Portal Orzeczeń Sądu Okręgowego w Warszawie

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 3 lipca 2024 r.

Sąd Okręgowy w Warszawie XXVI Wydział Gospodarczy

w składzie:

Przewodniczący –

SSO Monika Pawłowska

po rozpoznaniu 3 lipca 2024 r. w Warszawie

na posiedzeniu niejawnym

sprawy z powództwa P. C.

przeciwko (...) z siedzibą w W.

o ustalenie nieważności umowy i zapłatę

1.  ustala, że umowa kredytu na lokal indeksowanego kursem franka szwajcarskiego nr (...) zawarta 1 września 2008 r. pomiędzy powodem P. C. a (...) S.A. z siedzibą w W., której następcą prawnym jest pozwany (...) z siedzibą w W. jest nieważna,

2.  zasądza od pozwanego (...) z siedzibą w W. na rzecz powoda P. C.:



kwotę 20 00 zł (dwadzieścia tysięcy złotych 00/00) wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie liczonymi od dnia 3 lipca 2024 r. do dnia zapłaty,



kwotę 16 073,45 CHF (szesnaście tysięcy siedemdziesiąt trzy franków szwajcarskich 45/00) wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie liczonymi od dnia 3 lipca 2024 r. do dnia zapłaty,

3.  w pozostałej części powództwo oddala;

4.  zasądza od pozwanego (...) z siedzibą w W. na rzecz powoda P. C. kwotę 11 847 zł (jedenaście tysięcy osiemset czterdzieści siedem złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowania, w tym kwotę 10 817 zł (dziesięć tysięcy osiemset siedemnaście złotych) tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego z odsetkami ustawowymi za opóźnienie licznymi od dnia uprawomocnienia się wyroku do dnia zapłaty,

5.  nakazuje pobrać od pozwanego (...) z siedzibą w W. na rzecz Skarbu Państwa – Sądu Okręgowego w Warszawie kwotę 19 856 zł (dziewiętnaście tysięcy osiemset pięćdziesiąt sześć złotych) tytułem opłaty uzupełniającej od pozwu.

SSO Monika Pawłowska

Sygn. akt XXVI GC 1499/23

UZASADNIENIE

wyroku z 3 lipca 2024 r.

Powód P. C. wniósł do Sądu Rejonowego dla m. st. Warszawy w Warszawie pozew przeciwko (...) z siedzibą w W. o zasądzenie od pozwanej na rzecz powoda kwoty 20 000 zł wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie liczonymi od dnia 4 maja 2021 r. do dnia zapłaty a także o zasądzenie od pozwanego na jego rzecz kosztów procesu, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.

W uzasadnieniu pozwu powód wskazał, że w dniu 1 września 2008 r. zawarł z (...) S.A. Oddział w Polsce umowę kredytu na lokal indeksowanego kursem franka szwajcarskiego nr (...) na kwotę 167 105,54 zł. Aneksem z 20 maja 2009 r. do powyższej umowy strony podwyższyły kwotę kredytu do kwoty 471 105,54 zł. Następnie 21 maja 2009 r. strony zawarły aneks do umowy w przedmiocie zabezpieczenia kredytu. W dniu 23 maja 2014 r. strony zawarły aneks do umowy kredytu na lokal indeksowany kursem franka szwajcarskiego z późniejszymi zmianami w zakresie wpisania hipoteki. Od 2011 r. pozwany działała jako (...) S.A., a od grudnia 2012 r. po połączeniu (...) Bank (...) S.A. z (...) S.A. pozwana funkcjonowała pod firmę (...) S.A.W dniu 3 listopada 2018 r. doszło do transgranicznego połączenia (...) Bank (...) S.A. i (...). Jednocześnie (...) rozpoczął prowadzenie działalności na terytorium Rzeczpospolitej Polskiej poprzez Oddział – (...) (Spółka Akcyjna) Oddział w Polsce. W ocenie powoda mechanizm wzajemnych rozliczeń stron umowy kredytu firmowego nie mógł zostać uznany za odpowiadający wymaganiom uczciwego obrotu. Poniesiony przez powoda całościowy koszt kredytu według stanu na dzień 16 stycznia 2021 r. wyniósł 196 094,77 zł oraz 68 440,86 CHF, natomiast nadpłata stanowiąca różnicę pomiędzy ratami zapłaconymi a należnymi (po usunięciu klauzul abuzywnych) według stan na dzień 16 stycznia 2021 r. wynosiła 141 316,44 zł.

Powód zarzucił, że umowa kredytu była sprzeczna z art. 69 ustawy Prawo bankowe, ponieważ skoro została zawarta przed wejściem w życie ustawy z 29 lipca 2011 r. o zmianie ustawy Prawo bankowe oraz niektórych innych ustaw, która nie tylko wprowadziła do prawa polskiego pojęcia kredytów denominowanych lub indeksowanych do waluty obcej, ale również nałożyła na banki m.in. obowiązki wskazane w art. 69 ust. 2 pkt 4a ustawy Prawo bankowe oraz umożliwiała kredytobiorcom spłatę kredytu w walucie, do której był on denominowany lub indeksowany. Wprowadzenie takich uregulowań wskazywało na to, że tego typu umowy nie były w istocie „kredytami walutowymi”, ale złotowymi, w których kurs waluty zagranicznej stanowił jedynie miernik wartości. Celem zawarcia umowy kredytu było uzyskanie konkretnej kwoty w złotych, dlatego też jego wypłata i spłata odbywała się w złotych. Powód podniósł, że wbrew obowiązkowi nałożonemu w art. 69 ust. 2 pkt 2 ustawy Prawo bankowe w umowie kredytu w istocie nie określono kwoty udzielanego kredytu. Powód mógł domagać się jedynie wypłaty w złotych, według kursu nieznanego w chwili zawarcia umowy kredytu. Kurs ten miał skonkretyzować się dopiero w chwili wypłaty środków lub ich części, przy czym kurs franka szwajcarskiego nie był ustalany na potrzeby umowy kredytu w oparciu o kryteria obiektywne, takie jak np. średni kurs wymiany publikowany przez Narodowy Bank Polski. We wzorcu umownym regulującym stosunek pomiędzy stronami nie tylko nie podano metodologii ustalania kursu, ale również nie wskazano częstotliwości z jaką się to odbywa, ani nawet miejsca jego publikacji.

powód wskazał również, iż umowa była nieważna także w świetle art. 58 k.c. i art. 353 ¹ k.c. Powód wskazał, że w umowie kwota kredytu została wyrażona w PLN, a dopiero w dniu wypłaty miała zostać przeliczona (zwaloryzowana) na CHF i zgodnie z umową kwota kredytu została przeliczona zgodnie z kursem kupna. W ocenie powoda to postanowienie umowne było sprzeczne z właściwością kredytu waloryzowanego, ponieważ jeśli otrzymaną kwotę kredytu w PLN powód wymienia na CHF, właściwym kursem będzie kurs sprzedaży, czyli kurs stosowany w przypadku sprzedawania franków szwajcarskich na złotówki. Zamiana waluty polegała jednak na dokonaniu odpowiednich przeliczeń dokonywanych w księgach rachunkowych banku. Niezależnie od powyższego, dokonywane przez bank przeliczenia powinny być zgodne z odpowiednimi transakcjami walutowymi dokonywanymi między bankiem i kredytobiorcą. Oznacza to, że w przypadku spłacania rat kredytu wyrażonych w walucie obcej bank dokonywał w rzeczywistości transakcji kupna waluty obcej od kredytobiorcy, w wyniku czego następowało przeliczenie raty kredytu z CHF na PLN. Nieważności umowy kredytu zawartej przez strony niniejszego postępowania należało dopatrywać w sprzeczności z naturą tego stosunku prawnego oraz zasadami współżycia społecznego, a to banku jako instytucji zaufania publicznego spoczywał szczególny obowiązek, nie tylko informacyjny, ale również lojalności wobec swoich klientów, w tym powoda.

