Portal Orzeczeń Sądu Okręgowego w Warszawie

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 27 września 2024 r.

Sąd Okręgowy w Warszawie XXVIII Wydział Cywilny w składzie:

Przewodniczący – sędzia Robert Masznicz

po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 23 września 2024 r. w Warszawie

z udziałem protokolantki, którą była

sekretarz sądowy Ismena Kyc

sprawy, w której powódką jest

J. R.

przeciwko pozwanemu bankowi pod firmą

(...) Bank (...) Spółka Akcyjna z siedzibą w W.

o ustalenie i zapłatę

1)  ustala, że umowa o kredyt hipoteczny nr (...) zawarta w dniu 15 lutego 2006 r. pomiędzy (...) Bank (...) S.A. (poprzednik prawny pozwanego banku) a powódką jest nieważna;

2)  zasądza od pozwanego banku na rzecz powódki sumę 141 161 złotych 26 groszy, wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie w spełnieniu świadczenia pieniężnego liczonymi następująco:

a)  od kwoty 116 779 zł 45 gr za okres od dnia 10 listopada 2022 r. do dnia zapłaty;

b)  od kwoty 24 381 zł 81 gr za okres od dnia 6 maja 2024 r. do dnia zapłaty;

3)  oddala powództwo o zapłatę w pozostałym zakresie;

4)  zasądza od pozwanego banku na rzecz powódki zwrot kosztów procesu w sumie 22 747 złotych, w tym:

a)  kwotę 1 000 zł tytułem kosztów, stanowiących uiszczoną opłatę od pozwu;

b)  kwotę 30 złotych tytułem kosztów, stanowiących uiszczoną opłatę od pisma zawierającego oświadczenie o rozszerzeniu powództwa;

c)  kwotę 100 zł tytułem kosztów, stanowiących uiszczoną opłatę od pisma zawierającego wniosek o udzielenie zabezpieczenia

d)  kwotę 21 600 zł tytułem kosztów zastępstwa procesowego, stanowiących dwukrotność stawki minimalnej wynagrodzenia pełnomocnika procesowego ustanowionego w osobie radcy prawnego;

e)  kwotę 17 zł tytułem kosztów, stanowiących uiszczoną opłatę skarbową od pełnomocnictwa procesowego złożonego w sprawie

- wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie w spełnieniu świadczenia pieniężnego za okres od dnia uprawomocnienia się orzeczenia do dnia zapłaty.

sygn. akt XXVIII C 6917/22

UZASADNIENIE WYROKU

Niniejsze uzasadnienie, składa się z części następujących:

I.  Przedstawienie stanowisk procesowych stron

II.  Podstawa faktyczna rozstrzygnięcia

III.  Podstawa prawna rozstrzygnięcia o powództwie

IV.  Podstawa prawna rozstrzygnięcia o kosztach postępowania.

Wydzielenie wymienionych części jest usprawiedliwione obszernością uzasadnienia.

I.  Przedstawienie stanowisk procesowych

Pismem z dnia 22 marca 2022 r. powódka (J. R.) zmodyfikowała (rozszerzyła) powództwo, wnosząc o ustalenie, że umowa o kredyt hipoteczny nr (...) z dnia 15 lutego 2005 r. zawarta przez powódkę (wówczas J. C.) z (...) Bank S.A. (poprzednik pozwanego banku) jest nieważna. Powódka wniosła również o zasądzenie na jej rzecz od pozwanego banku ( (...) Bank (...) Spółka Akcyjna z siedzibą w W.) kwoty 141.599,45 zł wraz odsetkami ustawowymi za opóźnienie liczonymi w następujący sposób:

- od kwoty 116.779,45 zł od upływu 7 dnia następującego po dniu doręczenia pozwu do dnia zapłaty;

- od kwoty 24.820,00 zł od upływu 7 dnia następującego po dniu doręczenia pisma zawierającego rozszerzenie powództwa do dnia zapłaty.

Dodatkowo powódka wniosła o zasądzenie od pozwanego na jej rzec zwrot kosztów procesu według norm przepisanych, w tym kosztów zastępstwa procesowego w wysokości dwukrotności stawki minimalnej.

(pozew - k. 3 i n., modyfikacja powództwa - k. 323 i n.)

Pozwany wniósł o oddalenie powództwa w całości, również w zakresie wynikłym z rozszerzenia powództwa, oraz o zasądzenie od powódki na rzecz pozwanego kosztów procesu według norm przepisanych.

(odpowiedź na pozew - k. 169 i n., odpowiedź na modyfikację k. 346 i n.)

Na wypadek uwzględnienia roszczenia powódki o zapłatę pozwany podniósł zarzut odpowiedni zarzut zatrzymania.

(zarzut zatrzymania - k. 303 i n.)

II.  Podstawa faktyczna rozstrzygnięcia

W dniu 5 grudnia 2005 r. powódka wypełniła formularz wniosku o udzielenie przez bank kredytu hipotecznego z przeznaczeniem na spłatę kredytu zawartego w innym banku na cele mieszkaniowe. Wnioskowana kwota kredytu została określona na 146.000 zł, okres kredytowania 35 lat, a waluta kredytu jako „CHF”.

W dacie złożenia wniosku i zaciągania zobowiązania powódka była zatrudniona na podstawie umowy o pracę na czas nieokreślony w Miejskim Szpitalu (...) w O. jako Kierownik (...), prowadząc również jednoosobową działalność gospodarczą.

