Portal Orzeczeń Sądu Okręgowego w Warszawie

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 11 stycznia 2023 r.

Sąd Okręgowy w Warszawie, XVII Wydział Sąd Ochrony Konkurencji i Konsumentów
w składzie:

Przewodniczący –	SSO Maciej Kruszyński
Protokolant –	Sekr. sądowy Magdalena Ratajczyk

po rozpoznaniu 21 grudnia 2023 r. w Warszawie

na rozprawie

sprawy z odwołania (...) S.A. w W.

przeciwko Prezesowi Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów

o stwierdzenie praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów

na skutek odwołania (...) S.A. w W. od decyzji Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów z 13 stycznia 2021 roku, numer (...)

1.  zmienia zaskarżoną decyzję w ten sposób, że uchyla punkty: I.1, I.2., II. 1), II.2);

2.  w pozostałym zakresie oddala odwołanie;

3.  stwierdza, że zaskarżona decyzja nie została wydana bez podstawy prawnej ani z rażącym naruszeniem prawa;

4.  zasądza od Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów na rzecz (...) S.A. w W. kwotę 1 171,89 zł (jeden tysiąc sto siedemdziesiąt jeden złotych osiemdziesiąt dziewięć groszy) tytułem zwrotu kosztów procesu.

Maciej Kruszyński

Sygn. akt XVII AmA 66/21

(...)

Uzasadnienie wyroku z 11 stycznia 2023 roku

Decyzją z 13 stycznia 2021 r., nr (...), Prezes Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów, działając w oparciu o art. 27 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 16 lutego 2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (tekst jedn.: Dz. U. z 2020 r. poz. 1076 i 1086), po przeprowadzeniu postępowania w sprawie praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów, Prezes Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów:

1)  uznałza praktykę naruszającą zbiorowe interesy konsumentów działania (...) Spółki Akcyjnej z siedzibą w W., polegające na proponowaniu konsumentom zawarcia umów ubezpieczenia na życie z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym, których warunki nie odpowiadały potrzebom tych konsumentów, ustalonym z uwzględnieniem dostępnych przedsiębiorcy, w związku z wypełnieniem przez konsumentów ankiet, o których mowa w art. 21 ust. 1 ustawy z dnia 11 września 2015 r. o działalności ubezpieczeniowej i reasekuracyjnej (tekst jedn.: Dz. U. z 2020 r., poz. 895 i 1180), informacji w zakresie preferowanego przez nich okresu obowiązywania umowy ubezpieczenia na życie z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym, co stanowiło praktykę naruszającą zbiorowe interesy konsumentów, o której mowa w art. 24 ust. 2 pkt 4 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów (tekst jedn.: Dz. U. z 2020 r. poz. 1076 i 1086)

- i stwierdził zaniechanie jej stosowania z dniem 31 sierpnia 2018 r.;

2)  uznałza praktykę naruszającą zbiorowe interesy konsumentów działania (...) Spółki Akcyjnej z siedzibą w W., polegające na proponowaniu konsumentom zawarcia umów ubezpieczenia na życie z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym, których warunki nie odpowiadały potrzebom tych konsumentów ustalonym z uwzględnieniem dostępnych przedsiębiorcy, w związku z wypełnieniem przez konsumentów ankiet, o których mowa w art. 21 ust. 1 ustawy z dnia 11 września 2015 r. o działalności ubezpieczeniowej i reasekuracyjnej (tekst jedn.: Dz. U. z 2020 r., poz. 895 i 1180), informacji w zakresie akceptowanego przez nich ryzyka inwestycyjnego, co stanowiło praktykę naruszającą zbiorowe interesy konsumentów, o której mowa w art. 24 ust. 2 pkt 4 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów (tekst jedn.: Dz. U. z 2020 r. poz. 1076 i 1086)

- i stwierdził zaniechanie jej stosowaniu z dniem 31 sierpnia 2018 r.;

3)  uznałza praktykę naruszającą zbiorowe interesy konsumentów działania (...) Spółki Akcyjnej z siedzibą w W., polegające na przekazywaniu do podpisu konsumentom przy zawieraniu umów ubezpieczenia na życie z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym oświadczenia, że są oni świadomi, że wybrana przez nich umowa ubezpieczenia z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym nie odpowiada ich potrzebom i możliwościom, wynikającym z odpowiedzi udzielonych w ankietach, o których mowa w art. 21 ust. 1 ustawy z dnia 11 września 2015 r. o działalności ubezpieczeniowej i reasekuracyjnej (tekst jedn,: Dz. U. z 2020 r., poz. 895 i 1180), przy jednoczesnym przedstawianiu w propozycjach, o których mowa w art. 21 ust. 3 wskazanej ustawy, tych samych umów ubezpieczenia na życie z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym jako odpowiadających potrzebom tych konsumentów ustalonym na podstawie wskazanych ankiet, co wprowadzało konsumentów w błąd co do tego, czy zawierana przez nich umowa ubezpieczenia na życie z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym odpowiadała ich potrzebom i możliwościom, a tym samym stanowiło nieuczciwą praktykę rynkową, o której mowa w art. 5 ust. 1 ustawy z dnia 23 sierpnia 2007 r. o przeciwdziałaniu nieuczciwym praktykom rynkowym (tekst jedn.: Dz. U. z 2017 r., poz. 2070), a w konsekwencji stanowiło praktykę naruszającą zbiorowe interesy konsumentów w rozumieniu art. 24 ust. 2 pkt 3 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów (tekst jedn.: Dz. U. z 2020 r. poz. 1076 i 1086)

- i stwierdził zaniechanie jej stosowania z dniem 18 grudnia 2018 r.

II.  Na podstawie art. 106 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 106 ust 7 pkt 1 ustawy z dnia 16 lutego 2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (tekst jedn.: Dz. U. z 2020 r. poz. 1076 i 1086), Prezes Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów nałożył na (...) Spółkę Akcyjną z siedzibą w W.:

1)  karę pieniężną w wysokości 7 696 800 zł (słownie: siedem milionów sześćset dziewięćdziesiąt sześć tysięcy osiemset złotych), płatną na rzecz Funduszu Edukacji Finansowej, w związku z naruszeniem zakazu, o którym mowa w art. 24 ust. 1 i ust. 2 pkt 4 ww. ustawy, w zakresie opisanym w pkt I.1. sentencji decyzji;

2)  karę pieniężną w wysokości 7 696 800 zł (słownie: siedem milionów sześćset dziewięćdziesiąt sześć tysięcy osiemset złotych), płatną na rzecz Funduszu Edukacji Finansowej, w związku z naruszeniem zakazu, o którym mowa w art. 24 ust. 1 i ust. 2 pkt 4 ww. ustawy, w zakresie opisanym w pkt I.2. sentencji decyzji;

3)  karę pieniężną w wysokości 4 618 000 zł (słownie: cztery miliony sześćset osiemnaście tysięcy trzysta złotych), płatną na rzecz Funduszu Edukacji Finansowej, w związku z naruszeniem zakazu, o którym mowa w art. 24 ust. 1 i ust. 2 pkt 3 ww. ustawy, w zakresie opisanym w pkt I.3. sentencji decyzji.

III.  Na podstawie art. 77 ust. 1 w zw. z art. 80 ustawy z dnia 16 lutego 2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (tekst jedn.: Dz. U. z 2020 r. poz. 1076 i 1086) oraz na podstawie art. 263 § 1 i 264 § 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn.: Dz. U. z 2020 r. poz. 256 z późn. zm.) w zw. z art. 83 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów Prezes Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów obciążył (...) Spółkę Akcyjną z siedzibą w W. kosztami niniejszego postępowania w sprawie stosowania praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów, zobowiązując tego przedsiębiorcę do zwrotu Prezesowi Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów kosztów postępowania w kwocie 16,20 złotych (słownie: szesnaście złotych i dwadzieścia groszy), w terminie 14 dni od dnia uprawomocnienia się decyzji.

Strona powodowa – spółka (...) Spółka Akcyjna z siedzibą w W., zaskarżyła ww. decyzję w całości. Zaskarżonej decyzji zarzuciła:

1)  rażące naruszenie zasady pogłębiania zaufania do organów władzy publicznej tj. art. 8 § 1 k.p.a. w zw. z art. 83 Ustawy oraz art. 12 ustawy z dnia z dnia 6 marca 2018 r. Prawo przedsiębiorców oraz zasady demokratycznego państwa prawnego - art. 2 Konstytucji RP, jak również art. 7a k.p.a. w zw. z art. 83 Ustawy oraz art. 31 pkt 5 Ustawy poprzez wydanie w pkt I.1 i II.1 Decyzji, w odniesieniu do tego samego zarzutu naruszenia przepisów prawa oraz w oparciu o ten sam stan faktyczny rozstrzygnięcia skrajnie odmiennego od rozstrzygnięcia wydanego przez Komisję Nadzoru Finansowego w decyzji ostatecznej z dnia 5 października 2020 r. nr (...), w której orzeczono, że działania (...) w zakresie zawierania umów ubezpieczenia na życie z ufk w sposób opisany w pkt. I.1 Decyzji Prezesa UOKiK nie naruszały przepisów prawa, a (...) nie proponował klientom zawarcia umów nieadekwatnych do ich zidentyfikowanych potrzeb;

2)  z ostrożności procesowej, na wypadek nieuwzględnienia zarzutu ad 1) - naruszenie art. 24 ust. 2 pkt 4 Ustawy w zw. z art. 27 ust. 1 i 2 Ustawy w zw. z art. 21 ust. 1 i 3 ustawy z dnia 11 września 2015 r. o działalności ubezpieczeniowej i reasekuracyjnej (uduir), poprzez bezpodstawne uznanie w pkt. I.1 Decyzji, że (...) proponował konsumentom zawarcie umów ubezpieczenia na życie z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym (ufk), których warunki nie odpowiadały potrzebom tych konsumentów, ustalonym z uwzględnieniem dostępnych przedsiębiorcy, w związku z wypełnieniem przez konsumentów ankiet, o których mowa w art. 21 ust. 1 uduir, informacji w zakresie preferowanego przez nich okresu obowiązywania umowy ubezpieczenia na życie z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym , podczas gdy z materiału dowodowego w sprawie wynika, że (...) w ankiecie potrzeb klienta pytał o preferowany okres obowiązywania umowy rozumiany jak okres inwestowania środków przez klienta i proponował konsumentom zawarcie umów ubezpieczenia na życie z UFK, w których minimalny rekomendowany okres inwestycji uwzględniał preferencje konsumentów;

3)  naruszenie art. 24 ust. 2 pkt 4 Ustawy w zw. z art. 27 ust. 1 i 2 Ustawy w zw. z art. 21 ust. 1 i 3 uduir, poprzez bezpodstawne uznanie w pkt. I.2 Decyzji, że (...) proponował konsumentom zawarcie umów ubezpieczenia na życie z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym, których warunki me odpowiadały potrzebom tych konsumentów ustalonym z uwzględnieniem dostępnych przedsiębiorcy, w związku z wypełnieniem przez konsumentów ankiet, o których mowa w art 21 ust. 1 uduir, informacji w zakresie akceptowanego przez nich ryzyka inwestycyjnego, podczas gdy w przypadku produktów wielofunduszowych, których dotyczy ten zarzut, udostępnienie funduszy inwestycyjnych o różnym, lecz jednoznacznie i jasno opisanym poziomie ryzyka i umożliwienie konsumentom samodzielnego ich doboru na potrzeby stworzenia własnego portfela takich funduszy nie może być kwalifikowane jako proponowanie konsumentom zawarcia umów ubezpieczenia na życie z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym, których warunki nie odpowiadają ich potrzebom;

