Powództwo zasługiwało na uwzględnienie w przeważającej części.

W sprawie finalnie nie była sporna wysokość żądanej przez powodów kwoty zapłaty, ani też treść umowy wraz z załącznikami zobrazowana dokumentacją przedłożoną przy pozwie. Sporna była kwestia istnienia klauzul niedozwolonych, ważność umowy oraz skuteczność zarzutu potrącenia ewentualnie zatrzymania i jego zakresu a także daty początkowe naliczenia żądanych odsetek.

Oceniając zawarte w pozwie żądanie ustalenia nieważności umowy kredytu, Sąd zobligowany był w pierwszej kolejności zbadać, czy strona powodowa posiada w ogóle interes prawny w jego formułowaniu. Zgodnie z treścią art. 189 k.p.c. powód może żądać ustalenia przez sąd istnienia lub nieistnienia stosunku prawnego lub prawa, gdy ma w tym interes prawny. Interes prawny w rozumieniu powyższego przepisu stanowi materialnoprawną przesłankę powództwa o ustalenie i podlega badaniu w ramach merytorycznego rozpatrywania sprawy. Jego istnienie warunkuje zatem przyznanie ochrony prawu podmiotowemu, a brak prowadzi do oddalenia powództwa jako bezzasadnego. Powodowie posiadają niewątpliwie interes prawny w wytoczeniu powództwa o ustalenie, gdyż z tego stosunku wynikają jeszcze inne dalej idące skutki.

Interes prawny to interes odnoszący się do szeroko rozumianych praw oraz stosunków prawnych i w obecnym stanie prawnym występuje nie tylko wtedy, gdy bezpośrednio zagrożona jest sytuacja prawna powoda, ale i wówczas, gdy w związku z zachowaniem pozwanego uzasadnione jest ustalenie stosunku prawnego lub prawa w celu usunięcia niepewności co do tego prawa lub stosunku prawnego z przyczyn faktycznych lub prawnych (vide: wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z 11.09.2020 roku, VII AGa 815/19) . Mimo istnienia prawa do zażądania spełnienia świadczenia (wytoczenia powództwa o świadczenie) lub skorzystania z innego środka ochrony prawnej (np. powództwa o pozbawienie wykonalności tytułu wykonawczego) interes prawny w zgłoszeniu ustalenia prawa lub stosunku prawnego istnieje, jeżeli wyrok uwzględniający żądanie świadczenia nie zapewnia pełnej ochrony prawnej dłużnikowi (zob. wyrok Sądu Najwyższego z 17 kwietnia 2015 r., III CSK 226/14). Jeżeli zatem w sporze o świadczenie nie może dojść do rozstrzygnięcia o wszystkich uprawnieniach istotnych z perspektywy ochrony sfery prawnej strony powodowej (wyrok nie będzie wyczerpywał wszystkich płaszczyzn istniejącego sporu objętego stosunkiem prawnym, którego dotyczy żądanie ustalenia), to przyjąć należy, że powodowie mają interes prawny w rozumieniu art. 189 k.p.c. w zgłoszeniu żądania ustalenia.

W ocenie Sądu usunięcie wszelkich niepewności związanych w niniejszej sprawie z wykonywaniem przez powodów świadczenia na rzecz pozwanego banku (wysokości rat, sposobu rozliczenia kredytu) jest możliwe jedynie za pomocą powództwa o ustalenie. Dopóki strony wiąże umowa kredytowa, powodowie nie mogą domagać się przeliczenia kredytu na złotówki czy rozliczenia umowy. Jedynie ustalenie czy zaskarżona umowa jest nieważna, bądź określone postanowienia umowne nie wiążą stron, pozwoli na zaktualizowanie żądań. Interes prawny powodów w wytoczeniu takiego powództwa jest więc niewątpliwy, bowiem uzyskanie orzeczenia stwierdzającego nieważność umowy i niwelującego jej skutki ex tunc, ma istotny charakter w związku ze spłacaniem przez nich kredytu a także podstaw do istnienia zabezpieczenia hipotecznego na nieruchomości, którego powodowie udzielili zgodnie z treścią umowy (podobnie uznał Sąd Apelacyjny w Łodzi w wyroku z 13.01.2021 roku, I ACa 973/20, Legalis nr 2563124).

W myśl art. 58 § 1-3 k.c. czynność prawna sprzeczna z ustawą albo mająca na celu obejście ustawy jest nieważna, chyba że właściwy przepis przewiduje inny skutek, w szczególności ten, iż na miejsce nieważnych postanowień czynności prawnej wchodzą odpowiednie przepisy ustawy. Nieważna jest też czynność prawna sprzeczna z zasadami współżycia społecznego. Jeżeli nieważnością jest dotknięta tylko część czynności prawnej, czynność pozostaje w mocy co do pozostałych części, chyba że z okoliczności wynika, iż bez postanowień dotkniętych nieważnością czynność nie zostałaby dokonana.