Przedmiotowa umowa kredytu była również sprzeczna z art. 353 ¹ k.c. i art. 58 k.c. z uwagi na naruszenie zasady równości i słuszności kontraktowej poprzez dowolne kształtowanie przez pozwany bank oprocentowania kredytu. W ocenie powoda umowa kredytu wykorzystywała konstrukcję instrumentu finansowego – swapa walutowo-procentowego. Jak wynikało z umowy kredytu jego kwota i waluta zostały wyrażone w PLN. Powód wnioskował o otrzymanie kwoty w PLN i nie miał potrzeby otrzymania kredytu w CHF, ponieważ jego działalność gospodarcza nie była w żaden sposób powiązana z tą walutą, ani nie otrzymywał on przychodów w tej walucie. Umowa kredytu indeksowanego do waluty obcej zawierała w sobie dwa elementy: kredyt złotówkowy oraz instrument finansowy w postaci swapa walutowo-procentowego. Połączenie obu tych elementów dało powodowi możliwość uzyskania kredytu niżej oprocentowanego, ale naraziło go na straty w przypadku wzrostu CHF względem PLN. W ocenie powoda powyższa umowa kredytu zawarta pomiędzy stronami spełniała wszystkie warunki potrzebne do zaliczenia jej jako instrumentu finansowego. Wobec tego powód podniósł, że z uwagi na brak poinformowania go o zawarciu w umowie instrumentu finansowego oraz o ryzyku walutowym, umowa kredytu była sprzeczna z ustawą oraz narusza zasady współżycia społecznego.

Powód wskazał również, że jego roszczenie było uzasadnione w świetle art. 405 k.c. w zw. z art. 410 § 1 k.c. i wskazał, iż podniesiony przez niego całościowy koszt kredytu według stanu na 16 stycznia 2021 r. wyniósł 196 094,77 zł oraz 68 440,86 CHF natomiast nadpłata stanowiąca różnicę pomiędzy ratami zapłaconymi, a należnymi (po usunięciu klauzul abuzywnych), według stanu na dzień 16 stycznia 2021 r. wynosiła 141 316,44 zł, a kwota wskazana w pozwie stanowiła część kwoty uiszczonej przez powoda w wykonaniu spornej umowy kredytu (pozew k. 4-12).

W odpowiedzi na pozew pozwany (...) z siedzibą w W. wniósł o oddalenie powództwa w całości i zasądzenie od powoda na jego rzecz kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa prawnego oraz kosztów opłaty skarbowej od pełnomocnictwa, według norm przepisanych.

Strona pozwana przyznała, że strony łączyła zawarta pomiędzy przedsiębiorcami umowa kredytu na lokal indeksowanego kursem franka szwajcarskiego, na podstawie przedmiotowej umowy pozwany oddał do dyspozycji kredytobiorcy wskazaną w niej kwotę na określony w niej cel a w dniu 20 maja 2009 r. strony zwarły aneks do umowy, na mocy którego kredyt został podwyższony z kwoty 167 105,54 zł do kwoty 417 105,54 zł. Jednakże pozwany zaprzeczył jakoby miał dowolność w kształtowaniu tabeli kursowej, aby kapitał „rósł” lub by był wyższy od wypłaconego kredytu. Nadto, pozwany zaprzeczył jakoby kwota kredytu podlegająca zwrotowi nie była w umowie ściśle oznaczona, nie odpowiadała nominalnie kwocie wykorzystanego kredytu oraz jakoby nie zostały wskazane szczegółowe zasady jej określenia. Nadto pozwana zaprzeczyła, aby powodowi przysługiwał w niniejszej sprawie status konsumenta. Strona pozwana wskazała, że powód zaciągnął u pozwanego kredyt na lokal indeksowany do waluty obcej, wybierając go z oferty pozwanego zawierającej również kredyty złotowe. Z dokonanym wyborem łączyło się przyjęcie na okres obowiązywania umowy ryzyka kursowego związanego z wahaniem kursu waluty, do której indeksowany był kredyt. W zamian powód otrzymywał możliwość skorzystania ze znacznie niższego oprocentowania kredytu, które kształtowane było stawką złożoną z marży i stopy LIBOR. Skutkowało to niższą ratą niż w przypadku kredytu złotówkowego, oprocentowanego wyżej, odpowiadającą mu stawką marża + WIBOR a przez to droższego, choć z drugiej strony nieobarczonego ryzykiem związanym z wahaniami kursu waluty obcej.

Strona pozwana podniosła, że zaciągając zobowiązanie strona powodowa była świadoma ryzyka kursowego, przede wszystkim faktu wpływu kursu waluty na wysokość zobowiązania wobec pozwanego oraz wysokości raty. Kurs walut i jego zmienność była okolicznością powszechnie znaną, a trudność może dotyczyć jedynie prognozowania kierunku i zakresu zmiany. Nie oznacza to jednak braku poinformowania, a braku świadomości takiej możliwości. Wybór takiego kredytu był przemyślaną i dobrowolną decyzją strony powodowej, która samodzielnie wybrała go spośród oferty pozwanego zawierającej zarówno kredyty złotówkowe, jak i kredyty indeksowane do waluty CHF. Nadto kredytobiorca występował w charakterze profesjonalnego uczestnika obrotu gospodarczego, gdyż będąc uczestnikiem obrotu gospodarczego musiał posiadać umiejętności szacowania ryzyka oraz analizy ekonomicznej podejmowanych decyzji, ponieważ prowadził działalność jako osoba fizyczna pod nazwą (...).

W ocenie pozwanego umowa została ważnie zawarta, była nadal wiążąca, a klauzule indeksacyjne pozostawały w mocy, kształtując relacje prawne strony powodowej i pozwanego. Umowa o kredyt indeksowany w walucie obcej nie była sprzeczna, ani z naturą umowy kredytu ani z postanowieniami ustawy Prawo bankowe, jak również Kodeksu cywilnego. Stosowanie indeksacji w umowie o kredyt nigdy nie było, ani nie jest zakazane w żadnym akcie prawnym zarówno krajowym, jak i wspólnotowym, a w szczególności nie jest zakazane przepisami prawa. Z kolei umowa kredytu indeksowanego do waluty obcej nie jest sprzeczna z zasadami współżycia społecznego, dobrymi obyczajami, ani nie kształtowała nieekwiwalentnie wzajemnych świadczeń stron. Ryzyko różnic kursowych rozkładało się równomiernie na stronę powodową i pozwanego, przy czym strona powodowa sama zdecydowała się na zawnioskowanie o kredyt indeksowany, co ewidentnie świadczy o tym, że uznała tę formę finansowania za atrakcyjną i korzystną ekonomicznie. Wbrew twierdzeniom strony powodowej, pozwany bank nie określił tabeli kursowej w sposób dowolny i arbitralny, a kurs zakupu i sprzedaż CHF w tabelach kursowych pozwanego odpowiadał wartościom rynkowym, co było zgodne z intencją stron umowy o kredyt. Strona powodowa miała czas na analizę postanowień umowy, regulaminów oraz zasad dotyczących indeksacji. Strona powodowa mogła również swobodnie zapoznać się z treścią umowy przed jej podpisaniem, bowiem to strona powodowa decydowała, kiedy przedmiotowa umowa zostanie podpisana, zatem mogła swobodnie zapoznać się z umową, przeanalizować ją i wówczas zdecydować się na jej zawarcie. Pozwany wskazał, że w § 7 ust. 2 umowy kredytobiorca wyraził zgodę, aby przy pobraniu środków pieniężnych z jego rachunku bankowego bank stosował kursy waluty zgodnie z obowiązują w banku tabelą kursów (...) w dniu pobrania środków pieniężnych z rachunku bankowego. Kwestia indeksacji kredytu do waluty obcej została indywidualnie ustalona przez pozwaną ze stroną powodową, była jednoznaczna i nie budziła wątpliwości, a ponadto była w pełni wykonalna (co było bezsprzecznie potwierdzone przez fakt wieloletniego obowiązywania umowy o kredyt i jej wykonywania przez cały ten okres przez stronę powodową).