(wniosek kredytowy – k. 213 i n., karta informacyjna wnioskodawcy – k. 217 i n., zaświadczenie o zatrudnieniu - k. 220 i n., informacja CEIDG - k. 274, umowa kredytu hipotecznego z dnia 9 listopada 2004 r. – k. 38 i n.)

W dniu 15 lutego 2006 r. zawarła z (...) Bank S.A. z siedzibą w W. umowę Nr (...) kredytu hipotecznego w walucie wymienialnej. Zgodnie z umową Bank udzielił kredytobiorcy kredytu w kwocie 57.303,16 CHF, a kredytobiorca zobowiązał się do jego wykorzystania zgodnie z warunkami przedmiotowej umowy. Kredyt został udzielony na okres 420 miesięcy. W § 1 ust. 1 umowy wskazano, że kredyt przeznaczony jest na spłatę kredytu zaciągniętego w innym banku przeznaczonego na cele mieszkaniowe oraz wykończenie kredytowanej nieruchomości.

Oprocentowanie kredytu oznaczono jako równe stopie bazowej oprocentowania, którą stanowi LIBOR dla 6 miesięcznych depozytów CHF, powiększonej o stałą marżę (§ 4 umowy).

Spłata należności z tytułu kredytu miała następować na prowadzone przez Bank konto kredytobiorcy (§ 6 umowy).

W sprawach nieuregulowanych niniejszą umową mają zastosowanie postanowienia „Regulaminu udzielania kredytu budowlano-hipotecznego dla Klientów Indywidualnych w (...) Banku (...) S.A.”, którego znajomość kredytobiorca potwierdza podpisem na niniejszej umowie oraz oświadcza, że wyraża zgodę na włączenie postanowień w nim zawartych do treści umowy (§ 12 ust. 3 umowy).

(umowa – k. 30 i n.)

Regulamin udzielania kredytu hipotecznego dla Klientów Indywidualnych w (...) Bank (...) S.A. zawierał w szczególności przepisy następujące.

Kredyt przyznawany jest w złotych lub w walucie obcej (§ 11 ust. 1 regulaminu).

Wypłata kredytu/transz kredytu w walucie obcej, następuje przy zastosowaniu kursu zakupu walut w banku, z dnia wypłaty kredytu (§ 19 ust. 4 regulaminu).

W przypadku kredytów w walutach obcych, raty spłat przeliczane są na złote, według ostatniej tabeli kursów ogłoszonej przez bank w dniu jej wymagalności, przy zastosowaniu kursu sprzedaży walut (§ 21 ust. 3 regulaminu).

(regulamin - k. 34 i n.)

Kredyt został wypłacony w złotych w sumie 138 697 zł 10 gr.

(zaświadczenie banku – k. 55)

Kredyt został wykorzystany zgodnie z umową. Powódka zamieszkała w lokalu, którego zakup i remont były sfinansowane odpowiednim kredytem. Lokal był wykorzystywany na zaspokojenie mieszkalnych potrzeb własnych powódki bez związku z prowadzoną przez nią działalnością gospodarczą.

(zeznania powódki – k. 380 i n.)

W dniu 3 maja 2008 r. powódka zawarła związek małżeński z S. R..

(wyrok sądu – k. 53)

Dnia 13 listopada 2015 r. strony umowy kredytu (pozwany bank i powódka) oraz mąż powódki zawarli umowę przystąpienia do długu. Zgodnie z tą umową mąż powódki przystąpił do długu wynikającego z umowy kredytu z dnia 15 lutego 2006 r. jako dłużnik solidarny. Tego samego dnia strony umowy kredytu zawarły aneks nr 1, uwzględniający w szczególności skutki umowy przystąpienia do długu.

(umowa przystąpienia do długu - k. 46 i n., aneks nr 1 do umowy kredytu hipotecznego – k. 49 i n.)

W dniu 21 stycznia 2021 r. zapadł wyrok rozwiązujący małżeństwo powódki. Wyrok stał się prawomocny.

(wyrok sądu – k. 53)

W dniu 8 listopada 2021 r. powódka i jej były mąż zawarli porozumienie, zgodnie z którym były mąż w szczególności przeniósł na powódkę wszelkiie wierzytelności, zarówno pieniężne jak i niepieniężne (prawa i roszczenia), wynikające z umowy kredytu hipotecznego z dnia 15 lutego 2006 r. Zrzekł się również wszelkich przysługujących mu względem banku roszczeń oraz wyraził zgodę na stwierdzenie nieważności umowy kredytu.

(porozumienie – k. 54 i n.)

Przed wytoczeniem powództwa pozwany bank wstąpił we wszystkie prawa i obowiązki (...) Banku (...) S.A. wynikające z umowy kredytu.

(bezsporne i potwierdzone powszechnie dostępną informacją KRS)

W okresie do dnia 5 marca 2024 r. w wykonaniu umowy kredytobiorcy świadczyli na rzecz banku łącznie kwotę 141.161,26 zł.

(zaświadczenie banku – k. 55 i n., lista operacji – k. 328 i n., historia spłat – k. 354 i n.)

Pismem z dnia 24 maja 2023 r. pozwany bank oświadczył powódce o skorzystaniu z prawa zatrzymania. Pismo zostało doręczone w dniu 30 maja 2023 r.

