Portal Orzeczeń Sądu Okręgowego w Warszawie

POSTANOWIENIE

Dnia 14 kwietnia 2025 r.

Sąd Okręgowy w Warszawie V Wydział Cywilny Odwoławczy

w składzie:

Przewodniczący: Małgorzata Kanigowska-Wajs

Sędziowie: Sędzia Marcin Semeniuk

(del.) Renata Jabłońska

po rozpoznaniu w dniu 14 kwietnia 2025 r. w Warszawie

na posiedzeniu niejawnym

z wniosku (...) W.

o stwierdzenie nabycia spadku

na skutek apelacji wnioskodawcy od postanowienia Sądu Rejonowego dla Warszawy – Mokotowa w Warszawie dnia 17 września 2024 r., sygn. akt I Ns 825/21

postanawia:

uchylić zaskarżone postanowienie i przekazać sprawę Sądowi Rejonowemu
dla Warszawy – Mokotowa w Warszawie do ponownego rozpoznania, pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach instancji odwoławczej.

Małgorzata Kanigowska-Wajs Marcin Semeniuk (del.)Renata Jabłońska

Sygn. akt V Ca 3457/24

UZASADNIENIE

We wniosku złożonym w dniu 12 maja 2020 r. (data nadania przesyłki poleconej), wnioskodawca (...) W. wniósł o stwierdzenie nabycia spadku
na podstawie ustawy po S. C., zmarłym w dniu
18 stycznia 2017 r. w M., ostatnio stale zamieszkałym w W. przy ul. (...), a także o zasądzenie od uczestników postępowania na jego rzecz kosztów postępowania według norm przepisanych. Podał, że w chwili śmierci spadkodawca był żonaty z uczestniczką G. A., z którą miał jednego syna – uczestnika M. C. (1). Podniósł, że wystąpił z przedmiotowym wnioskiem w celu dochodzenia przysługujących mu roszczeń od spadkobierców zmarłego z tytułu użytkowania wieczystego gruntu, którego użytkownikiem wieczystym był zmarły.

W odpowiedzi na wniosek uczestnicy G. A.
oraz M. C. (1) oświadczyli, że oboje odrzucili spadek
po S. C.. Według ich wiedzy spadkodawca miał jeszcze córkę K. C..

Postanowieniem z dnia 28 marca 2022 r. Sąd dopuścił do udziału w sprawie
w charakterze uczestnika M. C. (2).

Uczestniczka M. C. (2) w odpowiedzi na wniosek wskazała,
że nie składała oświadczenia w przedmiocie przyjęcia lub odrzuceniu spadku
po S. C.. Zwróciła uwagę, że o odrzuceniu spadku
przez pozostałych uczestników dowiedziała się z pism doręczonych jej w niniejszej sprawie w dniu 13 lipca 2022 r. oraz wniosła o odebranie od niej oświadczenia
o odrzuceniu spadku, co nastąpiło na rozprawie w dniu 22 września 2022 r.

Postanowieniem z dnia 23 lutego 2023 r. Sąd postanowił dokonać ogłoszeń
w trybie art. 672 k.p.c.

Postanowieniem z dnia 17 września 2022 r. Sąd zwolnił od udziału w sprawie uczestniczkę postępowania G. A..

Postanowieniem z dnia 22 września 2022 r. Sąd zwolnił od udziału w sprawie uczestników postępowania M. C. (1) i M. C. (2)

Sąd Rejonowy dla Warszawy – Mokotowa w Warszawie postanowieniem
z 17 października 2024 r. (sygn. akt I Ns 825/21) stwierdził, że spadek
po S. C., synu Z. i K.,
numer PESEL (...), zmarłym w dniu 18 stycznia 2017 roku
w M., ostatnio stale zamieszkałym w W.,
na terenie dzielnicy (...) nabyło w całości z dobrodziejstwem inwentarza
na podstawie ustawy miasto stołeczne Warszawa.

Z powołanym powyżej postanowieniem nie zgodził się wnioskodawca
zaskarżył je apelacją w całości.