Pozwany wskazał, że umowa kredytu dotyczyła art. 69 ustawy Prawo bankowe, a w ustępie 2 tego przepisu wymienione zostały elementy umowy, a wśród nich między innymi kwota kredytu i waluta kredytu. Nie sposób przyjąć, że przedmiotowa umowa naruszała wskazany przepis w brzmieniu obowiązującym w dacie jej zawarcia. Pozwany wskazał, że w orzecznictwie zdefiniowano i potwierdzono dopuszczalność konstrukcji identycznej z tą, którą pozwany zastosował w umowie z powodem, a dopuszczalność i zgodność z prawem kredytów odniesionych do waluty obcej wynikała z tzw. ustawy antyspredowej – ustawy z 29 lipca 2011 r. o zmianie ustawy Prawo bankowe oraz niektórych innych ustaw, która dodała do obligatoryjnych warunków umowy kredytu określenie szczegółowych zasad dotyczących sposobów i terminów ustalania kursu wymiany walut. Art. 4 ustawy antyspreadowej wprost potwierdził stosowanie przepisów dodanych ustawą nowelizującą do umów zawartych wcześniej, zatem nie można przyjąć, że wyrażona w nim norma nie miała zastosowania, ponieważ wcześniej zawarte umowy kredytu indeksowanego czy denominowanego były nieważne, a kredyt indeksowany nie jest instrumentem finansowym, ani nie zawiera w sobie takiego instrumentu. Nadto w ocenie pozwanej indeksacja kredytu została dokonana na wyraźny wniosek strony powodowej, tak samo zresztą jak uruchomienie kredytu w PLN, przy czym rozwiązanie takie miało na celu nie tylko ochronę interesów powoda, ale również zapewnienie bezpieczeństwa kontraktowego.

Dalej pozwany wskazał, że zarówno kwota kredytu jak i klauzule indeksacyjne zostały szczegółowo uzgodnione przez strony, a kurs stosowany przez pozwanego był kursem rynkowym, wyznaczanym w oparciu o polityki banku oraz regulaminy. Strona pozwana podkreśliła, że wbrew twierdzeniom powoda, kurs przez nią stosowany, nie był kursem wyznaczanym arbitralnie i dowolnie. Kurs wskazywany w tabeli pozwanego był kursem rynkowym, a potwierdzeniem tego był chociażby fakt, że jest on jednym z dziesięciu kursów banków komercyjnych, które bierze pod uwagę Narodowy Bank Polski wyliczając kurs średni. Ustalenie kursu przez pozwanego odbywa się w oparciu o obiektywne kryteria, zatem nie można uznać, że jest on ustalany dowolnie. Z kolei na podstawie art. 111 ustawy Prawo bankowe banki zobowiązane są do publikowania stosowanych przez siebie kursów walut w miejscu wykonywania działalności w sposób ogólnie dostępny w oderwaniu od jakiegokolwiek stosunku umownego i w oderwaniu od jakichkolwiek wzorców umownych. Ustawodawca, ani w dacie zawierania umowy, ani przy późniejszych zmianach regulacji, nie sprecyzował sposobów i terminów ustalania kursu wymiany walut, na podstawie których przeliczane były kredyty. Żadne przepisy obowiązujące w dacie zawierania umowy, ani przy późniejszych zmianach regulacji, nie sprecyzowały sposobów i terminów ustalania kursu wymiany walut, na podstawie których przeliczane były kredyty. Nadto żadne przepisy obowiązujące w dacie zawierania umowy nie nakazywały szczegółowo wskazywać czynników wpływających na wysokość kursu. Wysokość kursu walut u pozwanego jest ustalana w oparciu o globalne wskaźniki rynkowe, które były niezależne od banku, a kursy walutowe obowiązujące klientów banku, w tym pozwanego, zmieniają się tak, jak zmienia się sytuacja na walutowym rynku międzynarodowym. Pozwana wskazała, że stosowany przez nią kurs pozostaje kursem rynkowym i jako taki pozostawał i pozostaje w korelacji ze średnim kursem publikowanym przez Narodowy Bank Polski. Wyliczenia kursów średnich walut przez NBP regulowała uchwala nr 51/2002 zarządu NBP z 23 września 2002 r. w sprawie sposobu wyliczenia i ogłaszania bieżących kursów walut obcych. Nadto, kurs pozwanego był jednym z kursów, które NBP uwzględniał ustalając swój kurs a okoliczność, że NBP wyznaczał średni kurs bieżący NBP w oparciu o dane zaczerpnięte od pozwanego jednoznacznie świadczy o rynkowności kursu stosowanego przez pozwany bank.

Ze wszystkich powyższych względów pozwany wskazał, że po jego stronie brak było bezpodstawnego wzbogacenia, ponieważ każda wpłata na jego rzecz od powoda była oparta na ważnej umowie wiążącej strony i obliczana była według skonkretyzowanego w chwili zapłaty kursu CHF. Zarówno spread walutowy jak i koszty związane z wahaniami kursowymi nie stanowią korzyści pozwanej, ale koszty operacyjne ponoszone również przez pozwanego na potrzeby obsługi kredytu strony powodowej (odpowiedź na pozew k. 66-84).

Następnie w piśmie procesowym, datowanym na 1 sierpnia 2023 r., strona powodowa dokonała modyfikacji żądania zgłoszonego w pozwie i wskazała, że wnosi o:

1)  ustalenie, że umowa kredytu na lokal indeksowanego kursem franka szwajcarskiego nr (...)/2008 zawarta 1 września 2008 r. pomiędzy powodem P. C. a (...), której następcą prawnym jest pozwany (...) jest nieważna oraz zasądzenie od pozwanego na rzecz powoda kwoty:

a)  20 000 zł wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie liczonymi od dnia 4 maja 2021 r. do dnia zapłaty,

b)  16 073,45 CHF wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie liczonymi od dnia doręczenia niniejszego pisma do dnia zapłaty

2)  zasądzenie od pozwanego na rzecz powoda kosztów procesu, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.

Powód wyjaśnił, że wartość przedmiotu sporu wynosiła 93 976 zł i na tę kwotę składały się: suma dochodzonych kwot, czyli 20 00 zł 16 073,45 CHF tj. 73 976,44 zł po przeliczeniu na złotówki po kursie NBP z dnia modyfikacji (pismo procesowe powoda, datowane na 1 sierpnia 2023 r. k. 268-277).

Postanowieniem z 7 września 2023 r. Sąd Rejonowy dla miasta stołecznego Warszawy w Warszawie, sygn. akt VIII GC 3288/21 na podstawie art. 17 pkt 4 k.p.c. w zw. z art. 193 § 2 k.p.c. uznał się niewłaściwym rzeczowo i sprawę przekazał do rozpoznania Sądowi Okręgowemu w Warszawie (postanowienie k. 292).

Na podstawie całokształtu materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie Sąd Okręgowy ustalił następujący stan faktyczny.

P. C. prowadzi od 15 stycznia 2004 r. działalność gospodarczą pod nazwą (...), w ramach której zajmuje się produkcją pozostałych wyrobów stolarskich i ciesielskich dla budownictwa (dowód: wydruk z (...) P. C. k. 20).

W dniu 1 września 2008 r. P. C. jako kredytobiorca i poprzednik prawny (...) – bank (...) S.A. Oddział w Polsce, na wniosek P. C. zawarli umowę kredytu na lokal indeksowanego kursem franka szwajcarskiego nr (...).

Zgodnie z § 1 ust. 1 umowy bank udzielił kredytobiorcy kredytu w kwocie 167 105,54 zł na warunkach określonych w umowie oraz regulaminie kredytowania przedsiębiorców w (...).

Na podstawie § 1 ust. 2 umowy kredyt był indeksowany do waluty obcej CHF. Saldo kredytu w walucie obcej miało zostać obliczone według zasad opisanych w regulaminie na podstawie kursu waluty obcej, obowiązującego w dacie uruchomienia kredytu lub w przypadku kredytu wypłacalnego w transzach – kursów waluty obcej zostanie przesłana kredytobiorcy wraz z harmonogramem spłat w terminie do 14 dni od daty uruchomienia kredytu, przy czym w świetle § 1 ust. 3 umowy informacja o kwocie kredytu w walucie obcej miała zostać przesłana kredytobiorcy wraz z harmonogramem spłat w terminie do 14 dni od daty uruchomienia kredytu.