(oświadczenie o skorzystaniu z prawa zatrzymania wraz z dowodem nadania i doręczenia - k. 307 i n.)

Stan faktyczny został ustalony na podstawie oceny całokształtu materiału dowodowego w sprawie. Fakty i istotne okoliczności sprawy są potwierdzone niekwestionowanymi dokumentami prywatnymi i urzędowymi, złożonymi do akt sprawy zgodnie z art. 243 ² Kodeksu postępowania cywilnego (k.p.c.).

Na rozprawie Sąd postanowił na podstawie art. 235 ² § 1 pkt 2 k.p.c. pominąć wnioskowany przez stronę pozwaną dowód z opinii biegłego oraz dowody z dokumentów, które nie zostały złożone do akt sprawy, a o których złożenie (w tym o zwrócenie się o informację do odpowiedniego organu władzy), wnioskowała strona pozwana. Wnioskowany dowód z opinii biegłego był nieprzydatny dla rozstrzygnięcia o ważności lub nieważności umowy i nie było potrzeby przeliczenia wysokości zobowiązań stron według zasad nieprzewidzianych w umowie, np. innych kursów czy stóp procentowych. Wnioskowane dowody z dokumentów również były nieprzydatne lub nieistotne dla rozstrzygnięcia, gdyż fakty istotne, które miały być wyjaśnione w ten sposób, zostały w wystarczającym stopniu wyjaśnione treścią innych dokumentów (wniosek o kredyt, umowa kredytu, aneks do umowy), zeznaniami powódki oraz powszechnie dostępną informacją (CEIDG).

(protokół rozprawy z dnia 23 kwietnia 2024 r. – k. 342 i n., protokół rozprawy z dnia 23 września 2024 r. - k. 380 i n.)

Zeznania powódki zostały ocenione jako wiarygodne co do motywacji zawarcia umowy. Treść zeznań potwierdziła status powódki jako konsumentki przy zawieraniu umowy, jak również brak indywidualnego uzgodnienia odpowiednich klauzul, co zresztą potwierdza treść i forma dokumentów, jako że umowa została przygotowana przez pozwanego na zasadzie przedstawienia do podpisu wzorca powiązanego treściowo z niepodlegającym negocjacjom ani uzgodnieniom indywidualnym regulaminem.

(zeznania powódki - k. 380 i n.)

Ustalenia poczyniono z uwzględnieniem faktów, o których informacja jest powszechnie dostępna oraz faktów bezspornych, zgodnie z art. 228 § 2 i art. 229 oraz 230 k.p.c.

I.  Podstawa prawna rozstrzygnięcia w odpowiednim zakresie

Sąd Okręgowy zważył, co następuje.

Powództwo podlega uwzględnieniu co do żądania ustalenia nieważności umowy oraz co do żądania zapłaty do wysokości świadczeń faktycznie spełnionych w wykonaniu umowy, wraz z odpowiednimi odsetkami. Wskutek rozstrzygnięcia sporu na korzyść strony powodowej należy jej się od pozwanego banku zwrot kosztów procesu według norm przepisanych.

Zasadne było stanowisko strony powodowej, oparte się na twierdzeniu o nieważności umowy kredytu z przyczyny abuzywności odpowiednich klauzul umownych, których wyeliminowanie prowadzi do niemożności utrzymania umowy. Takie stanowisko jest zgodne z linią orzeczniczą, ukształtowaną przy rozpoznawaniu spraw opartych na jednakowej lub podobnej podstawie faktycznej przez sądy powszechne oraz w orzecznictwie Sądu Najwyższego (uchwały Sądu Najwyższego, III CZP 40/22 i III CZP 25/22). W uzasadnieniu wyroku nie ma potrzeby i nie ma obowiązku wyrażania szczegółowego stanowiska do wszystkich poglądów prezentowanych przez strony, o ile nie miały one istotnego znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy. Dopuszczalne – a zgodnie z art. 327 ¹ § 2 k.p,c. wręcz konieczne – jest rozprawienie się z poszczególnymi zarzutami kompleksowo (por. wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie, VI ACa 1651/15).

Podstawę takiego rozstrzygnięcia stanowią przepisy prawa niżej przytoczone i objaśnione.

Zgodnie z art. 69 ust. 1 Prawa bankowego, przez umowę kredytu bank zobowiązuje się oddać do dyspozycji kredytobiorcy na czas oznaczony w umowie kwotę środków pieniężnych z przeznaczeniem na ustalony cel, a kredytobiorca zobowiązuje się do korzystania z niej na warunkach określonych w umowie, zwrotu kwoty wykorzystanego kredytu wraz z odsetkami w oznaczonych terminach spłaty oraz zapłaty prowizji od udzielonego kredytu. Umowa wskazywała m.in. kwotę i walutę kredytu, wysokość odsetek i terminy spłaty. Zgodnie z art. 384 § 1 Kodeksu cywilnego (k.c.), częścią umowy był również regulamin.