Umowa kredytu bankowego jest umową nazwaną uregulowaną w art. 69 ustawy z 29 sierpnia 1997 r. Prawo bankowe. Zgodnie z art. 69 ust. 1 tej ustawy w brzmieniu obowiązującym w dacie zawarcia przez powodów umowy kredytowej, przez umowę kredytu bank zobowiązuje się oddać do dyspozycji kredytobiorcy na czas oznaczony w umowie kwotę środków pieniężnych z przeznaczeniem na ustalony cel, a kredytobiorca zobowiązuje się do korzystania z niej na warunkach określonych w umowie, zwrotu kwoty wykorzystanego kredytu wraz z odsetkami w oznaczonych terminach spłaty oraz zapłaty prowizji od udzielonego kredytu. Stosownie do ust. 2 cytowanego przepisu, umowa kredytu powinna być zawarta na piśmie i określać w szczególności: strony umowy, kwotę i walutę kredytu, cel, na który kredyt został udzielony, zasady i termin spłaty kredytu, wysokość oprocentowania kredytu i warunki jego zmiany, sposób zabezpieczenia spłaty kredytu, zakres uprawnień banku związanych z kontrolą wykorzystania i spłaty kredytu, terminy i sposób postawienia do dyspozycji kredytobiorcy środków pieniężnych, wysokość prowizji, jeżeli umowa ją przewiduje, warunki dokonywania zmian i rozwiązania umowy.

Zawarta przez B. i D. K. (1) umowa kredytu zawiera elementy wskazane w art. 69 ust. 1 i 2 Prawa bankowego, w szczególności określa kwotę udzielonego kredytu (800.000 zł), zasady i termin spłaty kredytu (okres kredytowania do dnia 02.05.2033 r.), wysokość oprocentowania kredytu i warunki jego zmiany (oprocentowanie stanowiące sumę stawki bazowej LIBOR i marży banku 1,8 pp - §8 ust. 1 i 2 umowy).

Do przedmiotowej umowy strony wprowadziły modyfikację ustawowego typu umowy, która nie sprzeciwia się właściwości (naturze) umowy kredytu, ustawie ani zasadom współżycia społecznego (art. 353 ¹ k.c.), a mianowicie, że w przypadku kredytu denominowanego w walucie obcej, bank dokona wypłaty po przeliczeniu na złote kwoty wyrażonej w walucie, w której kredyt jest denominowany, według kursu kupna tej waluty z tabeli banku, zaś przy spłacie z rachunku prowadzonego w PLN przy zastosowaniu kursu sprzedaży danej waluty z tabeli banku.

W dacie zawarcia spornej umowy (29.04. 2008 r.) ustawa z 29 sierpnia 1997 r. Prawo bankowe (Dz. U. z 1997 r. Nr 140, poz. 939, z późn. zm.) nie zawierała uregulowań, które odnosiłyby się do umów kredytu denominowanego/indeksowanego w walucie obcej. Tym niemniej obecnie nie budzi wątpliwość dopuszczalność zawierania takich umów zgodnie z zasadą swobody umów (art. 353 ¹ k.c.) w okresie przed ich uregulowaniem wprost w ustawie. Potwierdza to ustawa z 11 sierpnia 2011 r. o zmianie ustawy Prawo bankowe oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 165, poz. 984 – „ustawa antyspreadowa”), a zwłaszcza te jej przepisy, które znajdują zastosowanie także w odniesieniu do umów zawartych przed dniem jej wejścia w życie, w zakresie niespłaconej jeszcze części pożyczki/kredytu. (art. 69 ust. 2 pkt 4a i art. 75b Prawa bankowego w zw. z art. 4 i art. 5 ust. 1 ustawy antyspreadowej). Dopuszczalność umowy kredytu indeksowanego i denominowanego przed wejściem w życie tej ustawy jest także ugruntowana w orzecznictwie Sądu Najwyższego (por. wyrok Sądu Najwyższego z 27.02.2019 r. w sprawie II CSK 19/18 i powołane tam wcześniejsze orzecznictwo).

W ocenie Sądu przedmiotowa umowa nie jest sprzeczna z przepisami Prawa bankowego i zawiera wszelkie wymagane elementy (w tym kwotę kredytu i sposób jej spłaty).

Problematykę abuzywności postanowień umownych reguluje art. 385 ¹ § 1 k.c., zgodnie z którym postanowienia umowy zawieranej z konsumentem nieuzgodnione indywidualnie – poza postanowieniami określającymi główne świadczenia stron – nie wiążą go, jeżeli kształtują jego prawa i obowiązki w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy. Zważywszy na treść wskazanego artykułu nie ulega zatem wątpliwości, iż uznanie konkretnej klauzuli umownej za postanowienie niedozwolone wymaga stwierdzenia łącznego wystąpienia wszystkich wymienionych w przepisie przesłanek, tj. kontrolowane postanowienie umowy zawartej z konsumentem (lub wzorca umownego): nie było postanowieniem uzgodnionym indywidualnie, nie było postanowieniem w sposób jednoznaczny określającym główne świadczenia stron a także kształtowało prawa i obowiązki konsumenta w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy.