4)  naruszenie art. 24 ust. 2 in principio oraz ust. 2 pkt 3 Ustawy w wz. z art. 27 ust. 1 i 2 Ustawy w zw. z art. 5 ust. 1 ustawy z dnia 23 sierpnia 2007 r. o przeciwdziałaniu nieuczciwym praktykom rynkowym (pnpr) poprzez bezpodstawne uznanie w pkt. I.3 Decyzji, że (...) dopuścił się praktyki wskazanej w tym punkcie Decyzji, podczas gdyż materiału dowodowego jednoznacznie wynika, że opisane czyny popełnił inny przedsiębiorca, za którego (...) nie ponosi odpowiedzialności na gruncie przepisów Ustawy, bowiem Ustawa nie przewiduje odpowiedzialności jednego przedsiębiorcy za niezależnie od niego działania innego przedsiębiorcy;

5)  niezależnie od zarzutu ad 4) - naruszenie art. 24 ust. 1 i 3 Ustawy w zw. z art. 1 ust. 1 Ustawy poprzez bezpodstawne uznanie w pkt. I.3 Decyzji, że pojedyncze błędy ludzkie pracowników innego przedsiębiorcy - multiagenta ubezpieczeniowego, popełnione wbrew prawidłowym procedurom ustanowionym przez (...) stanowią - jako takie - praktyki naruszające zbiorowe interesy konsumentów;

6)  z ostrożności procesowej, na wypadek nieuwzględnienia zarzutów ad 4) i 5) - naruszenie art. 106 ust. 1 pkt 4 Ustawy w związku z art. 2, art. 42 ust. 1 Konstytucji RP oraz art. 7 Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności (“Konwencja”) poprzez bezpodstawne nałożenie kary pieniężnej w pkt. II.3 Decyzji na przedsiębiorcę, który nie dopuścił się czynu opisanego w pkt. I.3 Decyzji;

7)  z ostrożności procesowej, na wypadek nieuwzględnienia zarzutów ad 1), 2) i 3) - naruszenie art. 106 ust. 1 pkt 4 Ustawy oraz art. 111 ust. 1 pkt 1, ust. 2, ust. 3 pkt 2 w zw. z pkt 1 lit. a-d Ustawy w związku z art. 8 § 1 k.p.a w zw. z art 83 Ustawy oraz art. 2, art. 31 ust. 3, art. 42 ust. 1 Konstytucji RP oraz art. 7 Konwencji poprzez bezpodstawne nałożenie kar pieniężnych w pkt. II.1 i II.2 Decyzji na przedsiębiorcę, w sytuacji w której naruszenia stwierdzone w pkt. I.1 i I.2 Decyzji miały precedensowy charakter i dotyczyły zagadnień nieuregulowanych szczegółowo w przepisach prawa i nierozstrzygniętych w orzecznictwie i przy zachowaniu należytej staranności możliwe były różne interpretacje przepisów, a zatem zachowania (...) nie można uznać za „choćby nieumyślne”, a tylko za takie działanie, zgodnie z art. 106 ust. 1 in principio Ustawy, można nałożyć karę pieniężną;

8)  niezależnie od zarzutów ad 7) - naruszenie 106 ust. 1 pkt 4 Ustawy oraz art. 8 § 1 i 2 k.p.a. w zw. z art. 83 Ustawy oraz art. 12 Prawa przedsiębiorców oraz art 2 Konstytucji RP oraz art. 7 Konwencji poprzez sztuczne rozdzielenie praktyk opisanych w pkt. I.1 oraz I.2 Decyzji w celu nałożenia za te praktyki dwóch odrębnych kar pieniężnych (w takiej same| wysokości), podczas gdy opisane działania stanowiły w istocie jeden czyn za który mogła zostać nałożona tylko jedna administracyjna kara pieniężna;

9)  niezależnie od zarzutów ad 6) i 7) i 8) - naruszenie 106 ust. 1 pkt 4 Ustawy oraz art. 111 ust. 1 pkt 1, ust. 2, ust. 3 pkt 2 w zw. z pkt 1 lit. b Ustawy oraz art. 8 § 1 i 2 k.p.a. w zw. z art. 83 Ustawy oraz art. 12 i 14 Prawa przedsiębiorców oraz art. 2 Konstytucji RP poprzez nałożenie na (...) nadmiernie surowych, nieproporcjonalnych administracyjnych kar pieniężnych w pkt. II.1, II.2 i II.3 Decyzji bez uwzględnienia w wymiarze kary stwierdzonego przez Prezesa UOKiK zaniechania wszystkich rzekomych praktyk już w 2018 r., co uzasadniało pełne odstąpienie od nałożenia jakichkolwiek kar pieniężnych lub przynajmniej ich istotne zmniejszenie;

10)  z ostrożności procesowej, na wypadek nieuwzględnienia zarzutów ad 1) - 9) - naruszenie art. 106 ust. 3 pkt 1 Ustawy w zw. z art. 106 ust. 1 in principio Ustawy w zw. z art. 106 ust. 7 pkt 1 Ustawy oraz art. 8 § 1 k.p.a. w zw. z art. 83 Ustawy oraz art. 12 Prawa przedsiębiorców oraz art. 2 Konstytucji RP, poprzez nieuzasadnione przyjęcie przez Prezesa UOKiK za podstawę wymiaru kar pieniężnych w pkt. II.1, II.2 i II.3 Decyzji obrotu za rok 2019 w sytuacji, w której (...) dnia 8 stycznia 2021 r. przekazał Prezesowi UOKiK - na jego prośbę - informację o estymowanym przychodzie (...) za rok 2020 i z danych tych jednoznacznie wynikało, że szacowany obrót za rok 2020 jest istotnie niższy aniżeli obrót za rok 2019;

11)  niezależnie od zarzutu ad 6), 7), 8), 9) i 10) - naruszenie 106 ust. 1 pkt 4 Ustawy, art. 111 ust. 1 pkt 1 Ustawy oraz art. 8 § 1 k.p.a. w zw. z art. 83 Ustawy oraz art. 12 Prawa przedsiębiorców, a także art. 2 Konstytucji RP poprzez nieuwzględnienie bardzo niskiego stopnia ewentualnego naruszenia przepisów Ustawy:

a)  w przypadku kary pieniężnej nałożonej w pkt. II.2 Decyzji poprzez niewzięcie pod uwagę faktu, że ubezpieczeniowe produkty wielofunduszowe, których dotyczyła rzekoma praktyka stwierdzona w pkt. I.2 Decyzji miały w okresie od dnia 1 kwietnia 2016 r. do dnia 30 sierpnia 2018 niski - wynoszący jedynie [TAJEMNICA PRZESIĘBIORSTWA  (...) %] udział w portfelu (...), liczony na podstawie liczby zawartych umów ubezpieczenia;

a)  w przypadku kary pieniężnej nałożonej w pkt. II.3 Decyzji poprzez niewzięcie pod uwagę faktu, że praktyka stwierdzona w pkt I.3 Decyzji dotyczyła jednostkowych przypadków, w których osoba fizyczna wykonująca czynności agencyjne u niezależnego od (...) przedsiębiorcy (multiagenta ubezpieczeniowego) dopuściła się błędu, nie przestrzegając procedury określonej przez (...);

b)  w przypadku kar pieniężnych nałożonych w pkt. II.1., II.2. oraz II.3. poprzez niewzięcie pod uwagę faktu, że zarzucane praktyki nie wywołały żadnych negatywnych skutków dla konsumentów;

c)  w przypadku kar pieniężnych nałożonych w pkt II.1., II.2.,. oraz II.3. - nieuzasadnione uznanie, że praktyki miały charakter długotrwały;

d)  w przypadku kar pieniężnych nałożonych w pkt. II.1., II.2. oraz II.3. - nieuzasadnione zastosowanie zwyżki za znaczny zasięg terytorialny naruszenia;

12)  niezależnie od zarzutów ad 1) - 11) - naruszenie art. 28 Ustawy w zw. z art. 1 ust. 1 Ustawy oraz art. 8, 11 oraz 107 § 3 k p a w zw. z art. 83 Ustawy oraz art. 12 Prawa przedsiębiorców, poprzez arbitralną i nieuzasadnioną odmowę wydania w sprawie tzw. decyzji zobowiązującej i jednoczesne nałożenie na (...) rażąco wysokich kar pieniężnych w sytuacji, w której:

a)  (...) przedstawił Prezesowi UOKiK propozycję zobowiązania,

b)  propozycja zobowiązania przewidywała środki usunięcia trwających skutków rzekomego naruszenia, a zatem mogła zostać przyjęta w interesie publicznym również w przypadku praktyki zaniechanej,

c)  Prezes UOKiK publicznie deklarował, iż stosowanie sankcji powinno następować dopiero wówczas, kiedy podmiot nie będzie chciał samodzielnie i dobrowolnie zmienić praktyki, która budzi wątpliwości organu,

d)  Prezes UOKiK ostatecznie z niejasnych przyczyn i bez przekonującego uzasadnienia odmówił przyjęcia zobowiązania w kształcie odpowiadającym interesowi publicznemu - interesowi konsumentów;

13)  niezależnie od zarzutów ad 1) -12) - naruszenie art. 7 i art. 77 § 1 k.p.a. w zw. z art. 83 Ustawy oraz art. 227 k.p.c. w zw. art. 84 Ustawy tj. zaniechanie zebrania w sposób wyczerpujący i rozpatrzenia całego materiału dowodowego istotnego dla rozstrzygnięcia sprawy poprzez:

a)  zaniechanie zbadania czy konsumenci, którzy zawierali umowy ubezpieczenia z UFK z (...) uważali, że ich oczekiwania w zakresie pożądanego okresu obowiązywania umowy ubezpieczenia nie zostały właściwie zaspokojone poprzez propozycję zawarcia umowy ubezpieczenia z (...),

b)  zaniechanie zbadania czy konsumenci, którzy zawierali umowy ubezpieczenia z UFK z (...) byli świadomi, że umowa jest zawierana na okres do ukończenia 85 roku życia i czy akceptowali taką konstrukcję umowy,

c)  zaniechanie zbadania czy konsumenci, którzy zawierali umowy ubezpieczenia z UFK z (...) uważali, że ich oczekiwania w zakresie profilu ryzyka nie zostały właściwie zaspokojone poprzez propozycję zawarcia umowy ubezpieczenia z (...); co miało istotny wpływ na treść wydanej Decyzji;

14)  niezależnie od zarzutów ad 1) - 13) - naruszenie art. 233 k.p.c. w zw. z art. 84 Ustawy, poprzez błędną ocenę dowodów i w efekcie błędne ustalenie faktycznie, iż (...) dopuścił się czynów opisanych w pkt. I.3 Decyzji, podczas gdy z materiału dowodowego wyraźnie wynikało, że czynności tych dokonywał dystrybutor ubezpieczeń wbrew procedurom określonym przez (...), co miało istotny wpływ na treść wydanej Decyzji.