Zgodnie z § 2 ust. 1 umowy strony uzgodniły, że kredyt zostanie wykorzystany na:

1)  finansowanie nowej inwestycji polegającej na zakupie nieruchomości położonej na działce nr (...) pod adresem (...), gmina W.,

2)  refinansowanie wniesionego wkładu własnego,

3)  pokrycie prowizji za udzielenie kredytu, należnej bankowi na mocy niniejszej umowy,

4)  pokrycie opłaty za czynności związane z wyceną nieruchomości stanowiącej zabezpieczenie kredytu.

Na podstawie § 3 ust. 1 umowy bank udzielił kredytu na okres 240 miesięcy począwszy od daty postawienia kwoty kredytu do dyspozycji kredytobiorcy wskazanej w potwierdzeniu. Pierwsza dyspozycja wypłaty kredytu mogła zostać złożona nie później niż w terminie trzech miesięcy od dnia sporządzenia umowy.

W § 4 ust. 2 umowy odsetki od wykorzystanego kredytu miały być naliczane każdego dnia od uruchomienia kwoty kredytu w PLN według zmiennej stopy procentowej opartej o zmienną stawkę LIBOR 3M oraz stałą marżę banku w wysokości 2,75 p.p. z zastrzeżeniem ust. 5. Marża banku miała zostać obniżona o 1.00 p.p., tj. do poziomu 1,75 p.p., najpóźniej od początku okresu odsetkowego, następującego po dniu, w którym kredytobiorca dostarczy do banku dokumenty potwierdzające prawomocne ustanowienie prawnych zabezpieczeń kredytu. W § 5 ust. 3 umowy wskazano, że w dniu zawarcia umowy oprocentowanie wynosiło 5,49% p.a.

Integralną częścią umowy był regulamin kredytowania przedsiębiorców w (...). W pkt. I zostały wskazane m.in. następujące definicje:

3. kredyt indeksowany do waluty obcej – kredyt wyrażony w złotych, którego oprocentowanie zależy od zmian odpowiedniej stawki referencyjnej,

6. LIBOR – stawka referencyjna określana jako stopa procentowa, według której banki gotowe są udzielać pożyczek w walutach wymienialnych (np. we frankach szwajcarskich – CHF, w dolarach amerykańskich – USD) innym bankom na londyńskim rynku bankowym, przy czym indeks przy nazwie stopy oznacza okres jakiego dotyczy stopa, np.: 1M – jeden miesiąc, 3M – trzy miesiące, 6M – sześć miesięcy, 1Y – jeden rok. Stopa LIBOR ustalana była w dniu robocze na podstawie stóp zgłaszanych przez uczestników fixingu organizowanego przez (...) Federację (...) ( (...)) i podawana była około godz. 11 czasy obowiązującego w B. przez serwis (...).

W pkt. II.14 regulaminu wskazano, że bank udziela kredytu w złotych polskich i indeksowanych do walut obcych w zależności od ustaleń zawartych w umowie.

Zgodnie z pkt. III. 1 regulaminu oprocentowanie kredytu było zmienne i stanowiło sumę stopy bazowej ustalanej przez bank na podstawie właściwej stawki referencyjnej WIBOR, LIBOR, EURIBOR lub stawki referencyjnej w postaci stawki WIBOR lub LIBOR oraz marży banku określonej w umowie z zastrzeżeniem ust. 2

W pkt. III. 2 regulaminu marża banku była stała z zastrzeżeniem sytuacji, kiedy kredytobiorca składa w banku dyspozycję zmiany waluty kredytu. W takich przypadkach nowa wysokość marży banku określona miała zostać w aneksie do umowy, zgodnie z zasadami obowiązującymi w banku (dowody: umowa kredytu na lokal indeksowany kursem franka szwajcarskiego nr (...) wraz z regulaminem kredytowania przedsiębiorców w (...) k. 21-26, wniosek k. 100-104, decyzja k. 110, zeznania świadka A. W.).

W dniu 16 września 2008 r. bank wypłacił kredytobiorcy kwotę 167 105,54 zł, czyli 81 257,25 CHF, przy kursie banku wynoszącym 2, (...) (dowód: zaświadczenie k. 35).

W dniu 20 maja 2009 r. z wniosku kredytobiorcy strony zawarły aneks do powyższej umowy. Na podstawie § 1 ust. 1 aneksu strony uzgodniły, że kredyt został podwyższony z pierwotnie udzielonej kwoty 167 105,54 zł do kwoty 417 105,54 zł, przy czym warunki kredytowania określała umowa nr (...) z 29 sierpnia 2008 r., aneks oraz regulamin kredytowania przedsiębiorców w (...). Zgodnie z § 1 ust. 2 podwyższona kwota kredytu miała zostać wykorzystana na refinansowanie części poniesionych nakładów na remont nieruchomości oraz pokrycie prowizji za podwyższenie kwoty kredytu należnej bankowi na mocy aneksu.

Zgodnie z § 3 ust. 2 aneksu kredytobiorca zobowiązał się ponieść m.in. koszty w postaci: odsetek od wykorzystanego kredytu, które były naliczane każdego dnia od dnia uruchomienia podwyższonej kwoty kredytu w PLN według zmiennej stopy procentowej opartej o zmienną stawkę LIBOR 3M oraz stałą marżę banku w wysokości 3,25 p.p. z zastrzeżeniem ust. 5 umowy. Marża banku miała zostać obniżona o 1,50 p.p., tj. do poziomu 1,75 p.p. najpóźniej z od początku okresu odsetkowego, następującego po dniu, w którym kredytobiorca miał dostarczyć do banku dokumenty potwierdzające prawomocne ustanowienie prawnych zabezpieczeń kredytu (dowód: aneks z 20 maja 2009 r. k. 31-33, wniosek k. 105-108, decyzja k. 112, zeznania świadka A. W.).

27 maja 2009 r. bank wypłacił kredytobiorcy kwotę 250 000 zł, czyli 90 386,49 CHF, przy kursie banku wynoszącym 2, (...) (dowód: zaświadczenie k. 35).

Następnie w dniu 21 maja 2009 r. strony zawarły drugi aneks do umowy, który dotyczył zabezpieczenia wierzytelności banku z tytułu przyznanego kredytu w postaci hipoteki (dowód: aneks z 21 maja 2009 r. k. 34).

Z kolei w dniu 23 maja 2014 r. strony zwarły pierwszy aneks do przedmiotowej umowy, który dotyczył zobowiązania kredytobiorcy do przedłożenia w banku potwierdzenia złożenia do właściwego Sądu wniosku o wpis do hipoteki do odpowiedniej księgi wieczystej (dowód: aneks z 23 maja 2014 r. k. 27-30).

Aczkolwiek każdy klient banku mógł złożyć wniosek o negocjację kursu, to wyłącznie od banku zależało, czy wniosek zostanie uwzględniony (dowód: zeznania świadka A. W.).

P. C. nie został poinformowany o ryzyku kursowym i był przekonany, że kurs CHF przez cały okres obowiązywania umowy będzie taki, jaki był w dni jej zawarcia (dowód: zeznania powoda P. C.).

Łączna wysokość zapłaconych przez P. C. rat kapitałowych oraz odsetkowych na podstawie kredytu na lokal i indeksowanego kursem franka szwajcarskiego nr (...) od 1 września 2008 r. do 9 listopada 2021 r. wynosiła:

1)  196 089,77 zł, na którą składały się:



2 469,54 zł tytułem prowizji od udzielonego kredytu,



4 636 zł tytułem opłaty za wycenę nieruchomości,



3 750 zł tytułem prowizji z tytułu podwyższenia kwoty kredytu,



54 939,79 zł tytułem spłaty kredytu (kapitału i odsetek umownych),



93 035,20 zł tytułem spłaty przeterminowanej – kapitału,



29 343,44 zł tytułem spłaty przeterminowanej – odsetek,



7 915,80 zł tytułem spłaty przeterminowanej – prowizja,

2)  68 440,86 CHF, na którą składały się:



48 186,11 CHF tytułem spłaty kredytu (kapitału i odsetek umownych),



17 005,75 CHF tytułem spłaty przeterminowanej – kapitału,



2 034 CHF tytułem spłaty przeterminowanej – odsetek,



945 CHF tytułem spłaty przeterminowanej – prowizja.

Łącznie w okresie od 1 września 2008 r. do 22 stycznia 2021 r. P. C. dokonał zapłat wyrażonych w PLN w łącznej kwocie 459 133,35 PLN.