Pogląd o dopuszczalności umowy kredytu indeksowanego lub denominowanego przed 2011 r. (kiedy w ustawie Prawo bankowe określono jej postanowienia) należy uznać za ugruntowany w orzecznictwie Sądu Najwyższego (por. wyrok Sądu Najwyższego, II CSK 19/18 i powołane tam wcześniejsze orzecznictwo). Ustawodawca w aktach prawnych wydanych po dacie zawarcia umowy dwukrotnie regulował obowiązki i uprawnienia wiążące się z umowami kredytu indeksowanego i denominowanego (ustawa z dnia 29 lipca 2011 r. o zmianie ustawy - Prawo bankowe oraz niektórych innych ustaw oraz ustawa z dnia 23 marca 2017 r. o kredycie hipotecznym oraz o nadzorze nad pośrednikami kredytu hipotecznego i agentami). Z powyższego wynika, że odpowiednie umowy zawarte przed 2011 r. nie zostały przez ustawodawcę uznane za zasadniczo nieważne, gdyż racjonalny ustawodawca nie nowelizowałby przepisów regulujących dalsze obowiązywanie ogółu umów w razie uznania ich za zasadniczo nieważne.

W ocenie Sądu Okręgowego niewiążące są natomiast odpowiednie postanowienia umowy badanej w sprawie, w szczególności postanowienia określające zasady denominacji. Treść umowy ani regulaminu nie określa zasad ustalania kursu kupna w tabeli obowiązującej w Banku, stanowiącego podstawę ustalenia równowartości kwoty wyrażonej we frankach szwajcarskich, podlegającej wypłacie w złotych. Analogicznie nie są określone zasady ustalania kursu sprzedaży waluty obowiązującego w dniu płatności raty kredytu, co według umowy i regulaminu ma stanowić podstawę ustalenia wysokości świadczenia kredytobiorcy.

Brak jest również przepisów prawa, które wpływają na sposób określania kursu przez pozwanego, w szczególności, zgodnie z art. 111 ust. 1 pkt 4 Prawa bankowego, nakazuje się jedynie ogłaszanie stosowanych kursów. Pozwany, jako niewiodący w skali światowej bank, nie ma, co prawda, istotnego wpływu na wysokość kursów stosowanych na rynkach walutowych, jednak sposób określania kursów stosowanych przez pozwanego dla poszczególnych transakcji według umowy jest niczym nieograniczony. Kryteria rynkowe i potencjalny wpływ nadzoru finansowego nie stanowią tu czytelnego i jednoznacznego obostrzenia. Nawet w warunkach konkurencji, ustalenie kursu na zbyt niskim (w przypadku kupna) lub zbyt wysokim (w przypadku kursu sprzedaży) poziomie w praktyce wcale nie oznacza automatycznej rezygnacji kontrahentów banku z transakcji walutowych. Bank może ustalić równocześnie kilka tabel kursów i stosować je w zależności od rodzaju transakcji (a więc inny kurs stosować dla transakcji kantorowych, inny dla skupu/sprzedaży dokonywanej za pośrednictwem rachunków bankowych, zaś jeszcze inny dla obliczeń związanych z udzielaniem i spłatą kredytów).

W wyżej opisany sposób pozwany bank zastrzegł dla siebie możliwość jednostronnego określenia (zmiany) wysokości zobowiązania drugiej strony. Ten sam mechanizm sprawia, że świadczenie należne od kredytobiorcy pozostaje niedookreślone i to zarówno w zakresie odsetek, jak i kwoty kapitału kredytu podlegającej zwrotowi.

Ustalenia faktyczne uzasadniają ocenę, że strony nie zawarłyby badanej umowy bez postanowień odnoszących się do przeliczeń PLN na CHF. Wskazuje na to już samo ustalenie wysokości odsetek powiązanych ze stopą procentową stosowaną na rynku do waluty szwajcarskiej. Z ustawy nie wynika, co prawda, zakaz stosowania stóp procentowych charakterystycznych dla CHF do wierzytelności wyrażonych w PLN, jednakże na rynku takie umowy nie są zawierane, co jest okolicznością powszechnie znaną. Ani pozwany bank, ani żaden inny, nie oferował umów kredytu złotówkowego oprocentowanego poprzez odwołanie do stopy LIBOR w praktyce stosowanej do CHF. Bez zakwestionowanego postanowienia umowa kredytu nie zostałaby zawarta w ogóle, względnie byłaby zawarta na warunkach odmiennych co do istoty (np. jako kredyt w złotówkach oprocentowany według innej stopy niż LIBOR).

Oceniając odpowiednie postanowienia umowne jako niedozwolone w stosunku do konsumentów (klauzule abuzywne), sąd zważył, co następuje.

Zgodnie z art. 385 ¹ § 1 k.c., postanowienia umowy zawieranej z konsumentem nieuzgodnione indywidualnie nie wiążą go, jeżeli kształtują jego prawa i obowiązki w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy (niedozwolone postanowienia umowne). Nie dotyczy to postanowień określających główne świadczenia stron, w tym cenę lub wynagrodzenie, jeżeli zostały sformułowane w sposób jednoznaczny. Jak wskazał Sąd Najwyższy (II CSK 19/18), postanowienie umowne jest sprzeczne z dobrymi obyczajami, jeżeli kontrahent konsumenta, traktujący go w sposób sprawiedliwy, słuszny i uwzględniający jego prawnie uzasadnione roszczenia, nie mógłby racjonalnie spodziewać się, iż konsument ten przyjąłby takie postanowienie w drodze negocjacji indywidualnych. W celu ustalenia, czy klauzula rażąco narusza interesy konsumenta, należy wziąć przede wszystkim pod uwagę, czy pogarsza ona jego położenie prawne w stosunku do tego, które, w braku odmiennej umowy, wynikałoby z przepisów prawa, w tym dyspozytywnych. Natomiast samo rażące naruszenie interesów konsumenta oznacza nieusprawiedliwioną dysproporcję, na niekorzyść konsumenta praw i obowiązków wynikających z umowy, skutkujące niekorzystnym ukształtowaniem jego sytuacji ekonomicznej oraz jego nierzetelne traktowanie.