15)  niezależnie od zarzutów ad 1) -14) - naruszenie art. 7, art. 10 § 1 k.p.a. oraz art. 73 § 1 k.p.a. w zw. z art. 83 Ustawy oraz art. 42 ust. 2 Konstytucji RP oraz 6 Konwencji polegające na wyznaczeniu (...) krótkiego 7-dniowego terminu odpowiedzi na wezwanie z dnia 7 września 2020 r oraz na odmowie przedłużenia terminu odpowiedzi na ww. wezwanie; udostępnieniu (...) do przeglądania akt sprawy w stanie nieładu, nieponumerowanych, nieułożonych chronologicznie i z brakującymi kartami, co istotnie utrudniało ich analizę.

Powód wniósł o wydanie orzeczenia zmieniającego Decyzję w całości i umarzającego postępowanie administracyjne jako bezprzedmiotowe, względnie o uchylenie Decyzji w całości, względnie z ostrożności o:

- wydanie orzeczenia zmieniającego Decyzję w części odnoszącej się do kar pieniężnych, poprzez uchylenie nałożonych kar pieniężnych (uchylenie pkt. II. Decyzji w całości);

względnie z ostrożności o:

- wydanie orzeczenia zmieniającego Decyzję w części odnoszącej się do kar pieniężnych, poprzez znaczące obniżenie nałożonych kar pieniężnych - odpowiednią zmianę pkt. II.

Decyzji).

Strona powodowa wniosła także o zasądzenie kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych oraz opłaty skarbowej od pełnomocnictwa.

Pozwany Prezes Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów wniósł o oddalenie odwołania i zasądzenie od Powoda na rzecz Pozwanego kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego.

W piśmie z 28 lutego 2022 r. strona powodowa potrzymała stanowisko wyrażone w odwołaniu.

Sąd Okręgowy w Warszawie – Sąd Ochrony Konkurencji i Konsumentów ustalił następujący stan faktyczny:

(...) Spółka Akcyjna z siedzibą w W. jest wpisana do Rejestru Przedsiębiorców Krajowego Rejestru Sądowego prowadzonego przez Sąd Rejonowy dla m. st. Warszawy w Warszawie - XIII Wydział Gospodarczy, pod numerem (...). Przedmiotem działalności Spółki jest m.in. działalność ubezpieczeniowa - ubezpieczenia na życie.

Dowód: Informacja odpowiadająca odpisowi pełnemu z Rejestru Przedsiębiorców Krajowego Rejestru Sądowego Przedsiębiorcy - k. 58 akt. sąd.

W ramach prowadzonej działalności, Przedsiębiorca oferuje klientom możliwość przystąpienia do indywidualnych ubezpieczeń na życie z ubezpieczeniowymi funduszami kapitałowymi.

Umowy te wiążą się z ubezpieczeniowymi funduszami kapitałowymi, których aktywa - pochodzące ze składek pomniejszonych o opłaty - są inwestowane na rachunek i ryzyko ubezpieczającego (część inwestycyjna umowy ubezpieczenia). Zakres umów obejmuje zdarzenia ubezpieczeniowe, w postaci: śmierci ubezpieczonego w okresie ochrony ubezpieczeniowej oraz dożycia przez ubezpieczonego ostatniego dnia okresu ubezpieczenia.

Dowód: Wniosek o zawarcie umowy ubezpieczenia – k. 26 akt adm., 40 akt adm., 53 akt adm., Pismo Spółki – k. 28 akt adm., Polisa – k. 31 akt adm., 52 akt adm., Karta informacyjna – k. 57 akt adm., Informacje na temat głównych cech produktu – k. 204 akt adm.

Zawarcie umowy ubezpieczenia na życie z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym, poprzedza wypełnienie przez konsumenta dobrowolnej ankiety dotyczącej określenia jego potrzeb, tzw. „Ankieta dotycząca potrzeb klienta”. Ankiety zostały wdrożone od 4 kwietnia 2016 r. i były przeprowadzane przez Spółkę i/lub osoby działające w jej imieniu.

Dowód: Ankieta – k. 294 akt adm., k. 373 akt adm.

Wdrożenie przez Przedsiębiorcę ww. ankiet wynikało z dyspozycji art. 21 ust. 1 Ustawy o działalności ubezpieczeniowej i reasekuracyjnej. W dniu 22 marca 2016 r. KNF wydał Rekomendacje dla zakładów ubezpieczeń dotyczące badania adekwatności produktu. Jak wynika z Rozdziału I - Wstępu do Rekomendacji, zostały one wydane w celu zapewnienia zgodności działalności zakładów ubezpieczeń z przepisami prawa, zapobieżenia naruszaniu interesów ubezpieczających, ubezpieczonych lub uprawionych z umów ubezpieczenia oraz ograniczenia ryzyka występującego w działalności zakładów ubezpieczeń. Zakłady ubezpieczeń, które nie będą przestrzegać Rekomendacji, na podstawie art. 365 ust. 5 ustawy o duir, zobowiązane są poinformować o tym organ nadzoru (KNF). (okoliczność bezsporna)

Z dniem 1 lipca 2016 r., ankiety zostały wzbogacone o pytania, dotyczące motywacji i doświadczenia inwestycyjnego klienta, jego zawodu i wykształcenia oraz źródła dochodu, umożliwiające dokonanie oceny bieżącej sytuacji finansowej konsumenta - w ramach implementacji wytycznych zamieszczonych w Rekomendacjach.

Dowód: Ankieta – k. 295 akt adm.,

Szczegółowe zasady przeprowadzania ankiet określone zostały przez Spółkę zawarte w dokumencie pn. Procedura badania adekwatności produktu w (...) S.A., w wyniku przeprowadzonej z Klientem analizy potrzeb, możliwości, wiedzy i doświadczenia inwestycyjnego.

Dowód: Procedura badania adekwatności produktu – k. 646 akt adm.

W dacie wszczęcia postępowania przez Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów, Spółka stosowała dwa modele badania adekwatności produktu. Pierwszy dotyczył badania adekwatności produktów przeprowadzanego w systemie informatycznym (...) Bank S.A. z siedzibą w W. i dotyczył produktów oferowanych za pośrednictwem tego agenta. Drugi zaś polegał na badaniu adekwatności produktów przeprowadzanego w systemie informatycznym (...), w odniesieniu do produktów oferowanych za pośrednictwem pozostałych agentów. Modele te różniły się szablonem ankiet oraz kluczem, na podstawie którego dokonywana była ocena odpowiedniości poszczególnych ubezpieczeń z oferty danego agenta. (okoliczność bezsporna)

Po przeprowadzeniu z konsumentem analizy potrzeb, możliwości, wiedzy i doświadczenia inwestycyjnego, wydawana była rekomendacja albo ostrzeżenie - rozłącznie dla osoby zainteresowanej zawarciem umowy ubezpieczenia na życie z ufk (ubezpieczającego) i osoby poszukującej ochrony ubezpieczeniowej (ubezpieczonego).

Dowód: Rekomendacja – k. 28v akt adm., ostrzeżenie – k. 365 akt adm.

Rekomendacja ubezpieczenia lub ubezpieczeń wydawana była wówczas, gdy na podstawie oceny odpowiedzi udzielonych w ramach ankiety, (...) i/lub osoba działająca w jego imieniu, mogła zarekomendować konsumentowi określone ubezpieczenia z elementem inwestycyjnym, oferowane za pośrednictwem danego agenta. W takim przypadku konsument mógł przystąpić do wypełniania wniosku o zawarcie umowy wskazanej w rekomendacji.

Dowód: Wniosek o zawarcie umowy ubezpieczenia – k. 186 akt adm.,

W przypadku uznania przez (...) i/lub osobę działającą w jego imieniu, że aktualna oferta produktowa jest nieadekwatna do sytuacji konsumenta, wydawane było ostrzeżenie. Ostrzeżenie stanowiło dokument, zawierający informację o braku produktu ubezpieczeniowego odpowiedniego do potrzeb konsumenta. Wówczas zawarcie umowy ubezpieczenia z elementem inwestycyjnym mogło zostać zrealizowane tylko na podstawie pisemnego, jednoznacznego żądania konsumenta, sformułowanego w odrębnym dokumencie.

Dowód: Ostrzeżenie – k. 365 akt adm., Oświadczenie klienta – k. 364 akt adm.

Żądanie konsumenta, dotyczące zawarcia umowy ubezpieczenia z elementem inwestycyjnym, sformułowane w odrębnym dokumencie, było wymagane również, gdy:

⚫

konsument decydował się na ubezpieczenie z elementem inwestycyjnym niewymienione w rekomendacji Spółki (produkt inny niż w rekomendacji). Składał oświadczenie, że został poinformowany o produktach dostosowanych do jego potrzeb i możliwości, a pomimo to oświadczał, że podjął decyzję o zawarciu umowy ubezpieczenia innej niż zarekomendowane mu produkty i jest świadomy, że produkt ten nie odpowiada jego potrzebom i możliwościom wynikającym z odpowiedzi udzielonych w ankiecie.

⚫

konsument odmówił wypełnienia ankiety w całości lub w części, będąc poinformowanym o dobrowolności podawania danych, o które (...) i/lub osoby działające w jego imieniu chciały zapytać w ramach procesu ankietowania.

Dowód: Oświadczenie – k. 196 akt adm., 644v akt adm., Ostrzeżenie – k. 644 akt adm., k. 652 akt adm.

Ankiety zawierały m.in. pytanie o preferowany okres inwestowania środków. W momencie wszczęcia postępowania administracyjnego brzmiało ono następująco:

Ankiety – model pierwszy:

Ankiety – model drugi:

„Proszę wybrać zdanie prawdziwe/adekwatne/ odpowiadające Pani/Pana sytuacji: (...) OKRES INWESTYCJI (można zaznaczyć więcej niż jedną odpowiedź): A. Jestem zainteresowana/y maksymalnie 2-letnim okresem inwestowania środków, B. Jestem zainteresowana/y okresem inwestowania środków trwającym powyżej 2 do 5 lat, C. Jestem zainteresowana/y okresem inwestowania środków trwającym powyżej 5 do 10 lat, D. Jestem zainteresowana/y okresem inwestowania środków trwającym powyżej 10 lat".

„Proszę wskazać preferowany okres trwania umowy ubezpieczenia na życie tj. okres inwestowania środków: A. do 2 lat od zawarcia/objęcia ochroną ubezpieczeniową w ramach umowy ubezpieczenia B. od 2 do 5 lat od zawarcia/objęcia ochroną ubezpieczeniową w ramach umowy ubezpieczenia C. od 5 do 10 lat od zawarcia/objęcia ochroną ubezpieczeniową w ramach umowy ubezpieczenia D. powyżej 10 lat od zawarcia/objęcia ochroną ubezpieczeniową w ramach umowy ubezpieczenia”.