Na dzień 22 stycznia 2021 r. różnica między poniesionym przez P. C. kosztem kredytu, rozumianym jako suma dotychczas dokonanych zapłat tytułem spłaty umowy kredytu (w przypadku zapłat w walucie indeksacji – po ich przeliczeniu na złote polskie po kursie średnim waluty publikowanym przez NBP w dniu roboczym poprzedzającym datę księgowania operacji zapłaty), a łączną kwotą postawioną przez pozwaną do swobodnej dyspozycji P. C. oraz wypłaconą, a tym samym podjętą przez P. C., stanowi kwotę 42 027,81 zł

Łącząca strony umowa kredytu w swojej konstrukcji zawierała elementy instrumentu finansowego w postaci transakcji pochodnej CIRS, który to instrument – z uwagi na regulacje MSR – nie musi być wyodrębniony na potrzeby rachunkowości i sprawozdawczości (dowód: opinia biegłego k. 239 -240, historia spłaty kredytu k. 36-40, zestawienie rat kapitałowo-odsetkowych k. 41-44).

W dniu 19 kwietnia 2021 r. P. C. wystosował do (...) wezwanie do zapłaty w terminie 7 dni od doręczenia wezwania kwoty 196 094,77 zł oraz 68 440,86 CHF wraz z odsetkami w wysokości ustawowej za opóźnienie liczonymi od dnia następującego od upływu terminu wskazanego w wezwaniu. Wezwanie zostało doręczone bankowi w dniu 26 kwietnia 2021 r. (dowód: wezwanie do zapłaty z potwierdzeniami nadania i odbioru k. 45-50).

Od 2011 r. (...) S.A. Oddział w Polsce działała jako (...) S.A., a od grudnia 2012 r. po połączniu (...) Bank (...) S.A. z (...) S.A. działała jako (...) Bank (...) S.A. W dniu 3 listopada 2018 r. doszło do transgranicznego połączenia (...) Bank (...) S.A. i (...), który to podmiot rozpoczął prowadzenie działalności na terytorium Rzeczpospolitej Polskiej poprzez Oddział – (...) Oddział w Polsce (dowód: informacja odpowiadająca odpisowi pełnemu (...) Oddział w Polsce k. 90-98, okoliczności niesporne).

Powyższy stan faktyczny Sąd Okręgowy ustalił na podstawie wyżej wskazanych dokumentów i wydruków złożonych przez strony do akt niniejszej sprawy. Strony nie zaprzeczały autentyczności przedstawionych dokumentów, ani ich treści, a wiarygodność powoływanych dowodów nie budziła wątpliwości Sądu. Ustalenia faktyczne Sąd poczynił także w oparciu o okoliczności bezsporne, które na podstawie art. 230 k.p.c. w zw. z art. 229 k.p.c. zostały przyjęte za udowodnione.

Sąd dopuścił i przeprowadził dowód z zeznań świadka A. W. (protokół k. 209 v. – 210). W toku składanych zeznań świadek, która była pracownikiem pozwanego banku wyjaśniła w jaki sposób w banku dochodziło do zawierania umów kredytowych, jednakże jak świadek wskazała nie brała ona udziału w zawieraniu umowy z P. C.. Świadek zeznała również, iż każdy klient mógł złożyć wniosek o negocjację kursu, ale to od banku zależało, czy wniosek zostanie uwzględniony. Zeznania świadka Sąd ocenił co do zasady jako wiarygodne, jednakże nie dotyczyły one bezpośrednio umowy łączącej strony, ale w ogólności działalności banku w zakresie umów kredytów indeksowanych kursem franka szwajcarskiego.

Sąd dopuścił i przeprowadził dowód z przesłuchania stron, ograniczony do przesłuchania powoda P. C. (protokół k. 210-211). Sąd dał wiarę zeznaniom powoda, w zakresie w jakim korelowały one z pozostałym w sprawie materiałem dowodowym, biorąc pod uwagę subsydiarny charakter dowodu z zeznań stron. Istotne w zeznaniach powoda było to, że przyznał, iż nie został poinformowany o ryzyku kursowym i był przekonany, że kurs CHF przez cały okres obowiązywania umowy będzie taki, jaki był w dniu jej zawarcia.

Podstawą ustalenia stanu faktycznego w niniejszej sprawie była opinia biegłego sądowego z zakresu m.in. rachunkowości i rewizji finansowej, księgowości oraz wyceny i analizy kredytów, w tym powiązanych z kursem waluty obcej J. B.. W opinii biegły wskazał, że łączna wysokość zapłaconych przez powoda rat kapitałowych oraz odsetkowych na podstawie kredytu na lokal i indeksowanego kursem franka szwajcarskiego od 1 września 2008 r. do 9 listopada 2021 r. wynosiła 196 089,77 zł i 66 440,86 CHF. Biegły wskazał również, iż różnica pomiędzy poniesionym przez P. C. kosztem kredytu, a łączną kwotą postawioną przez bank do swobodnej dyspozycji powoda oraz wypłaconą, a tym samym podjętą przez powoda, stanowiła kwotę 42 027,81 zł. Strony nie złożyły zarzutów, ani zastrzeżeń do opinii. W ocenie Sądu opinia biegłego była wyczerpująca i rzetelna, została sporządzona w oparciu o dokładną i kompleksową analizę przedstawionej przez strony dokumentacji źródłowej. Wnioski wynikające z opinii były jednoznaczne, konsekwentne i stanowcze a przy tym opinia została sporządzona w sposób dokładny i precyzyjny.

Sąd Okręgowy zważył, co następuje.

Powództwo podlegało uwzględnieniu w całości, ponieważ umowa nr (...) z 1 września 2008 r. jest w ocenie sądu nieważna.

W toku procesu powód zmodyfikował powództwo i w piśmie z 1 sierpnia 2023 r. wskazał, że wnosi o ustalenie, że umowa kredytu na lokal indeksowanego kursem franka szwajcarskiego nr (...) zawarta 1 września 2008 r. pomiędzy powodem a (...), której następcą jest pozwana była nieważna oraz o zasądzenie od pozwanej na rzecz powoda P. C. 20 000 zł i 16 073,45 CHF.