Zaskarżonemu postanowieniu zarzucił naruszenie:

1.  art. 641 § 2 k.p.c. poprzez zaakceptowanie przez sąd I instancji oświadczenia M. C. (2)o odrzuceniu spadku bez „wymienienia wszelkich wiadomych składającemu oświadczenie osób należących do kręgu spadkobierców ustawowych”, złożonego ustnie on-line, w toku rozprawy z dnia 22 września 2022 r., co doprowadziło do sytuacji, że zstępna M. C. (2) tj. N. C. została pominięta przy ustalaniu kręgu spadkobierców S.
(...);

2.  art. 643 k.p.c. poprzez brak zawiadomienia N. C. o odrzuceniu spadku przez M. C. (2), co stanowiło konsekwencję naruszenia przez sąd przepisu wskazanego w pkt 1;

3.  art. 935 k.c. w związku z 1020 k.c. poprzez ustalenie, że wobec braku małżonka i krewnych spadkodawcy spadek nabywa(...) W., podczas gdy żyje córka siostry spadkodawcy tj. N. C., która nie złożyła oświadczenia
co do przyjęcia bądź odrzucenia spadku a zatem jest potencjalną spadkobierczynią S. C., która wyprzedza
(...) W. w porządku dziedziczenia.

W związku z powyższym wnioskodawca wniósł o:

1)  zmianę zaskarżonego postanowienia poprzez stwierdzenie, że spadek
po S. C., synu Z. i K.,
numer PESEL (...), zmarłym w dniu 18 stycznia 2017 roku
w M., ostatnio stale zamieszkałym w W., na terenie dzielnicy (...) nabyła w całości z dobrodziejstwem inwentarza
na podstawie ustawy N. C. córka A. i M. ur. (...) w K.;

2)  lub ewentualnie o uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania sądowi I instancji,

3)  zasądzenie kosztów postępowania za I i II instancję, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.

4)  o dopuszczenie dowodu z wydruku z bazy (...) na nazwisko N. C. PESEL (...) córki A. i M. z domu A. (zał. Nr 1) oraz wydruku z tej bazy na nazwisko: M. C. (2) z domu A. PESEL (...), celem wykazania pokrewieństwa I stopnia zachodzącego pomiędzy tymi osobami (zał. Nr 2).

W ocenie wnioskodawcy, potrzeba powołania powyższych dowodów wynikła w związku z doręczeniem w dniu 3 października 2024 r. pisemnego uzasadnienia zaskarżonego postanowienia, z którego wynikało, że sąd nie zapytał uczestniczki M. C. (2) o osoby, które potencjalnie dochodzą do dziedziczenia na skutek złożonego przez nią oświadczenia o odrzuceniu spadku. Wydruki pochodzą z dnia
4 października 2024 r.

Wnioskodawca domagał się również wezwania do udziału w sprawie N. C. PESEL (...) ur. (...) w K. córki A.
i M. z domu A. (nr aktu urodzenia (...)) - aktualny adres zamieszkania nieznany - celem ustalenia adresu tej osoby wniesiono o zobowiązanie M. C. (2) (adres w aktach sprawy) do wskazania tego adresu na piśmie lub o przesłuchanie M. C. (2) w charakterze świadka. W razie gdyby pozyskanie aktualnego adresu N. C. nie przyniosło rezultatu, wniesiono o ustanowienie kuratora dla osoby nieznanej z miejsca pobytu w oparciu o art. 143-144 k.p.c.

Sąd Okręgowy zważył, co następuje:

Apelacja okazała się zasadna i skutkowała uchyleniem zaskarżonego postanowienia oraz przekazaniem sprawy Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia. W ocenie Sądu Okręgowego zaskarżone orzeczenie
nie może się ostać w obrocie prawnym, ponieważ Sąd Rejonowy nie rozpoznał
istoty sprawy.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego jednoznacznie podkreślono,
że nierozpoznanie istoty sprawy – w rozumieniu art. 386 § 4 k.p.c. –
oznacza zaniechanie przez sąd pierwszej instancji zbadania materialnej podstawy żądania pozwu albo pominięcie merytorycznych zarzutów pozwanego.
Pojęcie „istoty sprawy”, o którym mowa w art. 386 § 4 k.p.c., dotyczy jej aspektu materialno-prawnego. W orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się jednolicie,
że do nierozpoznania istoty sprawy dochodzi wówczas, gdy rozstrzygnięcie
Sądu I instancji nie odnosi się do tego, co było przedmiotem sprawy (vide: wyrok SN z 9 stycznia 1936 r., C 1839/36, Zb. Orz. 1936, poz. 315; postanowienia SN
z 23 września 1998 r., II CKN 897/97, opubl. OSNC Nr 1/1999 poz. 22; z 15 lipca
1998 r., II CKN 838/97, opubl. baza prawna LEX Nr 50750; z 3 lutego 1999 r.,
III CKN 151/98, opubl. baza prawna LEX Nr 519260 oraz wyroki SN z 12 lutego
2002 r., I CKN 486/00, opubl. OSP Nr 3/2003 poz. 36; z 21 października 2005 r.,
III CK 161/05, opubl. baza prawna LEX Nr 178635). Inaczej mówiąc, „nierozpoznanie istoty sprawy” oznacza uchybienie procesowe sądu I instancji polegające
na całkowitym zaniechaniu wyjaśnienia istoty lub treści spornego stosunku prawnego, przez co rozumie się niewniknięcie w podstawę merytoryczną dochodzonego roszczenia, a w konsekwencji pominięcie tej podstawy przy rozstrzyganiu sprawy.

Przepis art. 386 § 4 k.p.c. ma odpowiednie zastosowanie w postępowaniu nieprocesowym (art. 13 § 2 k.p.c.).

Punktem wyjścia dla dalszych rozważań jest wskazanie, że zakres rozpoznania przez sąd pierwszej instancji sprawy o stwierdzenie nabycia spadku wyznaczają między innymi regulacje zawarte w art. 670 § 1 k.p.c. Przepis ten stanowi, że sąd spadku bada z urzędu, kto jest spadkobiercą.

Ustaleń w powyższym zakresie sąd dokonuje z urzędu, co oznacza,
że sąd nie tylko z urzędu przeprowadza konieczne dowody lub stosuje inne podstawy ustaleń faktycznych (art. 228 § 1 k.p.c., art. 228 § 2 k.p.c., art. 229 k.p.c.,
art. 230 k.p.c., art. 231 k.p.c. i art. 234 k.p.c.), lecz również z urzędu przeprowadza postępowanie wyjaśniające w celu uzyskania wiedzy o okolicznościach faktycznych istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy. Powołane przepisy mają odpowiednie zastosowanie w postępowaniu nieprocesowym.

W realiach rozpoznawanej sprawy Sąd Rejonowy nie ustalił i nie wezwał
do udziału w sprawie wszystkich osób pozostających w kręgu ewentualnych spadkobierców ustawowych S. C..

Z ustaleń faktycznych poczynionych przez sąd pierwszej instancji wynika,
że spadkodawca S. C. nie sporządził testamentu. Spadkodawca miał dwoje dzieci: syna M. C. (1)
z małżeństwa G. A. oraz córkę K. C.
z innego związku. Miał również siostrę M. C. (2), która mieszka
w Stanach Zjednoczonych Ameryki i nie utrzymuje kontaktów z żoną i dziećmi brata. W chwili śmierci S. C. żyły jego żona, dzieci i siostra. Rodzice i dziadkowie zmarli przed nim. Żona S. C., jego dzieci i siostra odrzucili spadek po nim. G. A. w dniu 7 lutego 2017 r., M. C. (1) w dniu 20 lutego 2017 r., zaś K. C. w dniu 19 maja 2017 r. M. C. (1) i K. C. nie posiadają dzieci. M. C. (2) dowiedziała się o odrzuceniu spadku przez wyżej wymienionych w dniu otrzymania zawiadomienia z sądu w tym przedmiocie, co nastąpiło wraz doręczeniem jej odpisu wniosku i odpowiedzi na wniosek z załącznikami oraz zawiadomieniem o terminie rozprawy w przedmiocie stwierdzenia nabycia spadku po S. C., to jest w dniu 13 lipca 2022 r. M. C. (2) odrzuciła spadek po nim w dniu 22 września 2022 r. składając oświadczenie podczas rozprawy, odbywającej się zdalnie.