Dowód: Kwestionariusz – k. 29v akt adm., 49v akt adm., 64v akt adm.,

W przypadku zaznaczenia przez konsumentów odpowiedzi określonych powyżej jako B (od 2 do 5 lat) lub C (od 5 do 10 lat), w rekomendacjach przekazywanych konsumentom, Spółka prezentowała, jako adekwatne, umowy ubezpieczenia z ufk zawierane do dnia dożycia przez ubezpieczonego rocznicy polisy w roku, w którym ukończy on 85. rok życia.

Spółka stała na stanowisku, że umowy te są adekwatne do potrzeb konsumenta, bowiem minimalny rekomendowany okres inwestycji, w ramach wskazanych umów wpisuje się w preferencje dotyczące długości okresu inwestowania środków. Spółka wskazywała, że w zależności od rodzaju produktu, wynosi on nie dłużej niż 5 lat, 2 - 5 lat lub 4 lata. Uwzględniając wskazany przez klienta w ankiecie preferowany okres inwestowania środków, Spółka prezentowała mu jako adekwatne do jego zidentyfikowanej potrzeby te produkty, których strategia inwestycyjna zakładała możliwość wygenerowania zysków w zadeklarowanym okresie, tzn. proponowała umowy, które przewidywały minimalny rekomendowany okres inwestycji nie dłuższy niż preferowany przez klienta okres inwestowania środków.

Dowód: pismo Spółki z 29 września 2017 r. – k. 229-233 akt adm.

Ankiety zawierały również pytanie dotyczące akceptowanego ryzyka inwestycyjnego.

Ankiety – model pierwszy:

Ankiety – model drugi:

„Proszę wybrać zdanie prawdziwe/ adekwatne/odpowiadające Pani/Pana sytuacji: (...) „RYZYKO INWESTYCYJNE (można zaznaczyć jedną, odpowiedź) A. Nie akceptuję żadnej straty ani obniżania wartości zainwestowanych środków pieniężnych zarówno w trakcie jole i na koniec okresu inwestycji. B. Akceptuję niskie ryzyko straty części lub całości zainwestowanych środków pieniężnych, zarówno w trakcie jak i na koniec okresu inwestycji. C. Akceptuję średnie ryzyko straty części lub całości zainwestowanych środków pieniężnych, zarówno w trakcie jak i na koniec okresu inwestycji w zamian za potencjalną możliwość osiągnięcia zysków przewyższających zyski z lokaty bankowej. D. Akceptuję wysokie ryzyko straty części lub całości zainwestowanych środków pieniężnych, zarówno w trakcie jak i na koniec okresu inwestycji, gdyż interesuje mnie wysoki potencjał zysku, który wynika z bardziej agresywnych form pomnażania środków w długim terminie”.

„Jakie ryzyko inwestycyjne Pani/Pan akceptuje w ramach realizacji wskazanego celu? A. Nie akceptuję żadnej straty ani obniżenia wartości zainwestowanych środków pieniężnych. B. Akceptuję niskie ryzyko straty związane z inwestowaniem środków pieniężnych, jednak wolę bezpieczne rozwiązania nawet kosztem mniejszych zysków. C. Akceptuję średnie ryzyko straty związane z inwestowaniem środków pieniężnych w zamian za potencjalną możliwość osiągnięcia zysków przewyższających zyski z lokaty bankowej. D. Akceptuję wysokie ryzyko straty związane z inwestowaniem środków pieniężnych gdyż interesuje mnie wysoki potencjał zysku, który wynika z bardziej agresywnych form pomnażania środków w długim terminie”.

Dowód: Kwestionariusz – k. 76v akt adm.,

W przypadku zaznaczenia przez konsumentów, że akceptują oni średnie ryzyko inwestycyjne (odpowiedź C), w rekomendacjach przekazywanych konsumentom Spółka prezentowała jako adekwatne umowy ubezpieczenia z ufk, w których profil ryzyka ubezpieczeniowych funduszy kapitałowych określony został jako „od niskiego, poprzez umiarkowany do podwyższonego, w zależności od Funduszu”. Spółka wskazywała przy tym, że ubezpieczenia te są odpowiednie dla konsumentów, którzy byli zainteresowani zawarciem umów, bowiem umożliwiają „inwestycję w wybrane przez Ubezpieczającego ubezpieczeniowe fundusze kapitałowe, w tym te o rekomendowanym dla Pana/Pani umiarkowanym poziomie ryzyka inwestycyjnego”.

Dowód: Kwestionariusz – k. 151 akt adm., pismo Spółki z 29 września 2017 r. – k. 229-233 akt adm.

Komisja Nadzoru Finansowego, w okresie od 30 listopada 2016 r. do 29 grudnia 2016 r. prowadziła w Spółce kontrolę nadzorczą w oparciu art. 353 ust. 1 uduir. Przedmiotem wizyty nadzorczej było spełnienie wymagań dotyczących systemu zarządzania ryzykiem w zakresie oceny ryzyka przyjmowanego do ubezpieczenia. Pismem z 8 grudnia 2017 r. KNF poinformowała (...) o naruszeniach stwierdzonych w toku wizyt nadzorczych, w tym dotyczących oferowania umów ubezpieczenia na okres dłuższy niż wynika to z ankiet oraz produktów o wyższym ryzyku inwestycyjnym niż to, które ubezpieczający zaakceptował w ankiecie.

Dowód: Pismo KNF z 8 grudnia 2017 r., - k. 18 akt adm.

W przypadku produktów oferowanych za pośrednictwem (...) (tzn. w modelu nr 1) w części przypadków dochodziło do sytuacji, że w przekazywanej konsumentowi na piśmie propozycji, o której mowa w art. 21 ust. 3 uduir, przedstawiano daną umowę ubezpieczenia z ufk jako odpowiadającą jego potrzebom i możliwościom, wynikającym z odpowiedzi udzielonych w ankiecie, o której mowa w art. 21 ust. 1 uduir, a następnie przy zawieraniu umowy konsumentowi przekazywano do podpisania oświadczenie, że jest on świadomy, że wybrana przez niego umowa ubezpieczenia z ufk - która została wcześniej przedstawiona przez Spółkę jako odpowiednia - nie odpowiada jego potrzebom i możliwościom.

Oświadczenie to przedstawiano do podpisu konsumentowi wówczas, gdy w związku ze stwierdzeniem na podstawie oceny odpowiedzi udzielonych w ramach (...) nieadekwatności oferty produktowej Spółki do sytuacji konsumenta, informowano go o braku produktu ubezpieczeniowego odpowiedniego do jego potrzeb, a pomimo to klient zażądał zawarcia umowy. Było to traktowane jako pisemne i jednoznaczne żądanie konsumenta dotyczące zawarcia umowy ubezpieczenia z elementem inwestycyjnym, sformułowane w odrębnym dokumencie.

Dowód: Oświadczenie – k. 374 akt adm.

Spółka wskazała, że w okresie od 1 kwietnia 2016 r, do 21 sierpnia 2018 r. Spółka nie otrzymała żadnej reklamacji, w której klient zarzucałby zaproponowanie mu zawarcia umowy nieadekwatnej do preferowanego przez siebie okresu jej obowiązywania, bądź też umowy nieadekwatnej do akceptowalnego przez niego poziomu ryzyka inwestycyjnego Po 21 sierpnia 2018 r. Spółka otrzymała tylko jedną reklamację, dotyczącą pośrednio zagadnień objętych przedmiotem postępowania administracyjnego. W postępowaniu reklamacyjnym stwierdzono prawidłowość realizacji procesu badania adekwatności produktu, w związku z czym reklamacja została uznana za niezasadną.

Dowód: Pismo Przedsiębiorcy z 21 sierpnia 2018 r. – k. 476 akt adm.

Od dnia 31 sierpnia 2018 r. Spółka zaczęła stosować, za pośrednictwem poszczególnych dystrybutorów jej produktów, zmienione szablony ankiety badania adekwatności produktu. W miejsce pytania o preferowany okres inwestowania środków znalazło się w nich pytanie o treści:

„Proszę wskazać preferowany okres trwania umowy ubezpieczenia na życie:

A.  do 10 lat od zawarcia/objęcia ochroną ubezpieczeniową w ramach umowy ubezpieczenia.

B.  maksymalnie do dożycia przez ubezpieczonego 85. roku życia, z minimalnym rekomendowanym okresem inwestowania środków wynoszącym do 2 lat od zawarcia/objęcia ochroną ubezpieczeniową w ramach umowy ubezpieczenia.

C.  maksymalnie do dożycia przez ubezpieczonego 85. roku życia, z minimalnym rekomendowanym okresem inwestowania środków wynoszącym od 2 do 5 lat od zawarcia/objęcia ochroną ubezpieczeniową w ramach umowy ubezpieczenia”.

Pytanie o akceptowalne ryzyko inwestycyjne zostało sformułowane następująco:

„Jakie ryzyko inwestycyjne Pani/Pan akceptuje w ramach realizacji wskazanego celu?

A.  nie akceptuję żadnej straty ani obniżenia wartości zainwestowanych środków pieniężnych, zarówno w trakcie jak i na koniec okresu inwestycji.

W ramach produktu z jednym UFK, bez możliwości samodzielnego wyboru spośród dostępnych UFK i zmiany strategii inwestycyjnej w trakcie umowy ubezpieczenia:

B.  akceptuję niskie ryzyko straty części lub całości zainwestowanych środków pieniężnych, zarówno w trakcie jak i na koniec okresu inwestycji dlatego jestem zainteresowany umową ubezpieczenia umożliwiającą inwestowanie środków w ramach jednego UFK o niskim poziomie ryzyka inwestycyjnego,

C.  akceptuję średnie ryzyko straty części lub całości zainwestowanych środków pieniężnych, zarówno w trakcie jak i na koniec okresu inwestycji. Interesują mnie umowy ubezpieczenia umożliwiające inwestowanie środków w ramach jednego UFK o niskim, albo umiarkowanym poziomie ryzyka inwestycyjnego.

D.  akceptuję wysokie ryzyko straty części lub całości zainwestowanych środków pieniężnych, zarówno w trakcie jak i na koniec okresu inwestycji. Interesują mnie umowy ubezpieczenia umożliwiającą inwestowanie środków w ramach jednego UFK o niskim, albo umiarkowanym albo wysokim poziomie ryzyka inwestycyjnego.

E.  nie jestem zainteresowany produktem z jednym UFK, bez możliwości samodzielnego wyboru spośród dostępnych UFK i zmiany strategii inwestycyjnej w trakcie umowy ubezpieczenia.

W ramach produktu z wieloma UFK zapewniającego możliwość samodzielnego wyboru spośród dostępnych UFK i zmiany strategii inwestycyjnej w trakcie umowy ubezpieczenia:

A.  akceptuję niskie ryzyko straty części lub całości zainwestowanych środków pieniężnych, zarówno w trakcie jak i na koniec okresu inwestycji dlatego jestem zainteresowany umowy ubezpieczenia umożliwiające inwestowanie środków w ramach różnych UFK ale wszystkich o niskim poziomie ryzyka inwestycyjnego.

B.  akceptuję średnie ryzyko straty części lub całości zainwestowanych środków pieniężnych, zarówno w trakcie jak i na koniec okresu inwestycji. Interesują mnie umowy ubezpieczenia umożliwiającą inwestowanie środków w ramach różnych UFK ale wszystkich o niskim, albo umiarkowanym poziomie ryzyka inwestycyjnego.