W pierwszej kolejności należy wskazać, że powód zdołał wykazać, iż jego roszczenie o stwierdzenie nieważności umowy kredytu indeksowanego kursem franka szwajcarskiego było uzasadnione. Konsekwencją tego, że powód wywodził swoje roszczenie z art. 189 k.p.c., był obowiązek wykazania przez niego, iż posiadał interes prawny do wytoczenia powództwa w tej sprawie. Zgodnie z art. 189 k.p.c. powód może żądać ustalenia przez sąd istnienia lub nieistnienia stosunku prawnego lub prawa, gdy ma w tym interes prawny. Interes prawny zachodzi, jeżeli sam skutek, jaki wywoła uprawomocnienie się wyroku ustalającego, zapewni powodowi ochronę jego prawnie chronionych interesów, czyli definitywnie zakończy spór istniejący lub prewencyjnie zapobiegnie powstaniu takiego sporu w przyszłości. Nie ma interesu prawnego ten, kto może poszukiwać ochrony prawnej w drodze powództwa dalej idącego. Zasada ta opiera się na założeniach, że - po pierwsze, wydanie wyroku zasądzającego możliwe jest, jeżeli także ustalona zostanie legitymacja czynna powoda, oraz - po drugie, że wyrok tylko ustalający istnienie stosunku prawnego nie zapewni ostatecznej ochrony prawnej, ponieważ nie jest - w przeciwieństwie do wyroków zasądzających - wykonalny na drodze egzekucji sądowej. W przedmiotowej sprawie rację miała strona powodowa wskazując, że aktualnie w literaturze, ani w orzecznictwie nie powstają wątpliwości co do posiadania przez kredytobiorców w zgłoszeniu żądania o ustalenie nieważności umowy. Ocena istnienia interesu prawnego powinna odwoływać się do względów celowości i ekonomii procesowej, zwłaszcza gdy spór dotyczył samej tylko zasady. W tym kontekście interes prawny należy definiować jako potrzebę ochrony strefy prawnej powoda, którą może uzyskać już przez samo ustalenie stosunku prawnego lub prawa (wyrok Sądu Najwyższego z 6 marca 2019 r., I CSK 80/18). Z kolei samo istnienie możliwości wytoczenia powództwa o świadczenie nie w każdej sytuacji będzie świadczyć o braku interesu prawnego w żądaniu ustalenia. Brak interesu prawnego wystąpi wówczas jedynie, gdy wyrok zasądzający świadczenie zapewni pełną (adekwatną do sytuacji prawnej powoda) ochronę prawną jego uzasadnionych interesów, jednakże w tym przypadku jest to niemożliwe (wyrok Sądu Najwyższego z 9 lutego 2012 r., III CSK 181/11, postanowienie Sądu Najwyższego z 27 stycznia 2022 r., I CSK 277/22, wyrok Sądu Najwyższego z 23 czerwca 2022 r., sygn. akt II CSKP 616/22). Należy przy tym wskazać, że Sąd w niniejszym składzie stoi również na stanowisku, iż za istnieniem interesu prawnego w świetle art. 189 k.p.c. w ustaleniu nieważności umowy przemawia również to, że wyrok ustalający nieważność umowy mógłby stanowić podstawę do wykreślenia hipotek z księgi wieczystej nieruchomości ustanowionych na zabezpieczenie wierzytelności wynikającej z umowy kredytu. Aktualnie zarówno w orzecznictwie Sądu Najwyższego, jak również w doktrynie reprezentowany jest pogląd, który dopuszcza możliwość dokonania wpisu w księdze wieczystej, a więc również wykreślenie prawa ujawnionego w księdze wieczystej na podstawie wyroku ustalającego nieważność umowy, na podstawie której w księdze wieczystej zostało ujawnione określone prawo. Przyjmuje się również, że co do zasady, jeśli nieruchomość ma założoną księgę wieczystą, to nie występuje interes prawny w wytoczeniu powództwa o ustalenie prawa lub stosunku prawnego dotyczącego nieruchomości. Nie jest natomiast wykluczony interes prawny w wytoczeniu powództwa o ustalenie, gdy ze względu na okoliczności konkretnej sprawy, interes prawny powoda nie wyczerpuje się jedynie w ujawnieniu w księgach wieczystych aktualnego stanu prawnego danej nieruchomości albo jeśli nieruchomość nie ma założonej księgi wieczystej. Według prezentowanego stanowiska, w tych wyjątkowych wypadkach wyrok wydany w sprawie o ustalenie może być podstawą wpisu do księgi wieczystej (Fras Mariusz (red.), Habdas Magdalena (red.), Ustawa o księgach wieczystych i hipotece. Komentarz, Opublikowano: WKP 2021, cytowane za LEX). Sąd w niniejszym składzie aprobuje powyżej zaprezentowane poglądy. W ocenie Sądu powód posiada interes prawny w żądaniu ustalenia nieważności umowy, który przejawia się także w tym, że usunie niepewność co do łączącego strony stosunku prawnego i zakończy spór istniejący pomiędzy stronami co do tego, czy umowa jest ważna, czy też nie. W ocenie Sądu, powód posiadał interes prawny w uzyskaniu wyroku ustalającego co do ważności zawartej z pozwanym umowy kredytu, przy czym powodowi nie przysługiwało roszczenie dalej idące, ponieważ nawet uwzględnienie roszczenia o zwrot całej kwoty kredytu nie usunęłoby niepewności co do ważności łączącego strony stosunku prawnego i nie zapobiegłoby ewentualnym dalszym sporom stron, co do tej okoliczności.

Z kolei należy wskazać, że domagając się ustalenia nieważności umowy kredytu powód pierwszej kolejności podniósł zarzut, że umowa była sprzeczna z art. 69 ustawy Prawo bankowe, ponieważ w istocie nie określono w niej kwoty udzielonego kredytu, a we wzorcu umownym nie tylko nie podano metodologii ustalenia kursu, ale również nie wskazano częstotliwości z jaką się to odbywa, ani nawet miejsca jego publikacji. Dalej powód zarzucił, że umowa była nieważna w świetle art. 58 k.c. oraz art. 353 ¹ k.c. ponieważ była ona sprzeczna z zasadami współżycia społecznego z uwagi na naruszenie obowiązku informacyjnego, zasad lojalności oraz równości i słuszności kontraktowej, poprzez dowolne kształtowanie przez pozwany bank oprocentowania kredytu.

W ocenie Sądu wbrew stanowisku powoda, nie można przyjąć, aby przedmiotowa umowa była sprzeczna z obowiązującą w dacie zawarcia ustawą Prawo bankowe, a zwłaszcza jej art. 69 ustawy Prawo bankowe. Umowa kredytu na lokal indeksowanego kursem franka szwajcarskiego nr (...) była umową o kredyt denominowany w CHF. Wyjaśnić należy, że kredyt denominowany to kredyt, którego wartość wyrażona została w umowie w walucie obcej, ale uruchomiony został w walucie polskiej, a kredytobiorca dokonuje spłaty rat kapitałowo-odsetkowych również w walucie polskiej, po przeliczeniu według kursu wymiany walut na dany dzień (najczęściej na dzień spłaty). Kredytobiorca zwraca bankowi sumę nominalną udzielonego kredytu (kapitał) stanowiącą określoną równowartość waluty obcej, w zależności od bieżącego kursu wymiany, wraz z odsetkami oraz ewentualnie innymi opłatami i prowizjami. Na podstawie takiej umowy kredytobiorca uzyskuje kredyt w walucie obcej, zatem sama kwota i waluta kredytu jest już określona w chwili podpisania umowy, przy czym zarówno wypłata kwoty kredytu, jak i spłata poszczególnych rat zawsze odbywa się w złotówkach. Kredyty denominowane do waluty innej niż polska są nadal dopuszczalne, jako możliwy wariant umowy kredytu. W świetle art. 4 ustawy z 29 lipca 2011 roku o zmianie ustawy Prawo bankowe oraz niektórych innych ustaw, tzw. antyspreadowej (Dz. U. Nr 165, poz. 984), która weszła w życie 26 sierpnia 2011 roku, w przypadku kredytów lub pożyczek pieniężnych zaciągniętych przez kredytobiorcę lub pożyczkobiorcę przed dniem wejścia w życie ustawy ma zastosowanie art. 69 ust. 2 pkt 4a oraz art. 75b ustawy Prawo bankowe, w stosunku do tych kredytów lub pożyczek pieniężnych, które nie zostały całkowicie spłacone - do tej części kredytu lub pożyczki, która pozostała do spłacenia. Mając na względzie powyższe, należy wskazać, że art. 69 ust. 2 pkt 4a oraz art. 75b ustawy Prawo bankowe odnoszą się bezpośrednio do kwestii kredytów denominowanych lub indeksowanych do waluty obcej, co potwierdza, że tego rodzaju kredyty istniały i nadal istnieją w obrocie prawnym. Wskazać przy tym należy, że ułożenie stosunku prawnego w ten sposób, że strony wskazują inną walutę zobowiązania i inną walutę wykonania tego zobowiązania, jest dopuszczalne w myśl zasady swobody umów (art. 353 ¹ k.c.). Dopuszczalność ułożenia stosunku prawnego w taki sposób, że strony ustalają w umowie inną walutę zobowiązania i inną walutę wykonania zobowiązania została potwierdzona przez Sąd Najwyższy (wyroki Sądu Najwyższego z 25 marca 2011 r., sygn. akt IV CSK 377/10 i z 29 kwietnia 2015 r., sygn. akt V CSK 445/14). Zgodnie z § 1 ust. 1 umowy bank udzielił kredytobiorcy kredytu w kwocie 167 105,54 zł na warunkach określonych w umowie i regulaminie, przy czym w § 1 ust. 2 umowy kredyt był indeksowany do waluty obcej CHF. Saldo kredytu w walucie obcej było obliczane według zasad opisanych w regulaminie na podstawie kursu waluty obcej obowiązującego w dacie uruchomienia kredytu lub w przypadku kredytu wypłacanego w transzach – kursów waluty obcej obowiązujących w dacie uruchomienia poszczególnych transz kredytu.