Paragraf 2 powołanego przepisu wskazuje, że jeżeli postanowienie umowy zgodnie z § 1 nie wiąże konsumenta, strony są związane umową w pozostałym zakresie. Natomiast § 3 definiuje nieuzgodnione indywidualnie postanowienia umowy jako te, na których treść konsument nie miał rzeczywistego wpływu. W szczególności odnosi się do postanowień umowy przejętych z wzorca umowy zaproponowanego konsumentowi przez kontrahenta. Zgodnie z § 4 powołanego przepisu ciężar dowodu, że postanowienie zostało uzgodnione indywidualnie spoczywa na tym, kto się na to powołuje.

Stronie powodowej przysługuje status konsumentów w rozumieniu art. 22 ¹ k.c., bowiem B. K. i D. K. (1) przedmiotowy kredyt zaciągnęli celem finansowania wydatków związanych z zakupem nieruchomości i budową domu, która miała zaspokajać ich potrzeby mieszkaniowe. Powodowie cały czas zamieszkują w nieruchomości, nie rejestrowali w niej działalności gospodarczej.

W dalszej kolejności wskazać należy, że materiał dowodowy zgromadzony w toku postępowania pozwala na przyjęcie, że umowa kredytu zawarta została przez strony przy wykorzystaniu wzoru przygotowanego przez bank, nie była przedmiotem negocjacji, albowiem jej zapisy w żaden sposób nie odbiegają od zapisów innych umów stosowanych przez bank przy udzielaniu kredytów powiązanych z walutą obcą. B. K. i D. K. mogli podpisać umowę w kształcie zaproponowanym przez bank lub z kredytu zrezygnować.

Pozwany nie udowodnił, aby konkretne postanowienia wzorca zostały zmienione w umowie z kredytobiorcami, a także, aby poza teoretyczną możliwością podjęcia negocjacji przez kredytobiorców, rzeczywiście została stworzona możliwość negocjacji zapisów umowy. Skoro sporna umowa została zawarta przy zastosowaniu standardowego wzorca umownego stosownego przez pozwanego, to postanowienia tej umowy obejmuje domniemanie, iż nie zostały uzgodnione indywidualnie, którego to domniemania pozwany nie wzruszył. Sam wybór określonego produktu oferowanego przez pozwanego w postaci kredytu denominowanego nie świadczy, aby postanowienia umowne były negocjowane przez powodów. O indywidulanym uzgodnieniu treści umowy można bowiem mówić wtedy, gdy strony wprowadzają do umowy nowe, nieprzewidziane wcześniej przez bank rozwiązania, a więc gdy konsument ma rzeczywisty wpływ na postanowienia umowy.

W ocenie Sądu abuzywna w rozumieniu art. 385 ¹ § 1 k.c. jest ta część postanowienia zawartego w § 2 ust. 2 i §4 ust 1a Umowy, która prowadzi przy wypłacie kwoty kredytu denominowanego w walucie obcej do przeliczenia na złote kwoty wyrażonej w walucie zgodnie z kursem kupna CHF opublikowanym w tabeli banku. Odesłanie do tabeli banku zawarte w § §9 ust 2 i 6 Umowy nakładało na kredytobiorców zobowiązanie spełnienia świadczenia przy zastosowaniu przeliczenia wg kursu, na którego ustalenie nie mieli wpływu (kurs ten jednostronnie ustala bank). Na podstawie §5 ust 4 ogólnych warunków również kwota prowizji była przeliczana poprzez Tabelę bankową. Także przy wcześniejszej spłacie kredytu, wobec brzmienia klauzuli z §8 ust. 5 pkt 1, kredytobiorcy byli narażeni na ryzyko zapłaty w PLN równowartości powstałej zaległości w spłacie rat w kwocie wyższej, niż nastąpiłoby to po kursie sprzedaży CHF innym niż określony przez bank.

Konsument-kredytobiorca nie ma wpływu na sposób ustalania przez bank kursu CHF. Czynniki obiektywne, a zatem sprawdzalne z punktu widzenia konsumenta, jak w szczególności wysokość rynkowych kursów wymiany CHF, tylko częściowo wpływają na sytuację konsumenta-kredytobiorcy. Kurs waluty obcej określony w tabeli kursowej banku zawiera bowiem także marżę kupna lub sprzedaży, która to wartość jest zależna wyłącznie od woli banku. Taka regulacja stanowi o naruszeniu dobrych obyczajów, bowiem daje jednej stronie umowy – bankowi dowolność w zakresie określania sytuacji prawnej i faktycznej drugiej strony – kredytobiorcy.