Regulacja zawarta w art. 385 ^{( 1)} –385 ^{( 3)} k.c. stanowi implementację odpowiedniej dyrektywy unijnej (93/13), co rodzi określone konsekwencje dla wykładni tych przepisów. Przede wszystkim musi ona prowadzić do takich rezultatów, które pozwolą urzeczywistnić cele dyrektywy. Sądy krajowe, stosując prawo wewnętrzne, zobowiązane są tak dalece, jak jest to możliwe, by dokonywać jego wykładni w świetle brzmienia i celu rozpatrywanej dyrektywy, tak by osiągnąć przewidziany w niej rezultat, a zatem zastosować się do art. 288 akapit trzeci Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej (tak. m.in. wyrok TSUE C-377/14). ). Krajowe sądy i trybunały powinny tak wykładać prawo wewnętrzne, aby w pełni uwzględniało nie tylko literę, ale i ducha prawa unijnego. Stosując art. 385 ^{( 1 )}k.c., należy zatem stosować wykładnię odpowiednią dla prawa unijnego, w szczególności potwierdzoną orzeczeniami TSUE.

W ustalonym stanie faktycznym strona powodowa wykazała, że zawarła umowę kredytu jako konsument, skoro zgodnie z art. 22 ¹ k.c. za konsumenta uważa się osobę fizyczną dokonującą czynności prawnej niezwiązanej bezpośrednio z jej działalnością gospodarczą lub zawodową. Kredyt został udzielony na spłatę kredytu zaciągniętego na zaspokojenie potrzeb mieszkaniowych powódki. Odpowiednia nieruchomość nie była wykorzystywana do działalności gospodarczej. Wskazanie tej nieruchomości jako adresu korespondencyjnego dla prowadzonej przez powódkę działalności gospodarczej niezwiązanej z nieruchomością nie pozbawia powódki przymiotu konsumentki w ramach stosunku prawnego wynikającego z umowy.

Brak indywidualnego uzgodnienia kwestionowanych przez powódkę postanowień umownych wynika już z samego sposobu zawarcia badanej umowy, opartej o treść opracowanego samodzielnie przez bank wzorca umowy, powiązanej treściowo z oczywiście niepodlegającym indywidualnym uzgodnieniom regulaminem. Taki sposób zawierania umowy w zasadzie wykluczał możliwość indywidualnego wpływania przez konsumenta na treść powstałego stosunku prawnego, poza samym ustaleniem kwoty kredytu, ewentualnie wysokości odpowieniej marży, czy prowizji. Również stawka LIBOR wynikała z regulaminu i nie była negocjowana. Aby stwierdzić możliwość wpływu konsumenta na treść umowy, potencjał takiego wpływ taki musi mieć charakter realny i rzeczywiście konsumentowi zaoferowany do negocjacji. Nie może on ograniczać się do teoretycznej możliwości wystąpienia z wnioskiem o zmianę określonych postanowień umowy. Nie stanowi indywidualnego uzgodnienia dokonanie wyboru przez konsumenta jednego z rodzajów umowy przedstawionej przez przedsiębiorcę. Pozwany nie wykazał, aby kredytobiorca mógł realnie wpłynąć na postanowienia dotyczące denominacji. Sama decyzja co do zawarcia umowy zawierającej klauzule indeksacyjne lub denominacyjne, nie oznacza automatycznie, że klauzule te zostały z powodami indywidualnie uzgodnione. Sam wybór waluty CHF już na etapie składania wniosku, jako stanowiącej podstawę przeliczeń indeksacyjnych lub denominacyjnych, nie stanowi indywidualnego uzgodnienia umowy w zakresie klauzuli indeksacyjnej lub denominacyjnej. Zgodnie z art. 3 ust. 2 zdanie 2 Dyrektywy 93/13, sam fakt, że niektóre aspekty warunku lub jeden szczególny warunek były negocjowane indywidualnie, nie wyłącza stosowania niniejszego tamtego przepisu do pozostałej części umowy, jeżeli ogólna ocena umowy wskazuje na to, że została ona sporządzona w formie uprzednio sformułowanej umowy standardowej. Taka sytuacja zaszła w ustalonym stanie faktycznym. Klauzula denominacyjna, jako wcześniej przygotowany element wzorca umownego, w praktyce nie mogła zostać indywidualnie uzgodniona, gdyż kredytobiorca mógł wybrać jedynie walutę kredytu, według której kredyt był denominowany.