W ocenie Sądu Okręgowego zasługuje na uwzględnienie zarzut naruszenia przepisu art. 641 § 2 k.p.c.

Stosownie do brzmienia art. 641 § 1 k.p.c. oświadczenie o przyjęciu
lub odrzuceniu spadku powinno zawierać:

1) imię i nazwisko spadkodawcy, datę i miejsce jego śmierci oraz ostatnie miejsce jego zwykłego pobytu;

2) tytuł powołania do spadku;

3) treść złożonego oświadczenia.

Natomiast zgodnie z brzmieniem art. 641 § 2 k.p.c. oświadczenie o przyjęciu lub odrzuceniu spadku powinno również zawierać wymienienie wszelkich wiadomych składającemu oświadczenie osób należących do kręgu spadkobierców ustawowych, jak również wszelkich testamentów, chociażby składający oświadczenie uważał je
za nieważne, oraz danych dotyczących treści i miejsca przechowania testamentów. zawierać tytuł powołania do spadku.

Sąd Okręgowy dokonując odsłuchania płyty z nagrania rozprawy z dnia
22 września 2022 r. obejmującej składanie oświadczeń przez uczestniczkę postępowania M. C. (2) (płyta CD: nagranie minuta 14 sekund 50 do minuty 15 sekund 50) nie ma żadnych wątpliwości, że przedmiotowe oświadczenie nie spełnia wymogu, o jakim mowa w § 2 powołanego powyżej przepisu.

Należy jednak zauważyć, że rozbicie elementów składających się
na oświadczenie spadkowe na dwie jednostki redakcyjne (art. 641 § 1 i 2 k.p.c.)
nie jest przypadkowe. Ujęcie w taki sposób przytoczonych przepisów wskazuje
na przemyślany zamysł ustawodawcy w analizowanym zakresie. Elementy wskazane w przepisie art. 641 § 1 k.p.c. mają charakter obligatoryjny. Natomiast elementy wskazane w przepisie art. 641 § 2 k.p.c. stanowią jedynie uzupełnienie koniecznych części oświadczenia wskazanych w art. 641 § 1 k.p.c. Elementy oświadczenia ujęte
w art. 641 § 2 k.p.c. nie są więc niezbędną i konieczną częścią oświadczenia spadkowego. Brak zatem elementów określonych w art. 641 § 2 k.p.c. nie będzie pozbawiać skuteczności złożonego oświadczenia. Stan ten nie będzie mógł również prowadzić do stwierdzenia nieważności złożonego oświadczenia spadkowego
(vide: A. S. , Postępowanie w przedmiocie przyjęcia, s. 70. Do zdania tego przychyla się M. R. , Transmisja, s. 162).

Wobec powyższego, oświadczenie uczestniczki postępowania M. C. (2)
o odrzucenia spadku po swoim zmarłym bracie jest skuteczne. Natomiast z uwagi
na brak właściwych czynności co do przeprowadzenia postępowania dowodowego,
w zakresie zobowiązującym Sąd do działania odnośnie do ustalenia kręgu uczestników postępowania koniecznych, tj. dopytania uczestniczkę postępowania M. C. (2) o wszelkie wiadome jej osoby należące do kręgu spadkobierców
po zmarłym S. C., w tym czy posiada dzieci.
Właśnie z tej przyczyny ówczesna uczestniczka postępowania, składając przed Sądem Rejonowym oświadczenie o odrzuceniu spadku, nie wskazała pełnego kręgu uczestników, podając choćby, że jest matką N. C.. Zgodnie bowiem z art. 1020 k.c. spadkobierca, który spadek odrzucił, zostaje wyłączony od dziedziczenia,
tak jakby nie dożył otwarcia spadku. W praktyce może dojść do dziedziczenia innych spadkobierców ustawowych w miejsce spadkobiercy odrzucającego spadek.
Mogą to być zarówno jego zstępni, jak też dalsze klasy spadkobierców ustawowych powołanych do dziedziczenia w dalszej kolejności. Na zstępnych spadkobiercy odrzucającego spadek nie rozciągają się bowiem skutki tego odrzucenia.