W wyroku TSUE z 20.09.2017 r. w sprawie C-186/16 Trybunał wyodrębnił klauzulę ryzyka walutowego jako niezależną grupę postanowień umowy kredytu, która musi być badana przez sąd meritii w ramach kontroli postanowień wzorca umownego, a zastrzeżony w nim mechanizm podlegać musi ocenie, czy właściwie poinformowany oraz dostatecznie uważny i rozsądny przeciętny konsument mógł nie tylko dowiedzieć się o możliwości wzrostu lub spadku kursu waluty obcej, w której kredyt został zaciągnięty, ale również oszacować potencjalnie istotne konsekwencje ekonomiczne takiego warunku dla swoich zobowiązań finansowych.

W świetle orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości, kredytobiorca-konsument musi zostać jasno poinformowany, że podpisując umowę kredytu indeksowanego do waluty obcej (szeroko rozumianego), ponosi przez cały okres obowiązywania umowy ryzyko kursowe, które z ekonomicznego punktu widzenia może okazać się dla niego trudne do udźwignięcia w przypadku zmian kursowych waluty kredytu. W tym obszarze, względem przedsiębiorcy zawierającego umowę z konsumentem, stawiane są wysokie wymagania - nie wystarczy przekazywanie konsumentowi informacji - nawet licznych, w tym pozwalających konsumentowi na zrozumienie, że zmiana kursu może pociągać za sobą niekorzystne konsekwencje dla jego zobowiązań finansowych, ani przedstawienie mu ewentualnych wahań kursów wymiany. Istotne jest zwrócenie uwagi na powagę zagrożenia w aspekcie możliwego rozmiaru deprecjacji waluty krajowej, a w szczególności podkreślenie, że może być ona gwałtowna i drastyczna (przekraczać nawet kilkadziesiąt procent), z uwzględnieniem sytuacji majątkowej konkretnego konsumenta, decydującej o tym, jaki stopień deprecjacji waluty indeksacji przekraczać będzie granice jego zdolności do spłacania kredytu. Wymagana w orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej informacja co do tego, że konsekwencje silnej deprecjacji mogą być trudne do udźwignięcia dla konsumenta, nie powinna ograniczać się do ogólnego stwierdzenia o jej wpływie na wysokość zadłużenia czy nawet rat, ale obrazować ów wpływ konkretnymi wyliczeniami w tym uświadamiać, że deprecjacja taka może powodować utratę zdolności do spłaty kredytu, z czym wiąże się poważne ryzyko utraty nieruchomości - stanowiącej częstokroć miejsce zamieszkania konsumenta - obciążonej hipoteką zabezpieczającą spłatę kredytu (por. wyroki z 20 września 2017 r., w sprawie C-186/16, R. P. A. i in. przeciwko (...) SA, pkt 59, 50, z 20 września 2018 r., C-51/17, (...) Bank (...), pkt 74-75, z 14 marca 2019 r., w sprawie C-118/17, Z. D. przeciwko (...) Bank(...) Z.., pkt 34-35, 40, 43, 46, z 10 czerwca 2021 r., C-776/19-C-782/19, (...), pkt 56, 69, 71, 72, 74, postanowienia z 22 .02. 2018 r. w sprawie C-119/17, L. (...) L., O. L. przeciwko (...)., pkt 25 i n. i z 6 .12. 2021 r., C-670/20, (...) Bank (...), pkt 34, teza).

W treści spornej umowy zawarte zostały dwa zapisy w §11 ust 4 i 5 w których kredytobiorcy oświadczali że zostali o poinformowano o ryzyku związanym ze zmianą kursów walut oraz rozumienia wynikające z tego konsekwencje. Zarazem kredytobiorcy mieli zaakceptować zasady funkcjonowania kredytu denominowanego, w szczególności określone w spornych zapisach umowy w §2, §4 i §9.

Odnosząc powyższe do całokształtu okoliczności sprawy, w szczególności zeznań B. i D. K. (1), Sąd doszedł do przekonania, iż klauzula ryzyka walutowego nie pozwalała na zrozumienie kredytobiorcom wszelkich konsekwencji finansowych związanych z zawarciem kredytu powiązanego z walutą obcą, w szczególności dotyczących konsekwencji wzrostu kursu waluty na saldo zadłużenia przeliczone na złotówki. Uwzględniając treść informacji nie sposób uznać, iż powodowie rozumieli konsekwencje ekonomiczne możliwego spadku waluty krajowej dla swoich zobowiązań finansowych.

Dalej wskazać należy, że postanowienia przeliczeniowe zawarte w umowie (przywołane §2 ust 2, §4 ust 1a, §9 ust 2, §9 ust 6 umowy, oraz ust 4 i §8 ust 5 pkt 1 ogólnych warunków kredytowania w zakresie udzielania kredytów na cele mieszkaniowe oraz kredytów i pożyczek hipotecznych w (...) Banku S.A.) przyznawały wyłącznie bankowi uprawnienie do jednostronnego kształtowania wysokości świadczeń stron, przez stosowanie bliżej niesprecyzowanego mechanizmu ustalania kursów walut, które najpierw używane są w celu oznaczenia kwoty kredytu w walucie polskiej, która zostanie udostępniona kredytobiorcy, a następnie do określenia wysokości rat, którymi kredytobiorca spłaca taki kredyt.