W odniesieniu do postanowień przeliczeniowych (klauzul indeksacyjnych lub denominacyjnych), Trybunał Sprawiedliwości zwrócił uwagę, że treść tego rodzaju klauzuli ustalającej cenę zakupu i sprzedaży waluty obcej, do której kredyt jest indeksowany lub denominowany, powinna na podstawie jasnych i zrozumiałych kryteriów umożliwić właściwie poinformowanemu oraz dostatecznie uważnemu i racjonalnemu konsumentowi zrozumienie sposobu ustalania kursu wymiany waluty obcej stosowanego w celu obliczenia kwoty rat kredytu, w taki sposób, aby konsument miał możliwość w każdej chwili samodzielnie ustalić kurs wymiany stosowany przez przedsiębiorcę (wyrok w sprawie C-670/20). Postanowienia wzorca umowy ani regulaminu nie zawierają żadnych wytycznych pozwalających na określenie kursu waluty w danym dniu ani na ewentualne sprawdzenie poprawności wyliczenia dokonanego przez bank. Tym samym jedynym sposobem ustalenia kursu przez kredytobiorcę jest zapoznanie się z tabelą kursów banku w danym dniu. A zatem w sprawie niniejszej wymóg jednoznaczności nie został spełniony.

Zdaniem Sądu zasadniczą przesłanką abuzywności badanych w sprawie klauzul denominacyjnych jest przyznanie przedsiębiorcy prawa do jednostronnego kształtowania wysokości świadczeń stron umowy. Kredytobiorcy, podlegającemu wyjaśnionej zasadzie arbitralności decyzji banku, nie przysługują żadne środki, które pozwoliłyby chociażby na późniejszą weryfikację prawidłowości kursu ustalonego przez bank. Stanowi to rażące naruszenie interesów konsumenta, narażając go na brak bezpieczeństwa i możliwości przewidzenia skutków umowy. Jest to przy tym postępowanie nieuczciwe, sprzeczne z dobrymi obyczajami jako rażąco naruszające równowagę stron umowy na korzyść strony silniejszej, która może żądać nie tylko spełnienia świadczenia w określonej przez siebie wysokości, ale też korzystać z szeregu postanowień o charakterze sankcji (m.in. podwyższone karne oprocentowanie, możliwość wypowiedzenia umowy), gdyby konsument takiego świadczenia nie spełniał. Znacząca nierównowaga, o której stanowi art. 3 Dyrektywy, może wynikać z samego faktu wystarczająco poważnego naruszenia sytuacji prawnej, w której konsument, jako strona danej umowy, znajduje się na mocy właściwych przepisów krajowych, w postaci czy to ograniczenia treści praw, które zgodnie z rzeczonymi przepisami przysługują mu na podstawie tej umowy, czy to przeszkody w ich wykonywaniu, czy też nałożenia na niego dodatkowego obowiązku, którego nie przewidują normy krajowe (wyrok C-212/20 pkt. 66). Konsekwencje usunięcia z umowy tego rodzaju postanowień szczegółowo rozważył TSUE w wyroku C-260/18 D.. Potwierdzając stanowisko polskiego sądu odsyłającego, Trybunał potwierdził, że po usunięciu uznanego za abuzywne odesłania do kursów kupna i sprzedaży z tabeli kursowej banku niemożliwe jest określenie kursu wymiany, a tym samym wykonanie przedmiotowej umowy, a zatem że skuteczne zakwestionowanie kursów wymiany walut jest równoznaczne z usunięciem postanowień o indeksacji/denominacji w całości (pkt. 24 i 36). Tym samym, w świetle przepisów prawa krajowego utrzymanie umowy bez zawartych w niej warunków nie jest możliwe, co musi prowadzi do jej nieważności, czemu nie sprzeciwia się art. 6 Dyrektywy (pkt. 43). Dzieje się tak w szczególności, gdy – jak w sprawie niniejszej - usunięcie postanowień dotyczących kursów oznacza pośrednie usunięcie z umowy ryzyka kursowego, które jest bezpośrednio związane z indeksacją/denominacją umowy. A ponieważ warunek ryzyka kursowego jest traktowany jako określający główny przedmiot umowy kredytu (pkt. 44), bez niego utrzymanie obowiązywania umowy nie jest możliwe, skoro powoduje to zmianę charakteru umowy.

Na nieważność umowy po usunięciu z niej klauzuli denominacyjnej wskazuje również treść art. 353 ¹ k.c. Przyjęcie, że o charakterze kredytu indeksowanego lub denominowanego, jako podtypu umowy kredytu, decyduje łącznie wprowadzenie do umowy mechanizmu indeksacji/denominacji pozwalającego na ustalenie salda kredytu w walucie obcej, a następnie zastosowanie do tak ustalonego salda oprocentowania ustalanego w oparciu o stawkę LIBOR, oznacza, że tak sformułowane postanowienia wyznaczają naturę tego stosunku prawnego. Pominięcie jednego z tych elementów wypacza gospodarczy sens umowy. Tymczasem odniesienie się do pojęcia natury stosunku prawnego (art. 353 ¹ k.c.) oznacza nakaz respektowania podstawowych cech obligacyjnego stosunku prawnego, a więc tych jego elementów, których brak może prowadzić do podważenia sensu (istoty) nawiązywanej więzi prawnej. Oznacza również nakaz uwzględnienia tych elementów stosunku obligacyjnego, których pominięcie lub modyfikacja prowadzić by musiały do zniekształcenia zakładanego modelu więzi prawnej, związanej z danym typem stosunku. Model ten powinien być zrekonstruowany na podstawie tych minimalnych (a więc i koniecznych) elementów danego stosunku obligacyjnego, bez których traciłby on swój sens gospodarczy albo wewnętrzną równowagę aksjologiczną.