Jednakże roszczenie o ustalenie na podstawie art. 189 k.p.c., że umowa kredytu na lokal indeksowanego kursem franka szwajcarskiego nr (...) jest nieważna podlegało uwzględnieniu w świetle art. 353 ^{( 1 )}k.c. w zw. z art. 58 k.c., ponieważ zapisy umowy umożliwiały bankowi jednostronne, poza jakąkolwiek kontrolą, kształtowanie świadczeń kredytobiorcy.

Sąd Najwyższy w dniu 28 kwietnia 2022 r. w sprawie o sygn. akt III CZP 40/22 podjął uchwałę, zgodnie, z którą sprzeczne z naturą stosunku prawnego kredytu indeksowanego do waluty obcej są postanowienia, w których kredytodawca jest upoważniony do jednostronnego oznaczenia kursu waluty właściwej do wyliczenia wysokości zobowiązania kredytobiorcy oraz ustalenia wysokości rat kredytu, jeżeli z treści stosunku prawnego nie wynikają obiektywne i weryfikowalne kryteria oznaczenia tego kursu.

Uchwała umożliwia uznanie umowy o kredyt frankowy za nieważną wskutek przyznania w niej bankowi jednostronnego ustalenia kursu spłaty umowy. Podkreśla się, że orzeczenie to może mieć szczególne znacznie dla przedsiębiorców, których nie wiąże ochrona wynikająca z uznania danych postanowień umów kredytowych za abuzywne postanowienia umowne w świetle art. 385 ¹ k.c. Uznanie umowy za nieważną jako sprzeczną z naturą stosunku zobowiązaniowego dotyczyć może wszystkich uczestników obrotu, a więc także umów kredytowych zawartych przez banki z przedsiębiorcami.

Uwzględniając powyższe rozważania zdaniem Sądu przedmiotowa umowa jest nieważna i krytycznie należy ocenić cały mechanizm poprzedzający udzielenie kredytu. Nie ulega bowiem wątpliwości, że działania banku były nakierowane na udzielenie jak największej ilości kredytów, a tym samym maksymalne zwiększenie swojego udziału na rynku bankowym. Nadto bank jako podmiot profesjonalny, posiadający specjalistyczną wiedzę dotyczącą transakcji walutowych był w stanie zabezpieczyć się przed ryzykiem kursowym, jednakże nie poinformował powoda o występującym ryzyku, a tym bardziej nie umożliwił powodowi chociażby częściowego zabezpieczenia swoich interesów. Korzyści powoda wynikające z niższej stopy oprocentowania kredytu waloryzowanego w żaden sposób nie równoważyły ryzyka, którym obciążono powoda, a przed którym bank był całkowicie zabezpieczony za pomocą odpowiednich operacji na rynku międzybankowym. Zgodnie z art. 353 ¹ k.c. strony zawierające umowę mogą ułożyć stosunek prawny według swego uznania, byleby jego treść lub cel nie sprzeciwiały się właściwości (naturze) stosunku, ustawie ani zasadom współżycia społecznego.

W świetle art. 353 ¹ k.c. oraz art. 69 ustawy Prawo bankowe umowa kredytowa wymaga zastosowania odpowiedniego mechanizmu na etapie określenia kursu CHF na potrzeby ustalenia każdej kolejnej raty, który wykluczyłby możliwość jednostronnego, arbitralnego określenia chociażby wysokości kursu przez kredytujący bank. Zapisy umowy w tym zakresie powinny być sformułowane w sposób jednoznaczny i jednocześnie powinny pozwalać na to, aby kredytobiorca mógł z góry ustalić poziom, do którego ponosi ryzyko związane ze skorzystaniem z takiego kredytu w banku, oferującym znane z góry warunki ustalania wysokości rat kapitałowych. Kredytobiorca musi takie zapisy zaakceptować, mimo że nie jest w stanie z góry przewidzieć kwotowego wymiaru poszczególnych rat. Tymczasem, w przedmiotowej sprawie, co potwierdzają wprost zapisy umowy kredytu nr (...) z 1 września 2009 r. nie wskazano mechanizmu określania kursu franka szwajcarskiego na potrzeby określenia każdej raty, który jednocześnie byłyby niezależny od decyzji pozwanego. Należy przy tym mieć na uwadze, że ani z umowy, ani z regulaminu zasadniczo nie wynika, na jakiej podstawie kurs był ustalany przez bank w stosunkach pomiędzy stronami w okresie od 1września 2008 r. do 16 stycznia 2014 r. Nadto, żaden z przepisów umowy nie zawierał jakichkolwiek ograniczeń odnośnie sposobu ustalania przez bank kursów walut, w szczególności nie wyłączał możliwości ustalenia oddzielnych kursów walut na potrzeby umów kredytowych denominowanych do walut obcych i oddzielnych na potrzeby skupu lub sprzedaży tychże walut. W ocenie Sądu bank mógł dowolnie i jednostronnie określać zarówno kurs kupna jak i sprzedaży franka szwajcarskiego, a tym samym miał możliwość arbitralnego kształtowania wysokości raty, którą powód był zobowiązany uiszczać w wykonaniu umowy. Podobnie zresztą uczyniono przy określaniu oprocentowania kredytu odwołując się do stawki LIBOR, a więc stawki, na wysokość której pozwany nie miał jakiegokolwiek wpływu. Odnosząc się do zarzutów strony pozwanej, należy wskazać, że o nieważności umowy decyduje treść jej postanowień, a nie sposób jej wykonania. Nie ma również znaczenia to, że powód mógł wnioskować o negocjację kursu, ponieważ decyzja taka zależała wyłącznie od banku. W pkt. III 9. Regulaminu kredytowania przedsiębiorców wskazano, że zmiana waluty kredytu wymaga zawarcia aneksu do umowy. Realizacja dyspozycji zmiany waluty kredytu miała nastąpić w szczególności pod warunkiem zapewnienia najpóźniej w dniu poprzedzającym dzień realizacji dyspozycji środków na rachunku bankowym na spłatę odsetek (naliczonych od dnia ostatniej spłaty do dnia realizacji dyspozycji) oraz na pokrycie prowizji za zmianę waluty kredytu. Nadto, w świetle pkt. III 13 regulaminu wysokość prowizji za udzielenie kredytu obliczana była według tabeli opłat i prowizji dla małych firm obowiązującej w dniu sporządzenia umowy od całkowitej kwoty kredytu określonej umowie, również w przypadkach kredytów wypłacanych w transzach. Nie ma więc w tym zakresie mowy o rzekomej dowolności powoda w zakresie wyboru waluty kredytu, zwłaszcza, że w przypadku gdyby bank wyraził na to zgodę, to powód musiałby ponieść z tego tytułu koszty prowizji.

Nadto, w ocenie Sądu Okręgowego przedmiotowa umowa była nieważna także w świetle art. 58 § 2 k.c., zgodnie z którym nieważna jest czynność prawna sprzeczna z zasadami współżycia społecznego.

W uzasadnieniu wyroku z 30 grudnia 2019 r., sygn. akt I ACa 196/19 Sąd Apelacyjny w Warszawie dopuścił co do zasady możliwość, aby uznać za nieważną umowę o kredyt denominowany do franka szwajcarskiego pomiędzy przedsiębiorcami. Sąd ten wskazał, że szczególnego znaczenia na tle art. 58 § 2 k.c. nabierają oceny moralne dokonywane z uwagi na wartość, jaką stanowi sprawiedliwa równość podmiotów. Pozwalają one w pewnych przypadkach uznać umowę za nieważną na podstawie komentowanego przepisu, jeżeli jej zawarcie lub nadanie jej określonej treści było wynikiem nadużycia przez jedną ze stron silniejszej (pod różnymi względami) pozycji. O sprzeczności z zasadami współżycia społecznego mówi się także, gdy na gruncie danej umowy dochodzi do naruszenia tzw. słuszności (sprawiedliwości) kontraktowej rozumianej jako równomierny rozkład uprawnień i obowiązków w stosunku prawnym czy też korzyści i ciężarów oraz szans i ryzyk związanych z powstaniem i realizacją tego stosunku. Takie naruszenie ma miejsce, gdy zawarta przez stronę umowa nie jest wyrazem w pełni świadomie i rozważnie podjętej decyzji, gdyż na treść umowy wpłynął brak koniecznej wiedzy czy presja ekonomiczna. Negatywna ocena umowy ze względu na kryteria moralne uzasadniona jest w tych tylko przypadkach, gdy kontrahentowi osoby pokrzywdzonej można postawić zarzut złego postępowania, polegającego na wykorzystaniu (świadomym lub spowodowanym niedbalstwem) swojej przewagi (por. wyrok Sądu Apelacyjnego z dnia 31 stycznia 2019 r. I ACa 7/18).