W przedmiotowej umowie nie znajdują się zapisy dotyczące zasad kształtowania kursów walut przez kredytodawcę. W ocenie Sądu przeciętny konsument, a za takiego należy uznać B. i D. K. (1), nie był w stanie zrozumieć i zweryfikować na podstawie takiej treści zapisów, jak druga strona umowy kształtuje kursy wymiany walut i jakimi zasadami przy tym się kieruje. Tak właśnie było w przypadku kredytobiorców, którym pomimo niejasnych zapisów umowy, nie udzielono dodatkowych wyjaśnień, które przybliżałyby stosowany mechanizmu ustalenia kursów na potrzeby wykonania umowy, co wynika z treści ich zeznań. Także pozwany nie wykazał jakie konkretnie zostały powodom udzielone informacje na temat ryzyka walutowego, ani też zasady kształtowania Tabeli kursów bankowych. Zatem należało oświadczenia te potraktować jako blankietowe i nie wywołujące skutków prawnych.

W świetle powyższego należało uznać, że kwestionowane postanowienia umowne nie zostały sformułowane w sposób jednoznaczny, prostym i zrozumiałym językiem, ponieważ ich treść nie pozwala na stwierdzenie, w jaki sposób pozwany bank ustala kurs CHF dla celu wykonania umowy kredytu. Stwierdzona niejednoznaczność postanowień przeliczeniowych pozwala na dokonanie przez Sąd oceny, czy przedmiotowe postanowienia umowne kształtowały prawa i obowiązki konsumenta w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy (art. 385 ¹ § 1 k.c.).

W ugruntowanym orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się, że klauzula pozwalająca na pełną swobodę decyzyjną banku przy kształtowaniu kursu waluty obcej jest klauzulą niedozwoloną, kształtując prawa i obowiązki konsumenta w sposób sprzeczny
z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy (art. 385 ¹ §1 k.c.). Zarówno przeliczenie kwoty kredytu na złotówki w chwili jego wypłaty, jak i przeliczenie z CHF na PLN w chwili wymagalności poszczególnych rat, służy bowiem określeniu wysokości świadczenia konsumenta. Przenosząc to na okoliczności przedmiotowej sprawy, zdaniem Sądu, zastosowane w spornej umowie konstrukcje, pozwalały bankowi arbitralnie wpływać na wyjściowy rozmiar wypłaconego kredytu, a także na wielkość świadczeń należnych mu z tytułu spłaty, co oznacza nadużycie pozycji banku, jako silniejszego kontrahenta umowy. Takie rozwiązania umowne są sprzeczne z dobrymi obyczajami i rażąco naruszają interesy klienta banku, który jako strona słabsza, pozbawiony był realnego wpływu na kształt tych zapisów.

Rażące naruszenie interesów konsumenta oznacza nieusprawiedliwioną dysproporcję praw i obowiązków wynikających z umowy na jego niekorzyść, skutkującą niekorzystnym ukształtowaniem jego sytuacji ekonomicznej oraz jego nierzetelnym traktowaniem (por. wyroki Sądu Najwyższego z 3 .02. 2006 r., I CK 297/05, z 15.01.2016 r., I CSK 125/15, OSNC - ZD 2017, Nr 1, poz. 9; z 27.11.2015 r., I CSK 945/14; z 30.09.2015 r., I CSK 800/14 i z 29.08.2013 r. I CSK 660/12).

Nie miały znaczenia natomiast okoliczności, w jaki sposób bank rzeczywiście stosował abuzywne postanowienia umowne, czy stosowane przez niego tabele kursowe miały charakter zbliżony do rynkowych. Znaczenie miało to, że w umowie nie określono precyzyjnie od czego zależy kurs waluty, dając tym samym bankowi możliwość jednostronnego kształtowania zobowiązania kredytobiorcy. O tym bowiem czy postanowienie jest niedozwolone decydują okoliczności z chwili zawarcia umowy. Nie ma więc znaczenia jak umowa była wykonywa później i jakie kursy bank faktycznie ustalał (por. uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 20.06.2018 r., III CZP 29/17, OSNC 2019, Nr 1, poz. 2 oraz orzecznictwo TSUE przytoczone w uzasadnieniu tej uchwały).

Mając na uwadze powyższe rozważania, w ocenie Sądu, postanowienia dotyczące nieograniczonego ryzyka kursowego oraz przeliczeń kursowych zawarte w przedmiotowej umowie kredytu uznać należało za abuzywne w rozumieniu art. 385 ¹ § 1 k.c.