C.  akceptuję wysokie ryzyko straty części lub całości zainwestowanych środków pieniężnych, zarówno w trakcie jak i na koniec okresu inwestycji. Interesują mnie umowy ubezpieczenia umożliwiającą inwestowanie środków w ramach różnych UFK zarówno o niskim, umiarkowanym jak i wysokim poziomie ryzyka inwestycyjnego.

D.  nie jestem zainteresowany produktem z możliwością samodzielnego wyboru spośród dostępnych UFK i zmiany strategii inwestycyjnej w trakcie umowy ubezpieczenia”;

bądź:

„Jakie ryzyko inwestycyjne <Pani><Pan> akceptuje w ramach realizacji wskazanego celu?

A.  nie akceptuję żadnej straty ani obniżenia wartości zainwestowanych środków pieniężnych, zarówno w trakcie jak i na koniec okresu inwestycji.

W ramach produktu z jednym (...) bez możliwości samodzielnego wyboru spośród dostępnych (...) i zmiany strategii inwestycyjnej w trakcie umowy ubezpieczenia:

B.  akceptuję niskie ryzyko straty części lub całości zainwestowanych środków pieniężnych, zarówno w trakcie jak i na koniec okresu inwestycji

C.  akceptuję średnie ryzyko straty części lub całości zainwestowanych środków pieniężnych, zarówno w trakcie jak i na koniec okresu inwestycji, w zamian za potencjalną możliwość osiągnięcia zysków przewyższających zyski z lokaty bankowej.

D.  akceptuję wysokie ryzyko straty części lub całości zainwestowanych środków pieniężnych, zarówno w trakcie jak i na koniec okresu inwestycji, gdyż interesuje mnie wysoki potencjał zysku, który wynika z bardziej agresywnych form pomnażania środków w długim terminie.

E.  akceptuję średnie i wysokie ryzyko straty części lub całości zainwestowanych środków pieniężnych, zarówno w trakcie jak i na koniec okresu inwestycji, w zamian za odpowiednią potencjalną możliwość osiągnięcia zysków dlatego jestem zainteresowany umową ubezpieczenia, która umożliwia samodzielny wybór UFK i elastyczną zmianę strategii inwestycyjnej w trakcie umowy ubezpieczenia.

F.  akceptuję niskie, średnie i wysokie ryzyko straty lub całości zainwestowanych środków pieniężnych, zarówno w trakcie jak i na koniec okresu inwestycji, w zamian za odpowiednią potencjalną możliwość osiągnięcia zysków dlatego jestem zainteresowany umową ubezpieczenia, która umożliwia samodzielny wybór UFK i elastyczną zmianę strategii inwestycyjnej w trakcie umowy ubezpieczenia”.

Na pytanie dotyczące celu nabyć instrumentu finansowego, zdecydowana większość klientów spółki deklarowała w ankietach, że jest to cel inwestycyjny.

Dowód: Kwestionariusz – k. 49 akt adm., k. 64 akt adm., k. 76 akt adm., k. 89 akt adm.

O wprowadzanych zmianach szablonów (...) Spółka poinformowała z wyprzedzeniem dystrybutorów, wskazując na konieczność przeprowadzenia z klientem nowej ankiety w przypadku, gdy ankieta była wypełniana przed 31 sierpnia 2018 r.

Dowód: Wiadomość e-mail z 28 sierpnia 2018 r. – k. 576 akt adm., Pismo spółki z 14 września 2018 r. – k. 564 akt adm., Załącznik nr 3 (ankieta) – k. 573 akt adm.

W dniach 18 i 21 grudnia 2018 r. Spółka wysłała do swoich agentów, celem przypomnienia o zasadach procesu badania potrzeb klienta, wiadomości e-mailowe, zawierające szczegółowe instrukcje dotyczące prawidłowego przebiegu tego procesu badania adekwatności produktu wraz z prośbą o udostępnienie ich wszystkim pracownikom uczestniczącym w procesie oferowania i obsługi produktów ubezpieczeniowych. W wiadomościach podkreślono m.in., że „niedopuszczalny jest przypadek, w którym jednocześnie klient otrzymuje rekomendację pozytywną TU dla danego produktu i w którym jest jednocześnie odbierane od klienta żądanie zawarcia dla tejże umowy ubezpieczenia”. Kolejno, 1 lipca 2019 r., wdrożony został w Spółce nowy model obsługi w zakresie procesu badania adekwatności. Nowa funkcjonalność systemu ma na celu zagwarantowanie aktualności używanego przez użytkowników szablonu (...) i dokumentów jej towarzyszących (w tym oświadczeń klientów) oraz zapewnienie systemowego nadzoru nad zestawem właściwych dokumentów wymaganych do przekazania klientowi w zależności od jego sytuacji. W szczególności, w przypadku wyboru przez klienta produktu nierekomendowanego - i tylko wtedy - system generuje stosowne oświadczenie. O powyższej zmianie procesu badania adekwatności Spółka poinformowała dystrybutorów.

Dowód: załącznik do wiadomości e-mail z 1 lipca 2019 r. – k. 687, 689 akt adm.; bezsporne

Ostatnie zmiany w szablonach ankiet zostały wprowadzone od dnia 4 listopada 2019 r., polegały na rozszerzeniu zakresu dostępnych odpowiedzi na w pytaniach dotyczących bieżącej sytuacji finansowej klienta. Treść pytań dotyczących preferowanego okresu trwania umowy ubezpieczenia na życie oraz ryzyka inwestycyjnego nie uległa zmianie.

Dowód: Pismo Spółki z 7 grudnia 2020 r. – k. 726 akt adm.

Decyzją z 5 października 2020 r., Komisja Nadzoru Finansowego umorzyła w całości postępowanie administracyjne w przedmiocie nałożenia na Przedsiębiorcę kary pieniężnej, wszczęte w związku z podejrzeniem naruszenia art. 21 ust. 3 ustawy o działalności ubezpieczeniowej, poprzez przedstawienie ubezpieczającym propozycji ubezpieczenia nieodpowiednie do potrzeb ubezpieczającego, wynikających z ankiety, o których mowa w art. 21 ust. 1 ustawy o działalności ubezpieczeniowej. W uzasadnieniu wskazano m.in., że w przedstawionej ubezpieczający mu pisemnej propozycji ubezpieczenia, zawarte było o tym, że ubezpieczenie trwa maksymalnie do dożycia rocznicy w roku, którą ubezpieczony ukończy osiemdziesiąty piąty rok życia oraz, że minimalny rekomendowany okres inwestycji w ramach zaproponowanych przez Towarzystwo produktów wpisuje się w określone w ankiecie preferencje klienta dotyczące długości okresu inwestowania środków. Również w karcie informacyjnej danego produktu wskazany był minimalny rekomendowany okres trwania umowy ubezpieczenia, uwzględniających horyzont czasowy funduszy, który jak podano w karcie informacyjnej, uzależniony był od wybranych przez ubezpieczającego funduszy oferowanych w ramach umowy ubezpieczenia. Minimalny rekomendowany okres trwania umowy ubezpieczenia wyniki strategii inwestycyjnych tych funduszy oraz profilu ich ryzyka. Ubezpieczający mógł w dowolnym momencie wypowiedzieć umowę ubezpieczenia, nie ponosząc z tego tytułu żadnych kosztów, a informacja o tym uprawnieniu znajdowała się w załączeniu do wniosku o zawarcie umowy ubezpieczenia.

Dowód: Decyzja z 5 października 2020 r. – k. 731 akt adm.

Obrót Spółki w 2019 r. wyniósł [ tajemnica przedsiębiorstwa  (...)

Dowód: Rachunek zysków i strat, k. 712 akt adm.

Powyższy stan faktyczny został ustalony w oparciu o dowody z dokumentów zgromadzonych w postępowaniu administracyjnym, które nie były przez żadną ze stron niniejszego postępowania kwestionowane, jak również w ocenie Sądu nie budziły wątpliwości.

Sąd Okręgowy w Warszawie – Sąd Ochrony Konkurencji i Konsumentów zważył, co następuje:

Odwołanie zasługiwało na częściowe uwzględnienie.

Zgodnie z art. 24 ust. 1 ustawy z dnia 16 lutego 2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (dalej: uokik), zakazane jest stosowanie praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów.

Stosownie do art. 24 ust. 2 uokik, przez praktykę naruszającą zbiorowe interesy konsumentów rozumie się godzące w nie sprzeczne z prawem lub dobrymi obyczajami zachowanie przedsiębiorcy, w szczególności:

2) naruszanie obowiązku udzielania konsumentom rzetelnej, prawdziwej i pełnej informacji;

3) nieuczciwe praktyki rynkowe lub czyny nieuczciwej konkurencji;

4) proponowanie konsumentom nabycia usług finansowych, które nie odpowiadają potrzebom tych konsumentów ustalonym z uwzględnieniem dostępnych przedsiębiorcy informacji w zakresie cech tych konsumentów lub proponowanie nabycia tych usług w sposób nieadekwatny do ich charakteru.

Przed zawarciem umowy ubezpieczenia w zakresie ubezpieczeń, o których mowa w dziale I. w grupie 3. załącznika do ustawy z dnia 11 września 2015 r. o działalności ubezpieczeniowej i reasekuracyjnej (dalej jako: „uduir”), zakład ubezpieczeń uzyskuje od ubezpieczającego, w formie ankiety, informacje dotyczące jego potrzeb, wiedzy i doświadczenia w dziedzinie ubezpieczeń na życie oraz jego sytuacji finansowej, tak aby zakład ubezpieczeń mógł dokonać oceny, jaka umowa ubezpieczenia jest odpowiednia do potrzeb ubezpieczającego.

Na podstawie analizy informacji, o których mowa w ust. 1, zakład ubezpieczeń przedstawia ubezpieczającemu propozycje ubezpieczenia odpowiednie do potrzeb ubezpieczającego wraz z uzasadnieniem, które obejmuje w szczególności zidentyfikowanie potrzeb ubezpieczającego oraz wyjaśnienie, w jaki sposób przedstawione propozycje zaspokajają te potrzeby (art. 21 ust. 1 i 3 uduir).

Pozwany Prezes Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów, uznał za praktykę naruszającą zbiorowe interesy konsumentów działania powodowej spółki, polegające na proponowaniu konsumentom zawarcia umów ubezpieczenia na życie z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym (ufk), których warunki nie odpowiadały potrzebom tych konsumentów wynikających z przeprowadzonych ankiet, w odniesieniu do:

- preferowanego przez konsumentów okresu obowiązywania umowy ubezpieczenia na życie (punkt I.1. zaskarżonej decyzji) oraz

- w zakresie akceptowanego przez nich ryzyka inwestycyjnego (punkt I.2. zaskarżonej decyzji).

W ocenie Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów, analiza zebranego w sprawie materiału dowodowego prowadzi do wniosku, że dokonana przez Pozwanego ocena ww. praktyk była wadliwa, co skutkowało zmianą zaskarżonej decyzji poprzez uchylenie jej w punktach I.1. i I.2., oraz II.1. i II.2.