Kredyt indeksowany lub denominowany z oprocentowaniem charakterystycznym dla waluty denominacji, po usunięciu przeliczeń na walutę obcą nie stanie się po prostu kredytem złotowym z takim właśnie oprocentowaniem. Umowy kredytu denominowanego nie funkcjonują w próżni, ale w konkretnych realiach gospodarczych. W tym wypadku oznacza to konieczność uzyskania przez bank finansowania dla takiego rodzaju kredytu, zaś kredyty lub instrumenty finansowe opiewające na złote i oprocentowane według stawki LIBOR nie istnieją. Tego rodzaju umowy byłyby problematyczne ze względów księgowych i wymogów kapitałowych. Niedopuszczalne jest uzupełnienie abuzywnych postanowień umowy przez sąd, w szczególności poprzez zmianę treści tych postanowień, gdyż mogłoby to zagrażać realizacji długoterminowych celów stawianych przez Dyrektywę (wyrok TSUE C-19/20 pkt. 67 i 68). Jeśli po wyłączeniu z nieuczciwych warunków umowa nie może obowiązywać, sąd może – a i to jedynie w celu uniknięcia penalizujących konsumenta konsekwencji – uzupełnić umowę wyłącznie przepisami dyspozytywnymi (wyrok C-26/13 K. pkt. 82-85).

Z tych wszystkich przyczyn odpowiednie klauzule należało uznać za niedozwolone postanowienia umowne ze skutkiem niezwiązania nimi konsumenta. Skoro nie mogą być one zastąpione innymi postanowieniami lub przepisami dyspozytywnymi, zasadne jest stwierdzenie nieważnościci całej umowy, gdyż bez odpowiednich klauzul umowa nie może być wykonywania i nie zastałaby zawarta.

Oceniając interes strony powodowej w żądaniu ustalenia nieważności odpowiedniej umowy, sąd zważył, co następuje.

Zgodnie z wymogiem art. 189 k.p.c., zasadniczą przesłanką zasadności powództwa o ustalenie jest istnienie interesu prawnego w zgłoszeniu odpowiedniego żądania. Jak wskazał Sąd Najwyższy (V CZ 70/17), żądanie ustalenia nieważności umowy stanowi usankcjonowany powszechną praktyką skrót myślowy w stosunku do ustalenia nieistnienia stosunku prawnego wynikającego z nieważnej umowy. W niniejszej sprawie strona powodowa miała interes prawny w ustaleniu nieważności umowy (a więc i nieistnienia stosunku prawnego opartego na umowie), pomimo równoczesnego zgłoszenia roszczenia o zapłatę. Według umowy miał powstać długoterminowy stosunek prawny, wskutek którego powodowie zostali obciążeni obowiązkiem świadczeń, których nie spełnili w całości do chwili zamknięci rozprawy. Samo uwzględnienie roszczeń kredytobiorcy o zapłatę (zwrot należności spełnionych dotychczas na rzecz banku) nie reguluje w sposób definitywny wzajemnych relacji stron. Wniosek przeciwny byłby zasadny tylko przy przyjęciu, że prawomocne orzeczenie sądu wiąże nie tylko w zakresie sentencji, ale również motywów rozstrzygnięcia, co do czego nie ma jednak zgody w orzecznictwie i doktrynie, na co stanowczo wskazał Sąd Najwyższy (I CZ 112/19) w postanowieniu zapadłym w sprawie opartej na podobnej podstawie faktycznej i prawnej. Natomiast stwierdzenie nieważności umowy przesądza nie tylko o możliwości domagania się zwrotu świadczeń już spełnionych, ale i o braku obowiązku spełniania na rzecz banku dalszych świadczeń przewidzianych umową. Ustalające orzeczenie sądu znosi więc wątpliwości co do istnienia i treści odpowiedniego stosunku prawnego, co oznacza, że powódka miała interes prawny w żądaniu odpowiedniego ustalenia.

Z tych wszystkich przyczyn, żądanie powódki co do ustalenia nieważności całej umowy podlega ochronie. Dlatego Sąd orzekł, jak w punkcie 1 sentencji wyroku.

Oceniając zasadność roszczenia powodów o zapłatę przez pozwanego odpowiedniej kwoty, sąd zważył, co następuje.

Zgodnie z art. 405 k.c., kto bez podstawy prawnej uzyskał korzyść majątkową kosztem innej osoby, obowiązany jest do wydania korzyści w naturze, a gdyby to nie było możliwe, do zwrotu jej wartości. Zgodnie z art. 410 § 1 k.c., przytoczony przepis stosuje się w szczególności do świadczenia nienależnego. Zgodnie z art. 410 § 2 k.c., świadczenie jest nienależne, jeżeli podstawa świadczenia odpadła albo jeżeli czynność prawna zobowiązująca do świadczenia była nieważna i nie stała się ważna po spełnieniu świadczenia. W uchwale zapadłej w podobnym stanie faktycznym Sąd Najwyższy (III CZP 11/20) przesądził, że stronie, która w wykonaniu umowy kredytu dotkniętej nieważnością spłacała kredyt, przysługuje zwrot spłaconych środków pieniężnych jako świadczenia nienależnego, niezależnie od tego czy i w jakim zakresie jest dłużnikiem banku z tytułu nienależnie otrzymanej kwoty kredytu. Sąd Okręgowy podziela w pełni taki pogląd, w związku z czym ustalenie w niniejszej sprawie nieważności umowy stanowi wystarczające usprawiedliwienie dla udzielenia ochrony żądaniu powódce o zasądzenie od pozwanego kwot stanowiących sumę świadczeń, spełnionych przez powódce na podstawie umowy.