Zgodnie z art. 385 ¹ §1 k.c., niedozwolone postanowienia umowne nie wiążą konsumenta. Co do możliwości uzupełnienia przez sąd powstałej luki po niedozwolonej klauzuli umownej, należy mieć na względzie stanowisko wyrażone przez Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej w wyroku z 3.10.2019 roku, C-260/18, który wykluczył uzupełnianie luk w umowie na podstawie przepisów krajowych o charakterze ogólnym, w szczególności odwołujących się do zasad słuszności lub ustalonych zwyczajów i to niezależnie od zgody stron, a także w wyroku z 18.11.2021 r. C 212/20, w którym wskazano, że art. 5 i 6 Dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, że stoją one na przeszkodzie temu, by sąd krajowy, który stwierdził nieuczciwy charakter warunku umowy dokonał wykładni tego warunku w celu złagodzenia jego nieuczciwego charakteru, nawet jeśli taka wykładnia odpowiadałaby wspólnej woli stron. W konsekwencji art. 6 ust. 1 Dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, że niezgodny z tym artykułem jest przepis prawa krajowego dający sądowi możliwość uzupełnienia umowy przez zmianę treści owego warunku. Możliwość taka istniałaby tylko w przypadku, gdyby stwierdzenie nieważności nieuczciwego warunku zobowiązywało sąd do unieważnienia umowy w całości, narażając tym samym konsumenta na szczególnie niekorzystne konsekwencje. Sąd Najwyższy również opowiedział się za możliwością zastąpienia niedozwolonej klauzuli umownej jedynie wtedy, gdy jej brak naraża konsumenta, przez upadek umowy w całości, na szczególnie niekorzystne skutki, przy czym decydujące w tym zakresie jest zdanie konsumenta (por. np. postanowienie Sądu Najwyższego z 23.08.2022 r., I CSK 1669/22 i przywołane tam orzecznictwo).

Na niedopuszczalność zastąpienia niedozwolonych postanowień umownych odsyłających do kursu waluty wynikającego z tabeli bankowej, odesłaniem do kursu średniego waluty obcej ustalanego przez Narodowy Bank Polski, względnie ogólnie pojmowanego „kursu rynkowego”, Sąd Najwyższy zwrócił uwagę w licznych orzeczeniach (por. wyrok Sądu Najwyższego z 24.02.2022 r., II CSKP 45/22; zob. też wyroki Sądu Najwyższego z 10.05. 2022 r., II CSKP 163/22, II CSKP 285/22 i II CSKP 382/22, z 20 .05. 2022 r., II CSKP 403/22 i z 20.02.2023 r., II CSKP 809/22; a także wyrok Sądu Najwyższego z 25.10.2023 r., II CSKP 820/23).

Przywołać należy w tym miejscu treść jednej z ostatnich uchwał Sądu Najwyższego (III CZP 25/22 z 25 .04. 2024 r.), zgodnie z treścią której w razie uznania, że postanowienie umowy kredytu indeksowanego lub denominowanego odnoszące się do sposobu określania kursu waluty obcej stanowi niedozwolone postanowienie umowne i nie jest wiążące, w obowiązującym stanie prawnym nie można przyjąć, że miejsce tego postanowienia zajmuje inny sposób określenia kursu waluty obcej wynikający z przepisów prawa lub zwyczajów.

Mając na uwadze powyższe, ugruntowane już orzecznictwo, po wyeliminowaniu z umowy postanowień uznanych za abuzywne, które określają główny przedmiot umowy i niezastąpieniu ich innymi postanowieniami, należało przyjąć i ustalić, że umowa kredytu na cele mieszkaniowe (...) nr (...) sporządzona 25.04.2008 r. zawarta 29.04.2008 r. z poprzednikiem prawnym pozwanego nie mogłaby obowiązywać, gdyż nie zawiera elementów istotnych dla tej umowy, tj. określenia świadczenia stron, także w rozumieniu art. 353 ^{( 1)} k.c.

Z tych względów orzeczono jak w sentencji w punkcie 1.

Z uwagi na nieważność umowy kredytu, dla ostatecznego rozliczenia stron zastosowanie znalazły przepisy art. 405-410 k.c. Jeżeli w następstwie zastosowania przedstawionych reguł umowa kredytu stała się trwale bezskuteczna (nieważna), świadczenia spełnione na jej podstawie powinny być postrzegane jako świadczenia nienależne w rozumieniu art. 410 § 2 k.c. ( vide: uchwała (7) Sędziów Sądu Najwyższego z 7.05.2021 roku, III CZP 6/21, Legalis nr 2563899; wyroki Sądu Najwyższego z 4.04.2019 roku, III CSK 159/17, OSP 2019, z. 12, poz. 115, z 9.05.2019 roku, I CSK 242/18, Legalis nr 1966950 i z 11.12.2019 roku, V CSK 382/18, OSNC zb. dod. 2021/B/20, uchwała Sądu Najwyższego z 16.02.2021 roku, III CZP 11/20, Legalis nr 2532281).

Zgodnie z art. 405 k.c., kto bez podstawy prawnej uzyskał korzyść majątkową kosztem innej osoby, obowiązany jest do wydania korzyści w naturze, a gdyby to nie było możliwe, do zwrotu jej wartości. W myśl zaś art. 410 § 1 i 2 k.c., przepisy artykułów poprzedzających stosuje się w szczególności do świadczenia nienależnego. Świadczenie jest nienależne, jeżeli ten, kto je spełnił, nie był w ogóle zobowiązany lub nie był zobowiązany względem osoby, której świadczył, albo jeżeli podstawa świadczenia odpadła lub zamierzony cel świadczenia nie został osiągnięty, albo jeżeli czynność prawna zobowiązująca do świadczenia była nieważna i nie stała się ważna po spełnieniu świadczenia.