Sąd podzielił stanowisko Spółki, w zakresie, w jakim kwestionowała zasadność postawionych jej przez pozwanego zarzutów zawartych w punkcie I.1. i I.2. zaskarżonej decyzji. W ocenie Sądu, okoliczności niniejszej sprawy, nie dawały podstaw do uznania, że w zakresie tych dwóch praktyk, doszło do naruszenia przez Spółkę art. 24 ust. 2 pkt 4 uokik.

Praktyka missellingu usług finansowych w takiej postaci, jak określona w treści art. 24 ust. 2 pkt 4 Ustawy, co do zasady zdaje się mieścić w zakresie nieuczciwych praktyk wskazanych w Ustawie z dnia 23 sierpnia 2007 r. o przeciwdziałaniu nieuczciwym praktykom rynkowym (dalej: upnpr.), z uwzględnieniem ewentualnych szczególnych wymogów przewidzianych w odrębnych ustawach, znajdujących zastosowanie do usług finansowych. Termin " misselling" odnosi się do nieuczciwych praktyk stosowanych w reklamie lub sprzedaży, które skłaniają konsumenta do podjęcia decyzji o zakupie produktu niedopasowanego do jego potrzeb. Wpływ na decyzję konsumenta mogą mieć zarówno działania przedsiębiorcy (np. przedstawienie nieprawdziwych lub mylących informacji), jak i ich zaniechania (zatajenie przed konsumentem określonych informacji, które powinien on uzyskać, aby dokonać świadomego wyboru określonego produktu). (Stawicki Aleksander (red.), Stawicki Edward (red.), Ustawa o ochronie konkurencji i konsumentów. Komentarz, wyd. II).

Wprawdzie, przepisy prawa nie definiują pojęcia nieadekwatnej usługi finansowej, czyli usługi nieodpowiadającej potrzebom konsumentów, należy jednak przyjmować, że przedsiębiorcy powinni dokonywać oceny swoich produktów pod kątem ich przydatności dla określonych grup konsumentów i kierować je do grup, dla których dany produkt jest rzeczywiście przeznaczony, w sposób niewprowadzający w błąd, zgodny z dobrymi obyczajami. (Stawicki Aleksander (red.), Stawicki Edward (red.), Ustawa o ochronie konkurencji i konsumentów. Komentarz, wyd. II).

Nawiązując do pierwszej z praktyk stosowanej przez Spółkę, opisanej w punkcie I.1. zaskarżonej decyzji, należy przypomnieć, że spółka oferowała klientom tzw. (...) . Pod tym pojęciem należy rozumieć produkt będący ubezpieczeniem na życie i dożycie z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym (M. Urban-Theocharakis, Egzekucja wierzytelności z polisolokat, LEX/el. 2021). W pewnym uproszczeniu, umowy tego typu stanowią umowę ubezpieczenia wzbogaconą o element inwestycyjny – polegający na zarządzaniu przez ubezpieczyciela środkami wpłaconymi w ramach składek w celu wypracowania zysku dla ubezpieczającego. Analizowana umowa jest umową mieszaną z elementami klasycznego modelu umowy ubezpieczenia na życie i postanowieniami charakterystycznymi dla umów, których celem jest inwestowanie kapitału. Przewidziana umową ochrona ubezpieczeniowa ma jednak, ze względu na sumę ubezpieczenia, charakter symboliczny (tak: SN w uzasadnieniu wyroku z 18.12.2013 r., I CSK 149/13, LEX nr 1413038, SN w uzasadnieniu wyroku z 22.11.2017 r., IV CSK 61/17, LEX nr 2418086).

Trzeba dodać, że zgodnie z Rekomendacją 6 zawartą w Rekomendacjach dla zakładów ubezpieczeń dotyczących badania adekwatności produktu, wydanych przez Komisję Nadzoru Finansowego, „ankieta zakładu ubezpieczeń w zakresie potrzeb klienta powinna zawierać pytania odnoszące się do badania, co najmniej: celu zawarcia lub przystąpienia do umowy ubezpieczenia, poziomu ryzyka inwestycyjnego jaki klient jest w stanie zaakceptować w ramach realizacji wskazanego celu, preferowanej częstotliwości opłacania składki ubezpieczeniowej, preferowanego okresu obowiązywania umowy ubezpieczenia na życie, wieku klienta”.

Jak ustalono, Spółka – stosownie do obowiązujących przepisów prawa – przedstawiała konsumentom do wypełnienia ankiety, o których mowa w art. 21 ust. 1 uduir. Odpowiadając na zawarte w niej pytania, klient powoda miał możliwość wskazania, m.in. jakim okresem inwestowania jest zainteresowany.

Podkreślenia wymaga fakt, iż zasadniczo cały zarzut Prezesa UOKiK dotyczący praktyki opisanej w pkt 1) zaskarżonej decyzji, oparty jest na przyjęciu przez Prezesa, iż pytanie zawarte w ankietach, dotyczące okresu inwestowania środków, powinno być rozumiane jako pytanie o preferowany okres obowiązywania umowy na życie, nie zaś minimalny rekomendowany przez spółkę okres inwestycji (decyzja, strona 26). Tymczasem stwierdzenie to wydaje się być arbitralnym, nie uwzględniającym tego jak to było faktycznie rozumiane przez ubezpieczających, mając na względzie to, iż jest było ono jasne dla osób uzupełniających ankietę i zrozumiałe, jeżeli chodzi o intencję pytania. Nie ma nawet podstaw, aby przyjąć, iż potencjalni konsumenci zostali wprowadzeni w błąd. Wprawdzie można zarzucić, iż ankieta nie zawiera - po prostu - pytania o preferowany czas obowiązywania umowy ubezpieczenia, skupiając się na czasie inwestowania, ale z drugiej strony – co istotne dla oceny całej sytuacji – ubezpieczający byli informowani o warunkach umowy także, jeżeli chodzi o okres obowiązywania umowy ubezpieczenia.

W ocenie Sądu zatem zarzut oferowania przez Powoda klientom nieadekwatnych produktów nie może opierać się na tym, iż ten „brak adekwatności” wynikać będzie z przyjętego przez Organ, sposobu rozumienia pytania zawartego w ankiecie badania adekwatności produktu – zwłaszcza jeżeli pytanie to dotyczyło innej kwestii i było dla klientów jasne i zrozumiałe.

Mając zatem na względzie, iż pytania w ankiecie, dotyczącej adekwatności produktu dotyczyły preferowanego okres inwestowania, Spółka prezentowała adekwatne produkty, w których – jak wskazała – strategia inwestycyjna, zakładała możliwość wygenerowania zysków w zadeklarowanym przez klienta okresie.

Istotnie umowa, w ramach której miał być realizowany cel inwestycyjny, zawierana była do rocznicy polisy w roku kalendarzowym, w którym ubezpieczony kończył 85 rok życia. Umowa ta mogła być jednak w każdym czasie wypowiedziana. Ponadto, wypowiedzenie tej umowy, po upływie preferowanego przez klienta okresu inwestycji, następowało bez ponoszenia przez klienta jakichkolwiek kosztów związanych z wcześniejszym zakończeniem stosunku ubezpieczenia. Trafnie podniósł Powód, że w przypadku zaoferowania klientowi umowy ubezpieczenia, w przypadku której, po upływie deklarowanego przez klienta minimalnego okresu inwestycji, umowa jest kontynuowana, ale z zastrzeżeniem możliwości bezkosztowej rezygnacji w dowolnym momencie, nie dochodzi do naruszenia interesów konsumenta.

Przy czym – co istotne – a na co zwracał uwagę Powód, a kwestionował Pozwany, w niniejszym postępowaniu, jak wynika z analizy ankiet znajdujących się w aktach administracyjnych, praktycznie wszyscy klienci, którzy zawarli inkryminowane umowy traktowali jej jako produkty inwestycyjne. Kwestia „ubezpieczeniowej” części tego produktu w istocie – mając na uwadze realną potrzebę związaną z zawieraną umową – była marginalna. Świadczą o tym również deklarowane wpłaty na poczet zawieranych umów – znaczne jednorazowo uiszczane kwoty – które pozwalają wnioskować, że klientom chodziło o inwestycję, a nie o ubezpieczenie na życie.

Przy czym, o ile Prezes UOKiK oparł się tu wyłącznie na własnych rozważaniach, kwestia ta badana była w drodze przesłuchania świadków – stron umów - których dotyczy decyzja – w postępowaniu przed KNF, a poczynione w tym zakresie ustalenia, będące podstawą decyzji umarzającej, toczące się wobec powoda postępowanie, przed KNF nie były kwestionowane w tym postępowaniu.

W uzasadnieniu decyzji z dnia 5 października 2020 roku, którą to decyzją KNF umorzyła w całości postępowanie administracyjne w przedmiocie nałożenia na powodowego przedsiębiorcę kary pieniężnej, ustalono, że „(…) ubezpieczający przed zawarciem Umowy ubezpieczenia byli informowani o jej długotrwałym charakterze oraz o możliwości wypowiedzenia umowy w dowolnym czasie bez narażenia się na negatywne konsekwencje finansowe i niektórzy z ww. ubezpieczających z tej możliwości skorzystali, osiągając zysk z inwestycji. Wartość wykupu w przypadku rozwiązania umowy przez terminem stanowiła każdorazowo równowartość rachunku udziału. Niektórzy ze świadków wyraźnie zeznali, że umowa ubezpieczenia także w zakresie terminu na który została zawarta nie stoi w sprzeczności z preferowanym przez nich okresem inwestowania środków finansowych, wskazanych w Kwestionariuszach (…).”

Przy czym słusznie Pozwany zwracał uwagę na fakt, iż potencjalnie ankieta może być uznana za nieprecyzyjną, co mogło prowadzić do jej dwojakiej interpretacji przez klientów Spółki. Z przeprowadzonych ankiet wynika jednak, że konsumenci traktowali zakwestionowane pytanie, jako pytanie o okres inwestowania. Niemalże wszyscy konsumenci deklarowali chęć skorzystania z „produktu inwestycyjnego” i skoro jednak jej interpretacja nie budziła wątpliwości konsumentów i była przez nich rozumiana w sposób jednolity, zgodnie z zamierzeniem Powoda, kwestia sformułowania zawartych w niej pytań, jest bez znaczenia.

Sąd nie podzielił także stanowiska Pozwanego, co do tego, że kwestia możliwości bezkosztowego wypowiedzenia umowy ubezpieczenia nic nie zmienia w ocenie działania Powoda, ponieważ przeciętni konsumenci są bierni i zapominają o zainwestowanych środkach finansowych. W ocenie Sądu słusznie podniósł Powód, że w przypadku ubezpieczeń na życie z ufk, zgodnie z art. 20 ust. 3 uduir, ubezpieczyciel ma prawny obowiązek raz w roku doręczać ubezpieczającemu informację roczną, w której informuje klienta o wynikach inwestycji w ufk w minionym roku i jednocześnie przypomina klientowi o inwestycji, wskazując aktualną wartość wykupu ubezpieczenia. Celem informacji rocznej jest umożliwienie podjęcia klientowi świadomej decyzji, co do kontynuowania inwestycji albo rezygnacji z niej poprzez złożenie żądania wykupu.