Sąd uwzględnił roszczenie o zapłatę co do zasady, jednakże nie co do wysokości. Strona powodowa żądała zasądzenie na jej rzecz kwoty 141.599,45 zł. Bank przyznał, że powódka wpłaciła na jego rzecz kwotę 141.161,26 zł. Strona powodowa nie udowodniła, aby przed rozszerzeniem powództwa świadczyła w wykonaniu umowy kwotę wyższą. W związku z powyższym zasądzono od pozwanego banku na rzecz powódki kwotę 141.161,26 zł.

O odsetkach ustawowych za opóźnienie Sąd orzekł na podstawie art. 481 § 1 i 2 k.c. Zgodnie z art. 481 § 1 k.c. jeżeli dłużnik opóźnia się ze spełnieniem świadczenia pieniężnego, wierzyciel może żądać odsetek za czas opóźnienia, chociażby nie poniósł żadnej szkody i chociażby opóźnienie było następstwem okoliczności, za które dłużnik odpowiedzialności nie ponosi. Zgodnie z art. 455 k.c. roszczenie bezterminowe staje się wymagalne z chwilą wezwania dłużnika do zapłaty. Oceniając zasadność roszczenia powodów o zapłatę przez pozwanego odpowiedniej kwoty, sąd zważył, co następuje.

Odpowiednie odsetki zasądzono zgodnie z żądaniem powódki, tj. od kwoty dochodzonej w pozwie za okres od 7-go dnia następującego po dacie doręczenia pozwanemu odpisu pozwu, a od pozostałej kwoty od 7-go dnia następującego po dacie doręczenia pozwanemu odpisu pisma z modyfikacją (rozszerzeniem) powództwa.

Z tych przyczyn i na podstawie przytoczonych przepisów prawa, orzeczono, jak w punkcie 2 i 3 sentencji wyroku.

Zarzut zatrzymania zgłoszony przez stronę pozwaną podlegał oddaleniu.

Prawo zatrzymania (art. 496 k.c.) nie przysługuje stronie, która może potrącić swoją wierzytelność z wierzytelnością drugiej strony. Nawet w razie uznania umowy kredytu za umowę wzajemną, a prawo zatrzymania za dopuszczalne w sprawie, w której możliwe jest potrącenie wzajemnych wierzytelności pieniężnych, nieusprawiedliwione byłoby uwzględnienie zarzutu pozwanego w stosunku do kredytobiorców, będących konsumentami, co wyjaśniono w orzecznictwie TSUE i zbieżnej z tym orzecznictwem linii orzeczniczej Sądu Najwyższego.

IV. Podstawa prawna rozstrzygnięcia o kosztach postępowania

Zgodnie z art. 98 § 1 i 3 w związku z art. 99 w związku z art. 100 zdanie drugie w związku z art. 108 § 1 zdanie pierwsze k.p.c., w punkcie 4 sentencji wyroku rozstrzygnięto o kosztach postępowania, zgodnie z zasadą obowiązku zwrócenia tych kosztów stronie wygranej przez stronę przegraną. Wartość roszczenia pieniężnego, co do którego oddalono powództwo, jest na tyle nieznaczna w stosunku do wartości przedmiotu sporu w sprawie, że nieusprawiedliwione byłoby wzajemne zniesienie lub stosunkowe rozdzielenie kosztów procesu. Sąd przychylił się do wniosku strony powodowej o zasądzenie kosztów zastępstwa procesowego w wysokości dwukrotności stawki minimalnej mając na uwadze stopień zawiłości sprawy, wielość czynności (nakład pracy) pełnomocnika procesowego, wreszcie powszechnie znaną okoliczność, że koszty pomocy prawne w warunkach rynkowych bywają wyższe od stawek minimalnych.

Na tej podstawie zasądzono od pozwanego na rzecz powódki sumę 22.734 zł tytułem zwrotu kosztów procesu, w tym:

a)  kwotę 1.000 zł tytułem kosztów, stanowiących uiszczoną opłatę od pozwu;

b)  kwotę 30 zł tytułem kosztów, stanowiących uiszczoną opłatę, od pisma zawierającego oświadczenie o rozszerzeniu powództwa;

c)  kwotę 100 zł tytułem kosztów, stanowiących uiszczoną opłatę, od pisma zawierającego uwzględniony w toku sprawy wniosek o udzielenie zabezpieczenia;

d)  kwotę 21.600 zł, tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego, w wysokości dwukrotności stawki minimalnej pełnomocnika procesowego ustanowionego w osobie radcy prawnego;

e)  kwotę 17 zł, tytułem kosztów stanowiących opłatę skarbową od pełnomocnictwa procesowego złożonego w sprawie.

Na podstawie art. 98 § 1 ¹ k.p.c. od zasądzonych kosztów procesu Sąd zasądził również odsetki ustawowe za opóźnienie, liczone od dnia uprawomocnienia się wyroku do dnia zapłaty.

Z tych przyczyn i na podstawie przytoczonych przepisów prawa, orzeczono, jak w sentencji wyroku.

zarządzenie do wykonania (jawne dla stron):

(...)

sędzia R. Masznicz