Powodowie B. i D. K. (2) w toku wykonywania umowy spłacili kwotę 130.505 zł oraz 176.416,76 CHF (bezsporne), zaś pozwany złożył oświadczenie o potrąceniu kwot 800.000 zł oraz 128.128.724,34 zł (pismo k. 300 – 305).

Potrącenie ustawowe dokonywane przez jednostronne oświadczenie woli złożone drugiej stronie ma, co do zasady, charakter konstytutywny i skutkuje umorzeniem nawzajem obu wierzytelności do wysokości wierzytelności niższej (art. 498 k.c.) ze skutkiem czasowym wskazanym w art. 499 k.c. Dla skuteczności potrącenia kluczowe jest ziszczenie się pozytywnych przesłanek potrącenia, przy jednoczesnym braku przesłanek negatywnych. W takim przypadku powstaje stan „potrącalności”, co aktualizuje uprawnienie wierzyciela do złożenia skutecznego oświadczenia o potrąceniu (zob. wyroki Sądu Najwyższego: z 22.03.2012 r. V CSK 95/11; z 18.04.2012 r. i z 3.04.2014 r., V CSK 242/13). Jedną z przesłanek pozytywnych potrącenia jest wymagalność obu wierzytelności, a przynajmniej wymagalność wierzytelności przedstawionej do potrącenia. Wymagalność oznacza stan, w którym wierzyciel ma prawną możliwość żądania zaspokojenia przysługującej mu wierzytelności, a zatem ma możliwość żądania spełnienia i przymusowego wyegzekwowania określonego świadczenia. Procesowe przesłanki potrącenia zostały określone w art. 203 ¹ §1 pkt 1 k.p.c.

Zgodnie z wyrokiem TSUE z 08.06.2023 r. C-520/21 Bankowi w przypadku ustalenia nieważności umowy kredytu zawartej z konsumentem przysługuje jedynie roszczenie o zwrot wypłaconego kapitału – jak wynika z badanej umowy oraz wyciągów z rachunków powodom wypłacono 800.000 zł. W tym zakresie oświadczenie Banku o potrąceniu należy uznać za skuteczne ze względu na ww. orzeczenie TSUE oraz z racji, że Pozwany złożył powodom w pierwszej kolejności wezwanie do zapłaty z 02.09.2024 r. (k. 300 – 303) a następnie oświadczenie o potrąceniu, pismem datowanym na 02.10.2024 r. (k. 304 -305). Bankowi bezspornie zatem przysługuje roszczenie o zwrot wartości nominalnej wypłaconego kapitału i w ocenie Sądu oświadczenie z 02.10.2024 r. jest w tym zakresie skuteczne. Biorąc pod uwagę powyższe Sąd uznał za potrąconą w całości kwotę 130.189,20 zł, zaś pozostałą wypłaconą powodom kwotę (669.810,80 zł) przeliczył wg kursu średniego NBP z 27 kwietnia 2022 r. dla franka szwajcarskiego tj. 4,6042 zł co doprowadziło do wygaśnięcia zobowiązania powodów co do kwoty 145.478,22 CHF. W konsekwencji Sąd zasądził w złotych polskich kwotę wynikająca z rozszerzonego pozwu 315,80 zł oraz sumę rozszerzonej kwoty wyrażonej we frankach szwajcarskich 25.811,32 CHF wraz z 5.127,22 CHF które to nie wygasły wskutek potrącenia, bowiem przenosiły równowartość 800.0000 zł.

Natomiast pozwany Bank nie wykazał istnienia wierzytelności w zakresie kwoty 128.724,34 zł którą również objął oświadczeniem o potrąceniu. Bank nie wskazał w jaki sposób wyliczył dochodzona kwotę zaś analiza sprawy prowadzi do wniosku, że w istocie są to kwoty uiszczone przez powodów tytułem rat kapitałowo – odsetkowych i innych opłat w związku z realizacją umowy przewyższające kwotę kapitału i stanowią one wynagrodzenie za czynności banku, jedynie nazwaną na potrzeby niniejszego postępowania urealnieniem świadczenia Banku. Bank nie wykazał istnienia tego roszczenia a ponadto jest ono sporne w toku niniejszego postępowania. Brak jest dokumentu z którego w myśl art. 203 ¹ §1 pkt 1 k.p.c. Bank mógłby wywodzić istnienie jego wierzytelności w tym zakresie. Dodatkowo uwzględnienie zarzutu potrącenia w tym zakresie de facto doprowadziłoby do zniweczenia skutków ochrony konsumenckiej oraz wykładni przepisów dokonanej przez TSUE w powyżej przywołanym wyroku z 8.06.2023 r.