Czynności podjęte przed Sądem Okręgowym potwierdziły rację zarzutu podniesionego przez wnioskodawcę, że zmarły S. C. miał jeszcze siostrzenicę, która jest córką jego siostry M. C. (2). Należy stwierdzić,
że pomimo braku informacji, czy osoba pozostaje w kręgu spadkobierców ustawowych, niewątpliwie jest osobą zainteresowaną w sprawie w rozumieniu
art. 510 § 1 k.p.c. i powinny zostać wezwane do udziału w sprawie (art. 510 § 2 k.p.c.).

W świetle powyższego za zasadny należało uznać zarzut naruszenia art. 643 k.p.c., jak również art. 935 k.c. w związku z 1020 k.c.

Zgodnie z uchwałą składu 7 sędziów Sądu Najwyższego – zasadą prawną –
z dnia 20 kwietnia 2010 r., sygn. akt III CZP 112/09, OSNC z 2010 roku, nr 7-8,
poz. 98, niewzięcie przez zainteresowanego udziału w sprawie rozpoznawanej
w postępowaniu nieprocesowym nie powoduje nieważności postępowania, jednakże należy je uznać za poważne uchybienie procesowe, które w wypadku, gdy pozbawia zainteresowanego prawa do dwuinstancyjnego postępowania sądowego,
będzie skutkowało koniecznością uchylenia orzeczenia i przekazania sprawy
Sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania.

Stosownie do art. 78 Konstytucji RP każda ze stron ma prawo do zaskarżenia orzeczeń i decyzji wydanych w pierwszej instancji, a zgodnie z art. 176 ust. 1 Konstytucji RP, postępowanie sądowe jest co najmniej dwuinstancyjne. Połączenie tych przepisów tworzy konstytucyjną zasadę kontroli orzeczeń i postępowania sądowego (określaną niekiedy niezbyt precyzyjnie jako zasada sprawiedliwości proceduralnej), stanowiącą rozwinięcie prawa do sądu, ustanowionego w art. 45
ust. 1 Konstytucji RP. Z uwagi na ograniczenia postępowania kasacyjnego udział uczestnika, dla którego interesów prawnych orzeczenie miałoby być niekorzystne, wyłącznie w postępowaniu przed Sądem drugiej instancji, skutkowałby pozbawieniem go prawa do zaskarżenia niekorzystnego orzeczenia. Stąd należy przyjąć, że w takim wypadku istnieje konstytucyjna podstawa do uchylenia zaskarżonego postanowienia i przekazania sprawy Sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania (vide: postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 21 maja 2002 roku, sygn. III CKN 948/00, OSNC z 2003 roku, nr 5, poz. 68).

Z tych wszystkich względów i na podstawie art. 386 § 4 k.p.c.
w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. Sąd Okręgowy orzekł jak w sentencji.

W ocenie Sądu Okręgowego Sąd Rejonowy winien więc, po ponownym rozpoznaniu sprawy i uzupełnieniu kręgu uczestników postępowania, pochylić się
nad całokształtem materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie,
w tym nad dowodami przedstawionymi przez wnioskodawcę w apelacji.
Prawidłowo przeprowadzona ocena dowodów powinna doprowadzić do właściwego zbudowania podstawy faktycznej rozstrzygnięcia, co umożliwi prawidłową analizę okoliczności sprawy pod kątem prawa materialnego.

Rozstrzygnięcie o kosztach postępowania apelacyjnego pozostawiono
Sądowi niższej instancji, co znajduje oparcie w art. 108 § 2 k.p.c.
w zw. z art. 13 § 2 k.p.c.

Małgorzata Kanigowska-Wajs Marcin Semeniuk (del.) Renata Jabłońska