W realiach niniejszej sprawy głównym zobowiązaniem powoda było spłacenie kwoty udzielonego kredytu, obliczonej poprzez zastosowanie denominacji do waluty CHF. Nie może być ono określone przez bank na podstawie jednostronnego oświadczenia. Umowa zawierająca taką klauzulę powinna zostać uznana za nieważną z powodu jej sprzeczności z normą zawartą w powołanym przepisie ze skutkiem ex tunc, czyli już od daty jej zawarcia. Należy przy tym wskazać, że ustalenie nieważności takiej umowy jest możliwe w każdym czasie. Postanowienia umowy lub wzorca, ustalone jednostronnie przez bank i przyznające mu uprawnienie do jednostronnego, samodzielnego ustalania kursu kupna i sprzedaży w stosunku do PLN, bez wskazania reguł kształtowania tego kursu, stanowią postanowienia naruszające dobre obyczaje, godzą bowiem w istotę równowagi kontraktowej stron. Polityka kursowa banku i decyzje władz banku nie mogą w sposób nie poddany kontroli kontraktowej wpływać na obowiązki kredytobiorców.

Ze wszystkich powyższych względów należało uznać, że przedmiotowa umowa jest nieważna w całości jako sprzeczna z art. 353 ¹ k.c. w zw. art. 58 § 2 k.c., ponieważ określała wzajemne świadczenia stron w sposób nieadekwatny, umożliwiając bankowi swobodne kształtowanie wzajemnego świadczenia powoda. Takie ukształtowanie obowiązków i uprawnień stron pozostawało w sprzeczności z naturą umowy kredytowej, a tym samym przekraczało granice swobody umów, co oznacza nieważność całej umowy. Wobec czego w pkt. 1 sentencji wyroku na podstawie art. 189 k.p.c. Sąd ustalił, że umowa kredytu numer (...) z 1 września 2008 r. pomiędzy powodem P. C. i poprzednikiem prawnym pozwanego (...) Bank (...) S.A. Oddział w Polsce jest nieważna.

Z kolei należy wskazać, że konsekwencją uznania za nieważne umowy kredytu nr (...) z 1 września 2008 r. jest powstanie po stronie powoda roszczenia o zwrot świadczeń pieniężnych spełnionych w wykonaniu nieważnej czynności prawnej. Zgodnie ze stanowiskiem Sądu Najwyższego, stronie, która w wykonaniu umowy kredytu, dotkniętej nieważnością, spłacała kredyt, przysługuje roszczenie o zwrot spłaconych środków pieniężnych jako świadczenia nienależnego (art. 410 § 1 w związku z art. 405 k.c.) niezależnie od tego, czy i w jakim zakresie jest dłużnikiem banku z tytułu zwrotu nienależnie otrzymanej kwoty kredytu (uchwała Sądu Najwyższego - Izba Cywilna z 16 lutego 2021 r., III CZP 11/20). Zgodnie z art. 405 k.c. kto bez podstawy prawnej uzyskał korzyść majątkową kosztem innej osoby, obowiązany jest do wydania korzyści w naturze, a gdyby to nie było możliwe, do zwrotu jej wartości. Z kolei na podstawie art. 410 § 2 k.c. świadczenie jest nienależne, jeżeli ten, kto je spełnił, nie był w ogóle zobowiązany lub nie był zobowiązany względem osoby, której świadczył, albo jeżeli podstawa świadczenia odpadła lub zamierzony cel świadczenia nie został osiągnięty, albo jeżeli czynność prawna zobowiązująca do świadczenia była nieważna i nie stała się ważna po spełnieniu świadczenia. W przedmiotowej sprawie, po modyfikacji powództwa powód domagał się od pozwanego zapłaty kwoty 20 000 zł i 16 073,45 CHF, które to kwoty stanowiły różnicę opłat dokonanych przez powoda z tytułu umowy kredytu według stanu na dzień 9 listopada 2021 r. w wysokości 196 089,77 zł oraz 68 440,86 CHF, tj. sumą rat spłaconych w okresie od zawarcia przez powoda umowy kredytu z pozwanym do dnia 9 listopada 2012 r. a kwotą udzielonego kredytu tj. 417 105,54 zł. Sąd nie powziął wątpliwości co do tych wyliczeń powoda, tym bardziej, że powód wskazał, że kwota 16 073,45 CHF została podana i obliczona w ten sposób, że powód od sumy uiszczonych rat kapitałowo-odsetkowych uiszczonych w złotówkach odjął najpierw dochodzoną kwotę 20 000 zł, następnie po pomniejszeniu tej kwoty zsumował raty kapitałowo-odsetkowe wyrażone w CHF po przeliczeniu na złotówki po kursie NBP z dnia sporządzenia modyfikacji tj. 314 992,21 zł a następnie odjął kapitał tj. kwotę 417 105,54 zł. Pozostała kwota 73 976,44 zł po przewalutowaniu na PLN stanowiła część roszczenia głównego i wynosiła 16 073,45 CHF. Mając na uwadze powyższe Sąd na podstawie art. 410 § 2 k.c. w zw. z art. 405 k.c. zasądził na rzecz powoda od pozwanego kwoty 20 000 zł wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie liczonymi od dnia 4 maja 2021 r. do dnia zapłaty i 16 073,45 CHF wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie liczonymi od dnia 3 lipca 2024 r. do dnia zapłaty. O odsetkach ustawowych za opóźnienie od kwot wskazanych w pkt 2 wyroku Sąd orzekł stosownie do art. 481 § 1 i 2 k.c. Sąd oddalił żądanie zasądzenia odsetek od dnia doręczenia stronie pozwanej pisma w przedmiocie modyfikacji roszczenia, jako niezasadne.

Sąd nie uwzględnił natomiast zarzutu zatrzymania podniesionego przez pozwanego na rozprawie. Miałby on znaczenie wyłącznie, gdyby powód domagał się zapłaty całej spłaconej przez niego kwoty. Nie ulega wątpliwości, że powód dokonał spłaty całego kapitału i dokonując regularnych spłat kredytu dokonał jego nadpłaty i o jego roszczenie obejmuje wyłącznie tę nadpłatę.

O kosztach procesu Sąd orzekł w pkt II wyroku. Strona pozwana przegrała proces w całości, więc zastosowanie w niniejszej sprawie znajdzie w zakresie kosztów procesu przepis art. 98 k.p.c., według którego strona przegrywająca sprawę obowiązana jest zwrócić przeciwnikowi na jego żądanie koszty niezbędne do celowej obrony (zasada odpowiedzialności za wynik procesu). Wobec tego Sąd obciążył pozwanego kosztami procesu poniesionymi przez powoda P. C. w wysokości 11 847 zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia uprawomocnienia się niniejszego wyroku do dnia zapłaty z mocy art. 98 § 1 ¹ k.p.c. Na powyższą kwotę składały się: opłata sądowa od pozwu w wysokości uiszczonej dotychczasowo w kwocie 1030 zł (k. 52 i k. 265) i koszty zastępstwa procesowego w wysokości 10817 zł ustalone na podstawie § 2 ust. 7 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości w sprawie opłat za czynności radców prawnych z dnia 22 października 2015 r. w brzmieniu aktualnym oraz opłata skarbowa od dokumentu pełnomocnictwa w wysokości 17 zł.

Dodatkowo od pozwanego, jako strony przegrywającej, sąd nakazał pobrać część opłaty sądowej od pozwu w kwocie 19 856 zł, nie uiszczonej przez powoda, a wynikającej z modyfikacji powództwa.

SSO Monika Pawłowska

ZARZĄDZENIE

1.  (...)

2.  (...)

3.  (...)

SSO Monika Pawłowska