Strony wnosiły także o zasądzenie odsetek o czym należało rozstrzygnąć na podstawie art. 481 k.c. w zw. z art. 455 k.c., przy czym powodowie wskazywali jako datę początkową wymagalności ich roszczenia w kształcie pierwotnym dzień doręczenia pozwanemu odpisu pozwu co nastąpiło 26.04.2022 r. (EPO k. 142). Powodowie nie wezwali pozwanego do zapłaty kwot objętych roszczeniami przed wytoczeniem powództwa, zatem należało uwzględnić ich żądanie odsetkowe w zakresie kwoty objętej żądaniem pierwotnym zgodnie z wnioskiem.

W odniesieniu do modyfikacji powództwa tj. rozszerzenia go pismem z powodowie wnosili o zasądzenie odsetek od kwoty rozszerzenia od dnia 23.08.2023 r. – pismo zostało faktycznie nadane 29.08.2023 r.

W zakresie roszczenia odsetkowego złożone skutecznie oświadczenie o potrąceniu wywiera skutki prawne (określone w art. 498 § 2 k.c.) od chwili, kiedy potrącenie stało się w ogóle możliwe, a więc od daty, w której istniał tzw. stan potrząsalności obu wierzytelności. Z powyższych stanowisk prezentowanych w orzecznictwie Sądu Najwyższego wynika, że jeżeli wierzytelność aktywna stała się wymagalna wcześniej niż wierzytelność pasywna, to retroaktywny skutek potrącenia nie obejmie odsetek powstałych w okresie od dnia wymagalności wierzytelności aktywnej, od której naliczane są odsetki, do dnia powstania wymagalności wierzytelności pasywnej.

Jak wskazano powyżej początkowy termin naliczania odsetek od kwot objętych pierwotnym pozwem, wobec niewykazania doręczenia wezwania do zapłaty w określonej dacie jest dzień następujący po 26 kwietnia 2022 r., kiedy to doręczono pozwanemu pozew. Pozwany wezwał powodów do zapłaty w terminie do 23 września 2024 r. (wezwanie do zapłaty), zaś oświadczenie o potrąceniu doręczył 28 października 2024 r., stąd w ocenie Sądu odsetki były należne do tej drugiej daty, w której to wierzytelność niewątpliwie stała się wymagalna. W przypadku kwot objętych modyfikacją pozwu, wobec jej doręczenia pozwanemu 10 kwietnia 2025 r., odsetki były należne od 11 kwietnia 2025 r.

Odnosząc się zaś do ewentualnego zarzutu zatrzymania to w dniu 5.03.2025 r. Sąd Najwyższy (7), podzielając stanowisko Sądu Najwyższego z 19.06.2024 r. (sygn. akt: III CZP 31/23), podjął uchwałę (sygn. akt: III CZP 37/24) o następującej treści: „W razie dochodzenia od banku zwrotu świadczenia spełnionego na podstawie umowy kredytu, która okazała się niewiążąca bankowi nie przysługuje prawo zatrzymania na podstawie art. 496 w z art. 497 k.c.”. W ocenie Sądu Najwyższego nie da się zastosować prawa zatrzymania przy rozliczaniu umowy kredytu, która już po jej wykonaniu przynajmniej częściowo okazała się nieważna. Z tego też tytułu nie było podstaw do uwzględnienia żądań Banku w zakresie kwoty 128.724,34 zł także z tytułu zatrzymania.

Z tych względów Sąd Okręgowy orzekł jak w sentencji w pkt II, oddalając powództwo w pozostałym zakresie jak w pkt IV także ze względu na cofnięcie powództwa ze zrzeczeniem się roszczenia przez powodów pismem z 03.04.2025 r.

O kosztach Sąd Okręgowy orzekł na podstawie art. 108 §1 k.p.c. w zw. z art. 100 k.p.c. – wobec uwzględnienia żądania niepieniężnego powodów w całości oraz żądania pieniężnego co do zasady oraz w przeważającej mierze co do wysokości, należało uznać że powodowie wygrali sprawę w 15 % zaś Bank w 85 %.

Na zasądzoną kwotę złożyły się: opłata od pozwu 1.000 zł (k. 116), opłata skarbowa za pełnomocnictwo (k. 30), opłata od wniosku o uzasadnienie postanowienia (k. 85), opłata od zażalenia 100 zł (k. 95), opłata od wniosku o uzasadnienie postanowienia 100 zł (k. 107), opłata od rozszerzenia powództwa i drugiego wniosku o zabezpieczenie 130 zł (k. 285), opłata od wniosku uzasadnienie postanowienia 100 zł (k. 324) a także koszty zastępstwa procesowego obu stron w kwocie 10.800 zł zgodnie z §2 pkt 7 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 22.10.2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych. Sąd przemnożył koszty poniesione przez każdą ze stron z wynikiem procesu i zasądził od powodów różnice pomiędzy tymi iloczynami.

Z tych przyczyn Sąd Okręgowy postanowił jak w sentencji w punkcie III.

sędzia Piotr Królikowski