Sąd nie zgodził się z Prezesem UOKiK również odnośnie praktyki wskazanej w punkcie I.2. decyzji, dotyczącej akceptowanego przez ubezpieczającego ryzyka inwestycyjnego. Podobnie, jak w przypadku pierwszej praktyki, Sąd nie dopatrzył się naruszenia przez powoda art. 24 ust. 2 pkt 4 uokik, uznając, że w tym zakresie powód nie proponował konsumentom zawarcia umów ubezpieczenia na życie z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym, których warunki nie odpowiadały potrzebom tych konsumentów, wynikającym z ankiety.

Słusznie zauważyła Spółka, że zarzut ten odnosi się tylko do produktów inwestycyjnych o charakterze wielofunduszowym, które cechuje to, że dają inwestorowi możliwość lokowania środków, według własnego wyboru, w więcej niż jeden fundusz, spośród kilku albo nawet kilkudziesięciu funduszy dostępnych w ramach jednej umowy na życie z ufk. Wymaga podkreślenia, że ubezpieczający ma prawo dokonywania transferu środków między funduszami, stosownie do aktualnych preferencji inwestycyjnych czy nastrojów rynkowych. W tym stanie rzeczy, nie można mówić o oferowaniu nieadekwatnego produktu w zakresie akceptowanego przez nich ryzyka inwestycyjnego. Jest to po prostu produkt bardziej elastyczny, który daje możliwość – w jego ramach, w ramach jednej zawartej umowy – lokowania kapitału fundusze o różnym stopniu ryzyka – w zależności od decyzji konsumenta.

Powód wskazywał, że klientowi, który w ankiecie badania adekwatności wskazał jako akceptowany, umiarkowany poziom ryzyka inwestycyjnego, może zostać zaproponowany produkt ubezpieczeniowy wielofunduszowy, w którym klient będzie miał dostęp do funduszy zróżnicowanych pod względem ryzyka – od niskiego, przez umiarkowany, do podwyższonego. Klientowi przedstawiano klasy ryzyka wszystkich ubezpieczeniowych funduszów kapitałowych dostępnych w ramach produktu. Klient otrzymywał zatem pełną i transparentną wiedzę na temat poziomu ryzyka odnośnie poszczególnych ufk. Można to również wywieźć z dokumentacji zgromadzonej w toku postępowania administracyjnego. Klient Powoda, zarówno na etapie pierwszej alokacji, jak również na etapie późniejszych zmian, mógł w sposób pełni świadomy podejmować decyzje inwestycyjne w oparciu o zaprezentowane mu informacje o charakterystyce poszczególnych ufk.

Istotne jest również to, że w toku postępowania, nie ustalono aby konsumenci składali skargi czy reklamacje względem działania powodowej spółki. Klienci spółki nie sygnalizowali Prezesowi UOKiK możliwych naruszeń, polegających na proponowaniu im przez Przedsiębiorcę umów ubezpieczenia nieadekwatnych do akceptowalnego przez nich poziomu ryzyka inwestycyjnego. Wydaje się zatem że w tym zakresie Organ zbyt podjął zbyt głęboką interwencję.

Po zapoznaniu się z materiałem zgromadzonym w sprawie i zbadaniu, czy konsumenci byli dostatecznie poinformowali o charakterze produktu, który jest im oferowany, a w konsekwencji – czy oferowany im produkt był adekwatny do ich potrzeb, Sąd doszedł do przekonania że w zakresie punktu I.1. i I.2. decyzji, nie został przez Powoda naruszony zakaz tzw. missellingu.

Dokonując oceny zakwestionowanych przez Prezesa UOKiK praktyk należy odnieść się do celu i funkcji regulacji wprowadzonych, aby zapobiegać praktykom rynkowym polegającym na oferowaniu konsumentom nieprzydatnych dla nich produktów. Nieuczciwość takich praktyk polega bowiem na tym, że konsument podejmuje decyzję, na podstawie nieuczciwych zachowań przedsiębiorcy, a decyzja konsumenta wynika z przedstawienia nieprawdziwych lub mylących informacji przez przedsiębiorcę, bądź zaniechania polegającego na zatajeniu przed konsumentem określonych informacji niezbędnych do dokonania świadomego wyboru określonego produktu.

W ocenie Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów nie dopuszcza się praktyki missellingu usługi finansowej przedsiębiorca, który na etapie poprzedzającym zawarcie transakcji, zapewni konsumentowi dostęp do wszelkich niezbędnych informacji dotyczących produktu finansowego, jego parametrów przeciw, właściwości i charakterystyki, w sposób umożliwiający świadome podjęcie decyzji o skorzystaniu z tego produktu finansowego. Dobrym obyczajem, a jednocześnie czyniącym zadość należytej staranności zawodowej jest tu zatem przedstawienie konsumentowi w czytelny sposób informacji o produkcie, ewentualnych ostrzeżeń, wskazania w jakich przypadkach z oferty nie powinno się korzystać (por. kom do art. 24 uokik, Stawicki Aleksander (red.), Stawicki Edward (red.), Ustawa o ochronie konkurencji i konsumentów. Komentarz, wyd. II)

U podstaw częściowej zmiany zaskarżonej decyzji legło zatem to, że analiza wszystkich okoliczności związanych z oferowaniem przez Powoda produktów finansowo ubezpieczeniowych, prowadzi do wniosku, że konsumenci nabywali, oferowane przez Powoda produkty, po uzyskaniu niezbędnej informacji na ich temat, jak również dopasowane do ich potrzeb ustalonych zgodnie z funkcjonującą w Spółce procedurą badania adekwatności produktu.

Dokonując powyższej oceny Sąd miał na względzie model przeciętnego konsumenta, który jest osobą rozsądną uważną i należycie poinformowaną, posiada określony zasób informacji, który potrafi wykorzystać - także do pewnej analizy oferty produktów, a jego poziom percepcji i uwagi jest wyższy z uwagi na charakter nabywanych produktów. Konsumenci zainteresowani produktami, które były oferowane przez powoda, są to zazwyczaj konsumenci, którzy mają wiedzę na temat inwestowania, ryzyka związanego z inwestowaniem, różnic pomiędzy różnymi metodami inwestowania i wiążących się z tym odmienności. Zazwyczaj są to konsumenci, którzy korzystali już z tego typu rozwiązań. W niniejszej sprawie potwierdzenie zasadności przyjęcia takiego modelu płynie z ankiet, w których konsumenci zainteresowani zawarciem umów z powodem odpowiadali na pytania dotyczące ubezpieczeń na życie z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym, ryzyka, swoich doświadczenie na temat korzystania z tego typu produktów itd.

Wobec częściowego uwzględnienia argumentacji Powoda, Sąd orzekł o uchyleniu punktu I.1. i I.2. zaskarżonej decyzji. Wobec uchylenia tych postanowień, uchylone zostały również postanowienia stanowiące o karze pieniężnej, tj. II.1., II.2.

W zakresie praktyki zakwestionowanej przez Pozwanego w punkcie I.3., Sąd podzielił stanowisko Prezesa UOKiK.

Naruszenie to polegało na przekazywaniu do podpisu konsumentom, przy zawieraniu umów ubezpieczenia na życie z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym oświadczenia, że są oni świadomi, że wybrana przez nich umowa ubezpieczenia z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym nie odpowiada ich potrzebom i możliwościom, wynikającym z odpowiedzi udzielonych w ankietach, mimo że produkt był im uprzednio przedstawiany jako adekwatny do ich potrzeb. W ocenie Sądu, stanowiło to praktykę wprowadzającą konsumentów w błąd, co do tego, czy zawierana przez nich umowa ubezpieczenia na życie z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym odpowiadała ich potrzebom i możliwościom. Sąd podzielił stanowisko Pozwanego, co do uznania, że ww. działanie, stanowiło nieuczciwą praktykę rynkową, o której mowa w art. 5 ust. 1 ustawy z dnia 23 sierpnia 2007 r. o przeciwdziałaniu nieuczciwym praktykom rynkowym, a w konsekwencji stanowiło praktykę naruszającą zbiorowe interesy konsumentów w rozumieniu art. 24 ust. 2 pkt 3 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów.

Stosownie do art. art. 5 ust. 1 upnpr, praktykę rynkową uznaje się za działanie wprowadzające w błąd, jeżeli działanie to w jakikolwiek sposób powoduje lub może powodować podjęcie przez przeciętnego konsumenta decyzji dotyczącej umowy, której inaczej by nie podjął.

W orzecznictwie utrwalony jest pogląd, zgodnie z którym, do naruszenia zbiorowych interesów konsumentów dochodzi poprzez bezprawne działanie przedsiębiorcy godzące w interesy konsumentów, o ile to działanie wywołuje negatywne skutki w sferze praw i obowiązków konsumentów. Przy czym, skutki te muszą dotykać szerszego kręgu konsumentów, czyli odnosić się do obecnych, przyszłych i potencjalnych konsumentów, a więc naruszać prawa nieograniczonej bliżej nieokreślonej liczby konsumentów. Interes prawny konsumentów rozumiany jest jako określone potrzeby konsumenta, które zostały uznane przez ustawodawcę za godne ochrony (tak SN w uzasadnieniu uchwały z 13 lipca 2006r III SZP 3/06, OSNP 2007, nr 1-2, poz.35).

Omawiana praktyka mogła spowodować naruszenie praw potencjalnie nieograniczonej liczby konsumentów, którzy byli lub mogli być narażenie na negatywne skutki działania Powoda, bowiem każdy z konsumentów mógł być zainteresowany zawarciem umowy ze Spółką, a tym samym – mógł wypełnić ankietę badania adekwatności produktu.

Powód nie kwestionował ustalonych w toku postępowania faktów dotyczących zakwestionowanej praktyki, wyraził natomiast pogląd, że z materiału dowodowego wynika, że powyższy czyn został popełniony przez innego przedsiębiorcę, za którego działania (...) nie ponosi odpowiedzialności. W kolejnym zarzucie (5), Powód podniósł, iż doszło do popełnia błędów przez pracowników innego przedsiębiorcy – multiagenta ubezpieczeniowego – wbrew prawidłowym procedurom ustanowionym przez (...).

Sąd nie podzielił stanowiska Powoda w tym zakresie.

Trafnie przyjął Pozwany, że powodowa spółka ponosi odpowiedzialność za zaniedbania, jakich dopuszczają się osoby trzecie i/lub podmioty zewnętrzne, którymi spółka posługuje się przy prezentowaniu oferty i zawieraniu umów z konsumentami. Agenci (tu multiagent) podejmują wobec konsumentów czynności na rachunek Powoda. W kontaktach z konsumentami prezentują ofertę spółki, dążąc do podpisania przez konsumenta umowy właśnie z Powodem. Zatem to spółka powinna dokonać weryfikacji, czy podejmowane przez agentów działania są prawidłowe, zgodne z zawartą umową. Kwestia odpowiedzialności przedsiębiorcy za działania agentów, na podstawie przepisów ustawy o ochronie konkurencji konsumentów, bo niejednokrotnie przedmiotem rozważań sądów (por. np. wyrok SOKiK z 6 kwietnia 2022 roku, sygn. akt. XVII AmA 74/20, wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie 18 marca 2021 roku, sygn.. akt VII Aga 116/20). oczywiście odpowiedzialność ta różnie może się kształtować w różnych stanach faktycznych, niemniej w niniejszej sprawie Powód nie dostarczył w toku postępowania przed sądem argumentów, które pozwoliłyby przyjąć że wyłączną odpowiedzialność za naruszenia ponosi multiagent.

Przy czym dla oceny tej sytuacji nie ma znaczenia treść art. 20 ust. 3 ustawy o dystrybucji ubezpieczeń - przepis ten dotyczy wyłączenia odpowiedzialności zakładu ubezpieczeń za szkody powstałe z tytułu wykonywania działalności agencyjnej multiagenta. Zgodnie z art. 26 tej ustawy natomiast zakład ubezpieczeń sprawuje nadzór nad działalnością agenta. Odpowiedzialność zakładu za sprawowany nadzór może skutkować także odpowiedzialnością publicznoprawną i nałożeniem sankcji administracyjnych na ubezpieczyciela (por. kom. do art. 26 ustawy o dystrybucji ubezpieczeń, Fras Mariusz i in., Dystrybucja ubezpieczeń. Komentarz, zb. LEX).

Brak było podstaw do uznania, że Pozwany naruszył art. 28 uokik, nie wydając w przedmiotowej sprawie decyzji zobowiązującej. W myśl tego przepisu, jeżeli w toku postępowania w sprawie praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów zostanie uprawdopodobnione że został naruszony zakaz o którym mowa w art. 24, a przedsiębiorca któremu zarzucane jest naruszenie tego zakazu, zobowiąże się do podjęcia lub zaniechania określonych działań zmierzających do zakończenia naruszenia lub usunięcia jego skutków, Prezes Urzędu może, w drodze decyzji, zobowiązać przedsiębiorcę do wykonania tych zobowiązań, W przypadku gdy przedsiębiorca zaprzestał naruszania zakazu o którym mowa w art. 24 uokik i zobowiąże się do usunięcia skutków tego naruszenia, zdanie pierwsze stosuje się odpowiednio. Decyzja wydana w trybie przytoczonego wyżej art. 28 uokik jest decyzją o charakterze uznaniowym, co oznacza, że jej wydanie nie należy do obowiązku Prezesa UOKiK, stanowi jedynie jego uprawnienie. Wobec tego, Sąd nie dopatrzył się w tym zakresie naruszenia przez Pozwanego art. 28 uokik.

Powód podniósł ponadto, iż Prezes UOKiK zignorował fakt wydania przez Komisję Nadzoru Finansowego ostatecznej decyzji z 7 grudnia 2020 r., i naruszając przepisy prawa, wydał decyzję stanowiącą przedmiot niniejszego postępowania.

Sąd podziela w tym zakresie rozważania poczynione przez Prezesa UOKiK w zaskarżonej decyzji.

Zarówno kompetencje, jak i działania KNF i Prezesa UOKiK są odmienne. Prezes UOKiK zajmuje się ochroną konsumentów i ochroną konkurencji. Prezes UOKiK jest organem właściwym w sprawach podejmowanej w interesie publicznym ochrony interesów konsumentów, realizowanej m.in. poprzez zwalczanie praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów. Celem nadzoru nad rynkiem, sprawowanego przez KNF jest natomiast, przede wszystkim, zapewnienie prawidłowego jego funkcjonowania, stabilności, bezpieczeństwa, a w dalszej kolejności również zapewnienie ochrony interesów uczestników (nie tylko konsumentów) tego rynku poprzez podejmowanie czynności o charakterze nadzorczym.

Zakres kompetencji nadzorczej obu organów niewątpliwie się zatem – w pewnych zakresach – pokrywa, niemniej każdy z organów uprawniony jest do podejmowania samodzielnych działań w celu wykonywania powierzonych mu kompetencji. Nie można wykluczyć, że zakończą się one również odmiennymi decyzjami, nawet jeżeli przedmiotem oceny jest to samo zdarzenie. Niewątpliwie bowiem każdy z organów porusza się w swojej własnej kompetencji, a przesłanki ochrony dobra, które jest przedmiotem zainteresowania organu mogą być odmiennie ujęte w przepisach prawa. Niewątpliwie pożądana z punktu widzenia i przedsiębiorców i konsumentów jest pewna koordynacja działań pomiędzy oboma organami, także uwzględniająca to, że odmienne oceny de facto tych samych zdarzeń nie są pożądane z punktu widzenia zachowania zasady zaufania do organów administracji publicznej.

Niemniej to, że decyzja Prezesa UOKiK pozostaje w sprzeczność z decyzją KNF, per se nie może stanowić podstawy do skutecznego zakwestionowania decyzji Prezesa UOKiK. Zawsze bowiem niezbędne jest zbadanie merytorycznych podstaw wydania takiej decyzji.

Wreszcie, za bezprzedmiotowe należało uznać zarzuty naruszenia przez Pozwanego przepisów postępowania administracyjnego. Zgodnie bowiem z ugruntowanym w orzecznictwie poglądem (vide: Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 29 maja 1991 roku sygn. akt III CRN 120/91 OSNC 1992 Nr 5, poz. 87; Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 7 października 1998 roku sygn. akt I CKN 265/98 OSP 2000 Nr 5 poz. 68; Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 11 sierpnia 1999 roku sygn. akt 351/99 OSNC 2000 Nr 3 poz. 47; Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 19 stycznia 2001 roku sygn. akt I CKN 1036/98 LEX Nr 52708; Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 20 września 2005 roku, sygn. akt III SZP 2/05 OSNP 2006/19-20/312) Sąd Ochrony Konkurencji i Konsumentów nie może ograniczyć sprawy wynikającej z odwołania od decyzji Prezesa Urzędu tylko do funkcji sprawdzającej prawidłowość postępowania administracyjnego, które poprzedza postępowania sądowe. Celem postępowania nie jest przeprowadzenie kontroli postępowania administracyjnego, ale merytoryczne rozstrzygnięcie sprawy, której przedmiotem jest spór między stronami powstający dopiero po wydaniu decyzji przez Prezesa Urzędu. Postępowanie sądowe przed Sądem Ochrony Konkurencji i Konsumentów jest postępowaniem kontradyktoryjnym, w którym uwzględnia się materiał dowodowy zebrany w postępowaniu administracyjnym, co nie pozbawia jednak stron możliwości zgłoszenia nowych twierdzeń faktycznych i nowych dowodów, według zasad obowiązujących w postępowaniu odrębnym w sprawach gospodarczych. Sąd antymonopolowy jest sądem cywilnym i prowadzi sprawę cywilną, wszczętą w wyniku wniesienia odwołania od decyzji Prezesa Urzędu, według reguł kontradyktoryjnego postępowania cywilnego, a nie sądem legalności decyzji administracyjnej, jak to czynią sądy administracyjne w postępowaniu sądowo-administracyjnym. Tylko takie odczytanie relacji pomiędzy postępowaniem administracyjnym i postępowaniem sądowym może uzasadniać dokonany przez racjonalnego ustawodawcę wybór między drogą postępowania cywilnego i drogą postępowania sądowo-administracyjnego dla wyjaśnienia istoty sprawy.

W toku postępowania odwoławczego strona ma zatem możliwość swobodnego przedstawiania swoich twierdzeń i zgłaszania na ich poparcie wniosków dowodowych, zaś ustalenia Prezesa urzędu w toku postępowania administracyjnego mają wyłącznie walor stanowiska strony popartego zgromadzonym w trakcie postępowania administracyjnego materiałem dowodowym. Dowody te podlegają jednakowej ocenie sądu w toku postępowania dowodowego dlatego też ewentualne uchybienia Prezesa Urzędu w zakresie wyjaśniania okoliczności sprawy lub oceny zgromadzonych dowodów wykluczają same w sobie możliwości pozostawienia decyzji w obrocie prawnym w niezmienionej postaci jeżeli postępowanie przed sądem potwierdzi in meriti zasadność zawartego w decyzji rozstrzygnięcia.

Zasadniczo zachowanie, opisane w punkcie I.3. decyzji Prezesa UOKiK, dawało zdaniem Sądu, podstawę do zastosowania wobec niego konsekwencji finansowych, o jakich mowa w art. 106 uokik, a które zostały nałożone na niego zaskarżoną decyzją. Warto wskazać, że nałożenie przez Prezesa UOKiK kary ma charakter uznaniowy, co oznacza, że ewentualne rozstrzygnięcie co do ukarania należy do organu, który dokonuje oceny działań przedsiębiorcy (Wyrok WSA w Warszawie z 4.02.2011 r., VI SA/Wa 2414/10, LEX nr 1126751.).

Niezależnie od powyższego, w ocenie Sądu, dokonując szacowania wagi przedmiotowego naruszenia, Prezes słusznie wziął pod uwagę wszystkie okoliczności wpływające na wymiar kary, w stosunku do praktyki polegającej na wprowadzaniu konsumentów w błąd co do tego, czy zawierana przez nich umowa ubezpieczenia na życie z ufk odpowiada ich potrzebom i możliwościom.

Wskazać należy, że kary pieniężne stanowią istotny instrument w zapewnieniu przestrzegania przez przedsiębiorców przepisów ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów. Funkcja tych kar nie ogranicza się jednak tylko do prewencji, czyli zapobiegania kolejnym naruszeniom ustawy przez tego samego przedsiębiorcę (prewencja szczególna), jaki i odstraszania od dopuszczania się tych naruszeń w przyszłości przez innych przedsiębiorców (prewencja ogólna). Przedmiotowym karom przypisuje się bowiem także funkcje egzekucyjne (przymuszające do wykonania, por. np. art. 107 uokik) oraz represyjne. W tym ostatnim przypadku chodzi o nałożenie na przedsiębiorcę, dopuszczającego się naruszeń, represji w postaci adekwatnej dolegliwości finansowej. Istotny jest także walor edukacyjny kar wymierzanych za naruszenie zbiorowych interesów konsumentów, gdyż ich nałożenie ma na celu podkreślenie naganności zachowania karanego przedsiębiorcy. (por. K. Kohutek, M. Sieradzka, Komentarz do ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, System Informacji Prawnej LEX).

W ocenie Sądu, kara wymierzona w pkt II.3. zaskarżonej decyzji jest adekwatna i pozostaje we właściwej proporcji do skali i wagi naruszenia, którego dopuściła się powodowa Spółka, jak również pozwoli na realizację wszystkich przypisywanych jej funkcji.

Mając powyższe na uwadze, Sąd w oparciu o art 479 ^31a § 1 i 3 k.p.c. orzekł, jak w sentencji.

O kosztach procesu sąd postanowił na podstawie art. 100 zdanie 1 k.p.c., stosując zasadę stosunkowego rozdzielenia kosztów procesu. Strona powodowa, która poniosła w postępowaniu koszty w kwocie 1 737 zł, wygrała proces w 77% (1737 x 0,77). Strona pozwana zaś poniosła koszty w kwocie 720 zł, natomiast proces wygrała w 23% (720 x 23). W konsekwencji, po stosunkowym rozdzieleniu kosztów, Sąd zasądził od Prezesa UOKiK na rzecz Powoda kwotę 1 171,89 zł tytułem zwrotu kosztów procesu.

SSO Maciej Kruszyński